Zamach majowy Józefa Piłsudskiego

Zamach majowy to przewrót zbrojny, który w dniach 12–15 maja 1926 roku wstrząsnął fundamentami odrodzonego państwa polskiego. Jego genezy należy szukać w burzliwych realiach pierwszych lat niepodległości. Był to okres wielkich nadziei, ale także narastającego chaosu. Częste zmiany gabinetów, partyjne swary oraz kłótnie w Sejmie – pogardliwie nazywane przez Piłsudskiego „sejmokracją” – osłabiały państwo. Kryzys gospodarczy lat 1925–1926, który nastąpił po okresie hiperinflacji i uzdrowieniu waluty, na nowo potęgował społeczne niezadowolenie. 

Józef Piłsudski, uważany przez wielu za ojca niepodległości, źle znosił tę sytuację. Zabójstwo prezydenta Gabriela Narutowicza w grudniu 1922 roku było dla niego wielkim szokiem. Marszałek stracił wiarę w „moralny sens” demokracji i możliwość porozumienia z przeciwnikami politycznymi. Kolejne kryzysy polityczne i ekonomiczne tylko pogłębiały tę frustrację, aż w 1923 roku rozgoryczony Piłsudski ogłosił odejście z czynnej polityki, osiadając w Sulejówku.

Jego zwolennicy nie mieli jednak wątpliwości, że nie pozostanie na uboczu na zawsze. Jesienią 1925 roku stało się jasne, że Piłsudski szykuje się do powrotu. W listopadzie upadł rząd Władysława Grabskiego, a Marszałek wykorzystał tę sytuację, by wywrzeć nacisk na prezydenta Wojciechowskiego przy powoływaniu nowego gabinetu. Próbował przeforsować swojego kandydata na ministra spraw wojskowych, dając do zrozumienia, że on sam cieszy się silnym poparciem wojska. Jednocześnie legioniści i dawni żołnierze Polskiej Organizacji Wojskowej organizowali wiece poparcia dla „pokrzywdzonego wodza”. Kulminacją tych nastrojów była manifestacja 15 listopada 1925 roku w Sulejówku. Pod willę Milusin przybyły oddziały wierne Piłsudskiemu, a gen. Gustaw Orlicz-Dreszer w płomiennym przemówieniu deklarował: „Niesiemy Ci nie tylko wdzięczne serca, ale i w zwycięstwach zaprawione szable”. Ten pokaz siły i lojalności wojska odbił się szerokim echem w kraju. Politycy zrozumieli, że Piłsudski wciąż ma za sobą znaczną część armii i społecznego autorytetu.

Na przełomie 1925 i 1926 roku Piłsudski zaczął coraz śmielej zaznaczać swoją obecność publiczną. Udzielał wywiadów, wygłaszał odczyty i spotykał się z dawnymi towarzyszami broni, dając do zrozumienia, że nie wyrzekł się ambicji politycznych. Jednocześnie kraj pogrążał się w narastającym chaosie gabinetowym i politycznym. Na początku maja 1926 roku upadł rząd Aleksandra Skrzyńskiego. Po długich targach na premiera wybrano Wincentego Witosa, przywódcę centroprawicowej koalicji, z wielką niechęcią przyjmowanej przez piłsudczyków. Dla Marszałka był to sygnał alarmowy. Do władzy wracali jego najzagorzalsi przeciwnicy, których obwiniał m.in. o śmierć Narutowicza i krwawe rozprawy z protestami robotniczymi. Piłsudski uznał, że czas działać.

Po południu 14 maja Stanisław Wojciechowski złożył urząd prezydenta, a Wincenty Witos podał swój rząd do dymisji. Funkcję głowy państwa przejął zgodnie z konstytucją marszałek Sejmu Maciej Rataj, który natychmiast porozumiał się z Piłsudskim. Jeszcze tego samego dnia Rataj powierzył misję stworzenia nowego rządu prof. Kazimierzowi Bartlowi, kandydatowi wskazanemu przez Marszałka. Józef Piłsudski objął w tym gabinecie stanowisko ministra spraw wojskowych oraz Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych, stając się najpotężniejszą osobą w państwie.

Bilans przewrotu okazał się tragiczny. W trzydniowych bratobójczych walkach zginęło łącznie 215 wojskowych i 164 cywilów, a ponad 900 osób zostało rannych. Warszawa doznała znacznych zniszczeń. Walki toczono na ulicach pełnych cywilów, stąd wiele ofiar to przypadkowi mieszkańcy stolicy. Dzięki decyzji Wojciechowskiego o kapitulacji udało się jednak uniknąć dalszej eskalacji. 

Ówczesna prasa podkreślała, że gdyby nie opanowanie prezydenta i ustąpienie rządu, kraj pogrążyłby się w chaosie, co mogły wykorzystać wrogie mocarstwa. Berlin i Moskwa bacznie obserwowały wydarzenia majowe, zakładając, że osłabiona wewnętrznie Polska stoi na skraju upadku. Sowieckie komentarze wprost liczyły na wybuch rewolucji w Polsce i interwencję Armii Czerwonej. Najgorszego scenariusza udało się szczęśliwie uniknąć.

W następstwie przewrotu piłsudczycy internowali też wielu uczestników obozu rządowego. Większość zatrzymanych wkrótce zwolniono, ale kilku najwyższych dowódców pozostało w areszcie. Generałowie Tadeusz Rozwadowski (dowodzący obroną Warszawy) i Włodzimierz Zagórski (szef lotnictwa) zostali oskarżeni o udział w „spisku” przeciw Marszałkowi. Zagórski, który podczas walk planował zbombardować pozycje zamachowców, wkrótce po zamachu zaginął w tajemniczych okolicznościach. Do dziś los gen. Zagórskiego pozostaje niewyjaśniony i stanowi jeden z mrocznych epizodów związanych z majem 1926 roku.

Przewrót od razu wywołał gorące dyskusje polityczne i społeczne. Działacze lewicy i centrum w większości przyjęli go z aprobatą, licząc że silna władza uzdrowi państwo polskie, natomiast prawica i ludowcy zgodnie potępili „zamach” na demokrację. Podzielona była też prasa. Pisma sympatyzujące z Piłsudskim (m.in. socjalistyczne) usprawiedliwiały przewrót jako konieczność dziejową, podczas gdy gazety endeckie i ludowe pisały o krwawej awanturze i żądały ukarania winnych.