DEBATA W MUZEUM
Odwilż 1956. Bunt czy reforma?

Rok 1956 zajmuje szczególne miejsce w historii Polski Ludowej. Nieprzypadkowo dzieje PRL często dzieli się na okres przed i po październiku 1956 roku. Po latach stalinowskiego terroru, represji i silnej kontroli życia społecznego i politycznego nastąpił czas gwałtownych przemian, społecznego ożywienia i nadziei na zmianę.

Na atmosferę przełomu wpłynęły m.in. śmierć Józefa Stalina, XX Zjazd Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego i ujawnienie skali zbrodni epoki stalinowskiej, a także narastające niezadowolenie społeczne. Szczególnym punktem zwrotnym były wydarzenia poznańskiego Czerwca, które pokazały skalę napięć i sprzeciwu wobec rzeczywistości PRL. Kilka miesięcy później, w październiku 1956 roku, władzę objął ponownie Władysław Gomułka, a wraz z nim pojawiły się oczekiwania na liberalizację systemu i większą niezależność Polski.

„Odwilż” przyniosła zmiany odczuwalne w wielu obszarach życia – od polityki i kultury po życie społeczne i codzienność. Złagodzeniu uległa cenzura, do życia publicznego powróciły niektóre wcześniej marginalizowane środowiska, a w kulturze pojawiły się nowe możliwości artystycznej i intelektualnej ekspresji. Jednocześnie granice zmian szybko stały się widoczne, a oczekiwania społeczne zaczęły zderzać się z trwałością systemu komunistycznego.

Czy zatem Październik 1956 roku był buntem przeciwko dotychczasowemu modelowi władzy, próbą jego naprawy, czy może jednym i drugim? Jaką rolę odegrało społeczeństwo, a jaką elity partyjne? Czy nadzieje związane z odwilżą były od początku skazane na rozczarowanie? I jak wydarzenia 1956 roku zmieniły sposób myślenia Polaków o możliwej przyszłości kraju?

O tych pytaniach, a także o granicach i znaczeniu przemian 1956 roku, porozmawiają historycy podczas debaty poświęconej jednemu z najbardziej przełomowych momentów w dziejach Polski Ludowej.

♦ Dyskusja jest wydarzeniem towarzyszącym wystawie „Za czym kolejka ta stoi?” PRL w muzycznym zwierciadle

♦ prof. Jerzy Kochanowski – Uniwersytet Warszawski
Absolwent Instytutu Historycznego UW; w latach 1988-2020 pracownik tegoż Instytutu, od 2020 w Instytucie Historii Sztuki UW. W latach 2000-2005 pracownik naukowy Niemieckiego Instytutu Historycznego w Warszawie, profesor gościnny uniwersytetów w Moguncji i Jenie, stypendysta m.in. Hoover Institution na Uniwersytecie Stanforda i Institut für Zeitgeschichte w Monachium. 2013-2018 Redaktor naczelny „Przeglądu Historycznego”. Zajmuje się dziejami społecznymi i kulturowymi Polski i Europy Środkowo-Wschodniej w XX w. Autor m.in.: „Tylnymi drzwiami. „Czarny rynek” w Polsce 1944-1989” (2010; tłum. niem. 2013; ang. 2017); „Wolne miasto. Zakopane 1956-1970” (2019); „Pomiędzy. Krótka historia Warszawy” (2023; tłum. ang. 2025). Za książkę „Rewolucja międzypaździernikowa. Polska 1956-1957” (2017; tłum. ang. 2023) nagrodzony m.in. Nagrodą Historyczną „Polityki”, Nagrodą im. Jerzego Giedroycia i Nagrodą im. Kazimierza Moczarskiego.

♦ prof. Paweł Machcewicz – Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk
Historyk, pracuje w Instytucie Studiów Politycznych PAN. Współtwórca i pierwszy dyrektor (2008–2017) Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku. Studiował na UW. Stypendysta Fulbrighta, Woodrow Wilson International Center for Scholars w Waszyngtonie, brytyjskiej Akademii Nauk, hiszpańskiego MSZ, Wissenschaftskolleg zu Berlin, Imre Kertész Kolleg, Yale University, Instytutu Historii Najnowszej w Monachium. Wykładał w Collegium Civitas, Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytecie Warszawskim. Współtworzył Instytut Pamięci Narodowej, w którym był dyrektorem Biura Edukacji Publicznej. Laureat Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Nagrody Historycznej Tygodnika „Polityka”, Nagrody im. Jerzego Giedroycia, Nagrody im. Jerzego Turowicza. Najważniejsze opracowania i książki: „Polski rok 1956”, „Emigracja w polityce międzynarodowej” , „Historia Hiszpanii” (z Tadeuszem Miłkowskim) , „Wokół Jedwabnego”, (z Krzysztofem Persakiem), „Monachijska menażeria. Walka z Radiem Wolna Europa 1950-1989”, , „Spory o historię 2000–2011”, „Muzeum”, „Wina, kara, polityka. Rozliczenia ze zbrodniami II Wojny Światowej” (z Andrzejem Paczkowskim), „Narodowy komunizm po polsku. <Partyzanci> Moczara”.

♦ dr Paweł Sasanka – Instytut Pileckiego
Badacz najnowszej historii Polski po 1945 r., zwłaszcza kryzysów politycznych PRL, mechanizmów władzy komunistycznej oraz protestów robotniczych. Autor m.in. książki „Czerwiec 1976. Geneza, przebieg konsekwencje”, a także szeregu artykułów publikowanych m.in. na łamach „Kwartalnika Historycznego”, „Przeglądu Historycznego”, „Dziejów Najnowszych”. Finalizuje pracę nad książka na temat odwilży, przełomu 1956 r. i popaździernikowej normalizacji w Polsce.

♦ Moderator: dr Wojciech Stanisławski – Muzeum Historii Polski

Zapraszamy do rozmowy o roku, który przyniósł nadzieję na zmianę, społeczne przebudzenie i polityczne przesilenie, ale także pokazał granice możliwych reform w Polsce rządzonej przez komunistów.