Jerzy Giedroyc – niezłomny Redaktor

Jerzy Giedroyc urodził się 27 lipca 1906 roku w Mińsku Litewskim (dzisiejszy Mińsk, stolica Białorusi), w rodzinie polsko-litewskiej o arystokratycznych korzeniach. Po I wojnie światowej jego rodzina przeniosła się do odrodzonej Polski i osiadła w Warszawie. Młody Jerzy studiował prawo, a następnie historię na Uniwersytecie Warszawskim.

Już w czasach studenckich ujawnił się jego talent organizacyjny i publicystyczny. Działał w akademickich klubach politycznych (m.in. Korporacja Patria, stowarzyszenie Myśl Mocarstwowa) i zaczął wydawać własne pismo – najpierw „Dzień Akademicki”, dodatek do pisma „Dzień Polski”,  przekształcony następnie w niezależne czasopismo „Bunt Młodych”, które w 1937 roku  zmieniło się w tygodnik „Polityka”. Giedroyc skupił wokół swojego pisma grono błyskotliwych młodych autorów, m.in. Adolfa Bocheńskiego, Ksawerego Pruszyńskiego czy Stefana Kisielewskiego.

W 1938 roku środowisko „Polityki” opublikowało manifest „Polska idea imperialna”, krytykujący partyjniactwo i demagogię oraz wzywający do odnowy moralnej życia publicznego. Sam Giedroyc równolegle rozwijał karierę urzędniczą – pracował m.in. w Ministerstwie Rolnictwa, a od 1935 roku kierował biurem w Ministerstwie Przemysłu i Handlu.

We wrześniu 1939 Giedroyc ewakuował się z Polski do Rumunii, gdzie przez kilkanaście miesięcy pracował jako dyplomata. Stamtąd przez Turcję i Bliski Wschód dotarł do jednostek armii polskiej. Wstąpił do 2. Korpusu Polskiego gen. Andersa i walczył m.in. w kampanii libijskiej pod Tobrukiem. Pod koniec wojny kierował oddziałem prasowym 2. Korpusu we Włoszech, a w 1945 roku krótko pracował w Ministerstwie Informacji rządu RP w Londynie, kierowanym przez Adama Pragiera.

Sukces „Kultury” i silna pozycja Giedroycia nie oznaczały braku kontrowersji w środowisku emigracyjnym. Przeciwnie – paryska redakcja często ścierała się z innymi ugrupowaniami polskiej diaspory. Wielu działaczy emigracyjnych w Londynie hołdowało idei nieustępliwej wrogości wobec PRL i liczyło na wybuch nowego światowego konfliktu zbrojnego, który wyzwoli Polskę. Giedroyc uważał takie oczekiwania za nierealne i zgubne. Zamiast tego koncentrował się na pracy u podstaw – podtrzymywaniu polskiej kultury i niezależnej myśli, co jego zdaniem miało realniejszy wpływ na przyszłość narodu.

Wizja Redaktora „Kultury” różniła się też od tej reprezentowanej przez rząd emigracyjny w Londynie pod innym względem: Giedroyc starał się nie tracić z oczu wydarzeń w kraju. O ile polska prasa w Wielkiej Brytanii pisała głównie dla emigrantów, to Giedroyc redagował „Kulturę” również z myślą o rodakach w kraju, starając się uwzględniać realia życia pod rządami komunistów.

Ta postawa skutkowała bardziej elastycznym podejściem do pewnych kwestii – np. redakcja „Kultury” od początku sprzeciwiała się żądaniu powrotu do przedwojennej granicy wschodniej Polski. Giedroyc uważał, że powojenny porządek graniczny jest faktem i trzeba budować nowe relacje z Litwinami, Ukraińcami i Białorusinami, zamiast żyć mrzonkami o odzyskaniu Lwowa czy Wilna. To stanowisko narażało go na ataki ze strony części wychodźstwa – zarzucano mu defetyzm, a nawet zdradę Kresów. Mimo to Redaktor pozostawał niewzruszony w przekonaniu, że patrzenie w przyszłość jest ważniejsze niż rozpamiętywanie dawnych krzywd.

Giedroyc konsekwentnie dążył do jednoczenia polskiego życia intelektualnego ponad podziałami. Na łamach „Kultury” gościł autorów o różnych poglądach i doświadczeniach – od dawnych piłsudczyków po ludzi lewicy. Kierował się przy tym zasadą, że ważniejszy jest talent i szczerość wypowiedzi niż życiorys polityczny autora. Dzięki takiej postawie Giedroyc wsparł np. Czesława Miłosza, gdy w 1951 roku poeta zdecydował się zerwać z reżimem komunistycznym – pomimo iż wielu emigrantów potępiło go za tę decyzję. Poszerzanie grona ludzi pióra zaangażowanych po stronie wolności było dla Redaktora ważniejsze niż ideologiczna „czystość” życiorysów.

Jednym z najbardziej dalekowzrocznych osiągnięć Giedroycia była sformułowana na łamach „Kultury” koncepcja polityki wschodniej Polski, zwana doktryną Giedroycia. Już w 1949 roku Giedroyc wraz z Juliuszem Mieroszewskim postulowali, że wolna Polska powinna ułożyć jak najlepsze relacje z sąsiadami na wschodzie – Litwą, Ukrainą i Białorusią – uznając ich niepodległość i wyrzekając się wszelkich roszczeń terytorialnych. Było to myślenie wyprzedzające epokę. W czasach, gdy wielu emigrantów wciąż marzyło o powrocie do granic sprzed 1939 roku, Giedroyc mówił jasno, że Polacy muszą pogodzić się z utratą Wilna i Lwowa, a zamiast tego wspierać wolnościowe dążenia tych narodów. Uważał, że nie będzie wolnej Polski bez wolnej Ukrainy, a niepodległość naszych wschodnich sąsiadów leży w żywotnym interesie Polski. Ta idea stała się credo paryskiej „Kultury” na kolejne dekady.

W praktyce Redaktor starał się realizować swoją doktrynę poprzez liczne gesty: publikował na emigracji utwory literatury ukraińskiej i białoruskiej, utrzymywał kontakty z emigracyjnymi intelektualistami rosyjskimi i ukraińskimi (zasiadał w komitecie redakcyjnym pisma „Kontinent” oraz współpracował z ukraińskim kwartalnikiem „Widnowa”). Popierał także dialog polsko-litewski. Były to inicjatywy niezwykłe: w realiach zimnej wojny mało który polski działacz myślał w kategoriach porozumienia ponad historycznymi podziałami.

Giedroyc, choć świadom dawnych krzywd, był przekonany, że przeszłość należy przezwyciężyć. Pod koniec życia, już po rozpadzie ZSRR, gdy odżyły dyskusje o rzezi wołyńskiej, Redaktor powtarzał: „należy zapomnieć”. Uważał, że rozdrapywanie dawnych ran tylko oddala prawdziwe pojednanie. Jego wizja sprawdziła się w latach 1989–1991, kiedy Polska uznała powojenne granice i nawiązała bliską współpracę z niepodległymi sąsiadami na Wschodzie. Dorobek intelektualny „Kultury” stał się inspiracją dla twórców tej polityki.