Odwaga i pamięć.
Dzień Jerzego Giedroycia
w Muzeum Historii Polski

Program otworzyła debata „Dorobek intelektualny »Kultury« w kształtowaniu oblicza Europy Środkowo-Wschodniej”. Dotyczyła recepcji myśli zawartej w miesięczniku Giedroycia w państwach, które odziedziczyły dawną Rzeczpospolitą: w Polsce, na Ukrainie, Białorusi i Litwie. Temat nawiązywał do jednej z kluczowych idei Redaktora, czyli przekonania o potrzebie dialogu i współpracy z Litwinami, Białorusinami i Ukraińcami, która do dziś pozostaje punktem odniesienia w myśleniu o miejscu Polski w regionie.

Rozmowę poprowadził Wojciech Konończuk, dyrektor Ośrodka Studiów Wschodnich im. Marka Karpia. O dziedzictwie „Kultury” mówili goście reprezentujący cztery spojrzenia z regionu:

• Bogumiła Berdychowska, publicystka i specjalistka od stosunków polsko-ukraińskich. Od połowy lat 90. publikowała na łamach „Kultury” i „Zeszytów Historycznych”. Jest autorką i redaktorką m.in. antologii „Zamiłowanie do spraw beznadziejnych. Ukraina w »Kulturze« 1947–2000" oraz laureatką Nagrody im. Jerzego Giedroycia przyznawanej przez „Rzeczpospolitą”.
• prof. Alfredas Bumblauskas, litewski historyk i publicysta, profesor Uniwersytetu Wileńskiego, w latach 1990–2002 dziekan tamtejszego Wydziału Historii. Bada dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego i jest cenionym popularyzatorem historii.
• Taciana Niadbaj, białoruska poetka, tłumaczka i obrończyni praw człowieka, prezeska białoruskiego PEN Clubu.
• dr Mykola Riabchuk, ukraiński krytyk literacki, eseista i publicysta, starszy pracownik naukowy Instytutu Studiów Politycznych i Narodowościowych Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, honorowy prezes Ukraińskiego PEN Clubu.

Brak autorytetu na miarę Giedroycia
Jednym z najmocniejszych momentów debaty była wypowiedź Mykoly Riabchuka o sporach polsko-ukraińskich wokół historii najnowszej. „Trzeba wreszcie mieć odwagę mówić o tych bardzo trudnych rzeczach” – podkreślił, wskazując jednocześnie na brak autorytetu, który mógłby dziś pełnić taką rolę jak Giedroyc: „Ja nie widzę takiej postaci, ani z jednej strony, ani z drugiej strony, która by mogła zasadniczo powiedzieć: koledzy, nie macie racji. Nie ma tego rodzaju człowieka, ani w Polsce, ani w Ukrainie, który miałby taką charyzmę i taką odwagę”.

Drugą debatę, „Historia versus pamięć w Europie Środkowo-Wschodniej XXI wieku”, poprowadził Krzysztof Niewiadomski, zastępca dyrektora Muzeum Historii Polski ds. programowych.

W rozmowie wzięli udział:

• dr Łukasz Kamiński, historyk, dyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu,
• prof. Alvydas Nikžentaitis, litewski historyk, dyrektor Litewskiego Instytutu Historii,
• prof. Andrij Portnov, ukraiński historyk, związany z Europejskim Uniwersytetem Viadrina we Frankfurcie nad Odrą,
• dr Anton Saifullayeu, białoruski historyk, adiunkt w Centrum Studiów Wschodnioeuropejskich Uniwersytetu Warszawskiego.

Dyskusja dotyczyła dialogu i konfliktów kultur pamięci we współczesnej Europie Środkowo-Wschodniej, a paneliści omówili wzajemne relacje historii i pamięci. Nawiązując do publicystyki Juliusza Mieroszewskiego, zwrócili uwagę, że pojęcie idei jagiellońskiej bywa kontrowersyjne dla Litwinów, Ukraińców i Białorusinów. Dr Łukasz Kamiński zaproponował, by zastąpić je ideą „rzeczpospolitańską”, odwołującą się do wspólnego dziedzictwa dawnej Rzeczypospolitej.

Prof. Andrij Portnov, odpowiadając na pytanie o możliwość ponownego otwarcia dialogu historyków ukraińskich z rosyjskimi, przypomniał o zapomnianych inicjatywach sprzed 20 lat. Dziś ich wznowienie wydaje się niemożliwe. Prof. Alvydas Nikžentaitis, odnosząc się do koncepcji Jerzego Giedroycia, mówił o konieczności podejmowania wysiłku zrozumienia drugiej strony dialogu. Dr Anton Saifullayeu analizował mechanizmy tworzenia narodowych narracji o historii i wskazał na ryzyko podporządkowania historii, w obliczu wojen kognitywnych, interesom zagrożonych wspólnot narodowych.

Muzyka i wspomnienia
Dzień Jerzego Giedroycia zakończył recital fortepianowy Marka Tomaszewskiego, pianisty, współtwórcy legendarnego duetu Marek i Wacek oraz przyjaciela Domu „Kultury”. W przerwach między utworami artysta dzielił się wspomnieniami ze spotkań z Jerzym Giedroyciem.

Opowieść o Giedroyciu i jego Instytucie będzie miała ciąg dalszy w sobotę 10 października o godz. 16.00 w Audytorium Muzeum Historii Polski. Zapraszamy na premierę trzyczęściowego filmu dokumentalnego „Paryska Kultura”, który opowiada o narodzinach „Kultury”, codzienności domu w Maisons-Laffitte i żywym dziś dziedzictwie myśli Redaktora. W filmie wystąpili m.in. Józef Hen, Sławomir Nowinowski, Rafał Habielski, Anna Bernhardt, Andrzej Kowalczyk i Tomasz Jastrun.

Wstęp wolny, ale udział możliwy po pobraniu bezpłatnego biletu (liczba miejsc ograniczona). 
>>> WIĘCEJ O WYDARZENIU
>>> POBIERZ BILET