03/09/26 - 06/12/26
Za czym kolejka ta stoi? PRL w muzycznym zwierciadle 03/09/26 - 06/12/26
Muzeum Historii Polski
Kobiety, które złamały Gierka
czas czytania:
Gdy opadł dym po masakrze Grudnia 1970 roku, I sekretarz KC PZPR Edward Gierek zapowiedział nadejście czasu stabilizacji i budowy społecznego zaufania. Jednak gniew robotników nie wygasł. Przeniósł się do Łodzi – miasta przemysłu lekkiego – gdzie to nie stoczniowcy, lecz tysiące włókniarek, zatrudnionych w najgorzej opłacanym sektorze gospodarki, rzuciły wyzwanie władzy.
Łódź była wyjątkowa z kilku powodów – cechowała się nie tylko wysokim odsetkiem osób aktywnych zawodowo, lecz także wyjątkowo dużym udziałem kobiet na rynku pracy. W 1970 roku zatrudnionych było niemal 80 procent łodzianek w wieku produkcyjnym, z czego ponad połowa w przemyśle. Jednocześnie przeciętne wynagrodzenie w łódzkich zakładach było o około 20 procent niższe od średniej krajowej, co lokowało miasto wśród najsłabiej opłacanych ośrodków przemysłowych w Polsce.
Łódzki przemysł był więc silnie sfeminizowany i słabo opłacany. Wynikało to przede wszystkim z dominującej roli włókiennictwa, które odpowiadało za blisko 49 procent całkowitej produkcji miasta. W zakładach tej branży zdecydowaną większość załóg stanowiły kobiety, wykonujące ciężką, wyczerpującą fizycznie pracę. Stefania Dzięcielska-Michnikowska oraz Grzegorz Matuszek wskazywali w swoich badaniach, że przemysł włókienniczy funkcjonował według logiki maksymalizacji produkcji przy minimalnych kosztach: oszczędzano na inwestycjach, funduszu płac i zapleczu socjalnym.
Konsekwencje tej polityki ponosili przede wszystkim pracownicy, zmuszeni do harówki w przestarzałych halach, przy zużytym parku maszynowym, w wyczerpującym systemie trzyzmianowym. Nie chodziło tylko o niższe zarobki – warunki pracy były tragiczne. Czternaście tysięcy pracowników, głównie kobiet, każdego dnia spędzało długie godziny w hałasie, pracując w budynkach nadających się do rozbiórki. Jak odnotowano w jednym z raportów: „nie realizowano 15-minutowej przerwy śniadaniowej, także z powodu braku odpowiednich pomieszczeń. Brak było szatni, natrysków, odpowiednio funkcjonujących toalet”.
Kobiety dźwigały podwójny ciężar: wykonywały wyczerpującą, nisko opłacaną pracę, a jednocześnie niemal w całości brały na siebie obowiązki domowe, opiekę nad dziećmi i codzienną walkę o utrzymanie gospodarstwa domowego w warunkach permanentnych niedoborów. Jak wspominała jedna z robotnic:
Łódzki przemysł był więc silnie sfeminizowany i słabo opłacany. Wynikało to przede wszystkim z dominującej roli włókiennictwa, które odpowiadało za blisko 49 procent całkowitej produkcji miasta. W zakładach tej branży zdecydowaną większość załóg stanowiły kobiety, wykonujące ciężką, wyczerpującą fizycznie pracę. Stefania Dzięcielska-Michnikowska oraz Grzegorz Matuszek wskazywali w swoich badaniach, że przemysł włókienniczy funkcjonował według logiki maksymalizacji produkcji przy minimalnych kosztach: oszczędzano na inwestycjach, funduszu płac i zapleczu socjalnym.
Konsekwencje tej polityki ponosili przede wszystkim pracownicy, zmuszeni do harówki w przestarzałych halach, przy zużytym parku maszynowym, w wyczerpującym systemie trzyzmianowym. Nie chodziło tylko o niższe zarobki – warunki pracy były tragiczne. Czternaście tysięcy pracowników, głównie kobiet, każdego dnia spędzało długie godziny w hałasie, pracując w budynkach nadających się do rozbiórki. Jak odnotowano w jednym z raportów: „nie realizowano 15-minutowej przerwy śniadaniowej, także z powodu braku odpowiednich pomieszczeń. Brak było szatni, natrysków, odpowiednio funkcjonujących toalet”.
Kobiety dźwigały podwójny ciężar: wykonywały wyczerpującą, nisko opłacaną pracę, a jednocześnie niemal w całości brały na siebie obowiązki domowe, opiekę nad dziećmi i codzienną walkę o utrzymanie gospodarstwa domowego w warunkach permanentnych niedoborów. Jak wspominała jedna z robotnic:
Przyszło się z pracy, po drodze jeszcze człowiek zakupy robił, obiad, przy dzieciakach coś jeszcze trzeba było zrobić albo się wyszło z dzieckiem na spacer, albo się nie wyszło. Człowiek nie miał siły. I spać, i z powrotem rano.
I sekretarz KC PZPR Edward Gierek i premier Piotr Jaroszewicz na trybunie honorowej, fot. Grażyna Rutowska, 1 maja 1973 r. (NAC)
Strajkujące kobiety
W takich warunkach wystarczyłaby iskra – a pojawiły się aż trzy. Pierwszą były podwyżki cen żywności. Już w grudniu w łódzkich zakładach pracy zaczęło wrzeć. Meldunki przekazywane przez lokalne struktury partyjne do Komitetu Centralnego PZPR jasno sygnalizowały narastające napięcie: „Podczas wielu zebrań znaczną aktywność wykazywały kobiety. Ich wypowiedzi, jak i pytania dowodziły, że obecna zmiana cen obniży stopę życiową rodzin robotniczych, głównie najniżej zarabiających i wielodzietnych”.
Zaczęto szeptać o protestach, w mieście pojawiły się napisy wzywające do wystąpień i rozliczenia władzy, a przede wszystkim domagające się poprawy warunków życia. Napięcie osłabło po zmianie kierownictwa partyjnego. Chociaż nie było ku temu solidnych podstaw, ludzie uważali, że odejście Władysława Gomułki i objęcie władzy przez Edwarda Gierka przyniesie odczuwalną poprawę.
Wkrótce pojawiła się druga iskra. Wynagrodzenia wypłacone na początku 1971 roku okazały się niższe od zapowiadanych, między innymi z powodu przestojów, za które pracownicy nie ponosili odpowiedzialności. Załogi wielokrotnie alarmowały, że braki surowców i części zamiennych bezpośrednio uderzają w ich zarobki: „[Kobiety] z troską mówiły o potrzebie zaopatrzenia w surowce, części zamienne, gdyż każdy postój będzie się odbijał na zarobkach pracowników, co w konsekwencji jeszcze poważniej skomplikuje budżety rodzinne”.
Zaczęto szeptać o protestach, w mieście pojawiły się napisy wzywające do wystąpień i rozliczenia władzy, a przede wszystkim domagające się poprawy warunków życia. Napięcie osłabło po zmianie kierownictwa partyjnego. Chociaż nie było ku temu solidnych podstaw, ludzie uważali, że odejście Władysława Gomułki i objęcie władzy przez Edwarda Gierka przyniesie odczuwalną poprawę.
Wkrótce pojawiła się druga iskra. Wynagrodzenia wypłacone na początku 1971 roku okazały się niższe od zapowiadanych, między innymi z powodu przestojów, za które pracownicy nie ponosili odpowiedzialności. Załogi wielokrotnie alarmowały, że braki surowców i części zamiennych bezpośrednio uderzają w ich zarobki: „[Kobiety] z troską mówiły o potrzebie zaopatrzenia w surowce, części zamienne, gdyż każdy postój będzie się odbijał na zarobkach pracowników, co w konsekwencji jeszcze poważniej skomplikuje budżety rodzinne”.
Trzecią iskrą były informacje docierające z Wybrzeża. Krwawe stłumienie tamtejszych strajków wstrząsnęło opinią publiczną, lecz dodatkowe oburzenie wywołały wiadomości o późniejszym przyznaniu stoczniowcom rekompensat za podwyżki cen żywności. „Bezpośrednią przyczyną” – pisali autorzy raportu o lutowych strajkach – „był telewizyjny wywiad ze stoczniowcem, z którego łódzcy robotnicy dowiedzieli się, że wynikiem strajku w Stoczni była dwudziestopięcioprocentowa podwyżka płac”. Wśród protestujących w Zakładach Przemysłu Bawełnianego im. Marchlewskiego można było usłyszeć, że „skoro stoczniowcy otrzymali podwyżkę, to i oni dostaną”.
Krótkotrwałe protesty wybuchały w różnych zakładach województwa. Raz stawała przetwórnia wędlin w Łódzkich Zakładach Mięsnych, innym razem na kilka godzin pracę przerywało kilkuset kolejarzy. Punktem zwrotnym okazał się jednak strajk rozpoczęty 10 lutego 1971 roku w ZPB im. Marchlewskiego. Zapoczątkował go Oddział Przędzalni, gdzie robotnicy odmówili pracy, domagając się dwudziestopięcioprocentowej podwyżki płac, traktowanej jako rekompensata za wcześniejsze podwyżki cen żywności. Protest wkrótce rozprzestrzenił się na kolejne wydziały i w końcu rozlał się na cały zakład.
Protesty rozprzestrzeniają się wedle schematów – najczęściej geograficznego i branżowego. W pierwszym przypadku kluczowa jest bliskość. Załogi sąsiadujących ze sobą zakładów zazwyczaj kontaktują się ze sobą, pracownicy są powiązani więzami rodzinnymi albo towarzyskimi. Czasem starano się celowo animować strajki w innych zakładach, licząc na to, że masowa akcja zwiększy presję na władze. Na przykład, kiedy zawiązał się protest w „Marchlewskim”, jego pracownicy zadzwonili do Łódzkich Zakładów Obuwia Gumowego „Stomil”. Drugi zakład także zastrajkował.
Im dłużej trwał strajk w „Marchlewskim”, tym bardziej napięta stawała się sytuacja w całym regionie. Oprócz efektu geograficznego zadziałał także mechanizm branżowy – protest rozprzestrzeniał się niczym pożar wśród kolejnych zakładów przemysłu bawełnianego. W sobotę 13 lutego 1971 roku pracę wstrzymały już liczne fabryki: w ZPB im. Marchlewskiego około 3 tysięcy osób, w ZPB im. Obrońców Pokoju kolejne 3 tysiące, w ZPB im. Armii Ludowej około 900, w ZPB im. Hanki Sawickiej około 800, w ZPB im. 1 Maja około 800, w ZPB im. gen. Waltera około 130 oraz w ZPB im. Kunickiego około 340 pracowników.
Krótkotrwałe protesty wybuchały w różnych zakładach województwa. Raz stawała przetwórnia wędlin w Łódzkich Zakładach Mięsnych, innym razem na kilka godzin pracę przerywało kilkuset kolejarzy. Punktem zwrotnym okazał się jednak strajk rozpoczęty 10 lutego 1971 roku w ZPB im. Marchlewskiego. Zapoczątkował go Oddział Przędzalni, gdzie robotnicy odmówili pracy, domagając się dwudziestopięcioprocentowej podwyżki płac, traktowanej jako rekompensata za wcześniejsze podwyżki cen żywności. Protest wkrótce rozprzestrzenił się na kolejne wydziały i w końcu rozlał się na cały zakład.
Protesty rozprzestrzeniają się wedle schematów – najczęściej geograficznego i branżowego. W pierwszym przypadku kluczowa jest bliskość. Załogi sąsiadujących ze sobą zakładów zazwyczaj kontaktują się ze sobą, pracownicy są powiązani więzami rodzinnymi albo towarzyskimi. Czasem starano się celowo animować strajki w innych zakładach, licząc na to, że masowa akcja zwiększy presję na władze. Na przykład, kiedy zawiązał się protest w „Marchlewskim”, jego pracownicy zadzwonili do Łódzkich Zakładów Obuwia Gumowego „Stomil”. Drugi zakład także zastrajkował.
Im dłużej trwał strajk w „Marchlewskim”, tym bardziej napięta stawała się sytuacja w całym regionie. Oprócz efektu geograficznego zadziałał także mechanizm branżowy – protest rozprzestrzeniał się niczym pożar wśród kolejnych zakładów przemysłu bawełnianego. W sobotę 13 lutego 1971 roku pracę wstrzymały już liczne fabryki: w ZPB im. Marchlewskiego około 3 tysięcy osób, w ZPB im. Obrońców Pokoju kolejne 3 tysiące, w ZPB im. Armii Ludowej około 900, w ZPB im. Hanki Sawickiej około 800, w ZPB im. 1 Maja około 800, w ZPB im. gen. Waltera około 130 oraz w ZPB im. Kunickiego około 340 pracowników.
Walentynki z premierem
Protestujący przywiązywali dużą wagę do samoorganizacji, dyscypliny i zachowania spokoju. W wielu zakładach kobiety organizowały kontrole przy wejściach, których celem było zapobieganie wnoszeniu alkoholu na teren fabryk. Załogi zazwyczaj unikały powoływania formalnych komitetów strajkowych – ich członkowie mogliby narazić się na zwolnienie z pracy, szykany bądź inwigilację ze strony Służby Bezpieczeństwa. Wyjątkiem były Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. Obrońców Pokoju, gdzie utworzono jedenastoosobową „radę”, zajmującą się między innymi właśnie organizacją straży porządkowej i utrzymywaniem spokoju w zakładzie.
Mimo niechęci do wyłaniania formalnego kierownictwa strajku nie dało się uniknąć decyzji organizacyjnych. Aby prowadzić rozmowy z dyrekcjami zakładów i przedstawicielami partii, konieczne było wyłonienie reprezentacji załóg, które miały przedstawić postulaty protestujących. Starano się jednak unikać nadawania tym grupom oficjalnych nazw, zwłaszcza takich, które jednoznacznie kojarzyłyby się ze strajkiem. Najliczniejszą delegację powołano w „Marchlewskim” – liczyła ona 26 osób.
Fakt, że w czasie protestu tak wyraźnie widoczne były kobiety, miał istotny wpływ na sposób, w jaki strajk postrzegały władze. Choć partyjne raporty miały wyraźnie nieprzychylny ton, potrafiły jednocześnie trafnie oddać determinację robotnic, przytłoczonych codzienną beznadzieją peerelowskiej Łodzi:
Mimo niechęci do wyłaniania formalnego kierownictwa strajku nie dało się uniknąć decyzji organizacyjnych. Aby prowadzić rozmowy z dyrekcjami zakładów i przedstawicielami partii, konieczne było wyłonienie reprezentacji załóg, które miały przedstawić postulaty protestujących. Starano się jednak unikać nadawania tym grupom oficjalnych nazw, zwłaszcza takich, które jednoznacznie kojarzyłyby się ze strajkiem. Najliczniejszą delegację powołano w „Marchlewskim” – liczyła ona 26 osób.
Fakt, że w czasie protestu tak wyraźnie widoczne były kobiety, miał istotny wpływ na sposób, w jaki strajk postrzegały władze. Choć partyjne raporty miały wyraźnie nieprzychylny ton, potrafiły jednocześnie trafnie oddać determinację robotnic, przytłoczonych codzienną beznadzieją peerelowskiej Łodzi:
Nie bez wpływu na przebieg strajku i manifestowane postawy strajkujących był fakt dużego odsetka kobiet wśród załóg, sięgającego 70–80 procent. Wrażliwość i emocjonalność kobiet, potęgowana trudnymi warunkami życia – obciążeniem pracą, obowiązkami domowymi i rodzinnymi, niedorozwojem usług miejskich oraz złymi warunkami mieszkaniowymi – sprzyjała eskalacji napięcia i determinacji w obstawaniu przy żądaniach, często wyrażanej w dramatycznych wystąpieniach, silnie oddziałujących na nastroje protestujących.
Władze były zmuszone podjąć negocjacje. Na miejscu pojawiali się coraz to nowi dygnitarze, czy to partyjni (I Sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR), czy rządowi (minister przemysłu lekkiego). Bezskutecznie. Protest cały czas przybierał na sile, co było szczególnie niebezpieczne w sytuacji, gdy w całym kraju tliły się mniejsze i większe ogniska niezadowolenia. Gdyby Łódź weszła w fazę strajku powszechnego, mogłaby pociągnąć za sobą kolejne miasta. Na szczytach władzy zapadła decyzja, że do protestujących uda się osobiście premier Piotr Jaroszewicz oraz członkowie Biura Politycznego – Jan Szydlak i Józef Tejchma. Przebieg tego spotkania zrekonstruował po latach prof. Krzysztof Lesiakowski.
14 lutego 1971 roku premier spotkał się najpierw z łódzkim aktywem partyjnym w Teatrze Wielkim, następnie wieczorem udał się do zakładów im. Marchlewskiego, a późno w nocy do ZPB im. Obrońców Pokoju. Były to dwa przedsiębiorstwa, których załogi nie przerwały strajku i pozostawały na terenie fabryk. Wszędzie Jaroszewicz słyszał to samo: żądania podwyżek płac, poprawy zaopatrzenia oraz lepszej organizacji pracy. Wystąpienia robotnic i robotników miały najczęściej spontaniczny, emocjonalny charakter i nierzadko kończyły się łzami.
Rozmowy stanęły na niczym. Symboliczna była scena, gdy Jan Szydlak zwrócił się do zgromadzonych słowami: „Chcę wrócić do Warszawy i powiedzieć tow. Gierkowi, że włókniarki nie tylko klaszczą, jak jest o nim mowa, ale i to, że przystąpiły do pracy”. W odpowiedzi usłyszał gromkie „Nie!”. Sytuację próbował ratować Jaroszewicz, powtarzając: „My nie mamy i nie chcemy stosować innej metody jak rozmowa z Wami. Prosimy Was o rozwagę i przystąpienie do pracy”. Odpowiedź była taka sama – stanowcza odmowa. Była to swoista kontra wobec głośnego już spotkania Edwarda Gierka ze stoczniowcami, gdy na pytanie „Pomożecie?” padło – wedle legendy – entuzjastyczne „Pomożemy!”.
Premier wspominał po latach atmosferę tych spotkań:
14 lutego 1971 roku premier spotkał się najpierw z łódzkim aktywem partyjnym w Teatrze Wielkim, następnie wieczorem udał się do zakładów im. Marchlewskiego, a późno w nocy do ZPB im. Obrońców Pokoju. Były to dwa przedsiębiorstwa, których załogi nie przerwały strajku i pozostawały na terenie fabryk. Wszędzie Jaroszewicz słyszał to samo: żądania podwyżek płac, poprawy zaopatrzenia oraz lepszej organizacji pracy. Wystąpienia robotnic i robotników miały najczęściej spontaniczny, emocjonalny charakter i nierzadko kończyły się łzami.
Rozmowy stanęły na niczym. Symboliczna była scena, gdy Jan Szydlak zwrócił się do zgromadzonych słowami: „Chcę wrócić do Warszawy i powiedzieć tow. Gierkowi, że włókniarki nie tylko klaszczą, jak jest o nim mowa, ale i to, że przystąpiły do pracy”. W odpowiedzi usłyszał gromkie „Nie!”. Sytuację próbował ratować Jaroszewicz, powtarzając: „My nie mamy i nie chcemy stosować innej metody jak rozmowa z Wami. Prosimy Was o rozwagę i przystąpienie do pracy”. Odpowiedź była taka sama – stanowcza odmowa. Była to swoista kontra wobec głośnego już spotkania Edwarda Gierka ze stoczniowcami, gdy na pytanie „Pomożecie?” padło – wedle legendy – entuzjastyczne „Pomożemy!”.
Premier wspominał po latach atmosferę tych spotkań:
Pojechałem tam i z miejsca znalazłem się wśród setek straszliwie zdenerwowanych i zmęczonych kobiet, pracujących wówczas w warunkach urągających elementarnym wymogom higieny i bezpieczeństwa pracy. A przy tym one tak mało zarabiały! […] Zrozumiałem, że albo trzeba podnieść włókniarkom płace, ale taki wariant pociągnąłby za sobą lawinę roszczeń płacowych, albo czym prędzej zrezygnować z podwyżki cen dokonanej w grudniu.
Przesilenie
Dzień po spotkaniu z premierem, w poniedziałek 15 lutego 1971 roku nastąpiło apogeum strajków. W godzinach wieczornych protestowały załogi nawet 32 zakładów, łącznie około 20 tysięcy osób. Nie wiadomo, jak daleko mogłaby posunąć się ta narastająca fala niezadowolenia – czy doszłoby do strajku powszechnego w województwie, a może protesty rozlałyby się na cały kraj? Tego się już nie dowiemy, ponieważ władze ugięły się pod presją.
Wieczorem, w radiowym komunikacie, który szybko obiegł miasto i hale fabryczne, protestujący usłyszeli długo wyczekiwaną decyzję. Spiker informował: „Dziś odbyło się wspólne posiedzenie Biura Politycznego Komitetu Centralnego i prezydium rządu. Na posiedzeniu dokonano oceny aktualnej sytuacji gospodarczej i społecznej kraju […]. [Postanowiono] obniżyć z dniem 1 marca br. ceny artykułów żywnościowych łącznie z mięsem i jego przetworami do poziomu sprzed 13 grudnia ub.r.”.
Mimo tego komunikatu strajkujący nie rozeszli się od razu. Nieufność wobec władzy była zbyt głęboka, by wystarczyło jedno ogłoszenie. Czekano na kolejne potwierdzenia i sygnały, że decyzja rzeczywiście zostanie zrealizowana. Dopiero wtedy napięcie zaczęło stopniowo opadać. Aby dodatkowo rozładować atmosferę, władze zdecydowały się na gest polityczny – stanowisko opuścił I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Łodzi, Józef Spychalski. Pracownicy przemysłu lekkiego dostali także obietnice wypłacenia wyrównania.
Wieczorem, w radiowym komunikacie, który szybko obiegł miasto i hale fabryczne, protestujący usłyszeli długo wyczekiwaną decyzję. Spiker informował: „Dziś odbyło się wspólne posiedzenie Biura Politycznego Komitetu Centralnego i prezydium rządu. Na posiedzeniu dokonano oceny aktualnej sytuacji gospodarczej i społecznej kraju […]. [Postanowiono] obniżyć z dniem 1 marca br. ceny artykułów żywnościowych łącznie z mięsem i jego przetworami do poziomu sprzed 13 grudnia ub.r.”.
Mimo tego komunikatu strajkujący nie rozeszli się od razu. Nieufność wobec władzy była zbyt głęboka, by wystarczyło jedno ogłoszenie. Czekano na kolejne potwierdzenia i sygnały, że decyzja rzeczywiście zostanie zrealizowana. Dopiero wtedy napięcie zaczęło stopniowo opadać. Aby dodatkowo rozładować atmosferę, władze zdecydowały się na gest polityczny – stanowisko opuścił I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Łodzi, Józef Spychalski. Pracownicy przemysłu lekkiego dostali także obietnice wypłacenia wyrównania.
Chociaż po oświadczeniu Biura Politycznego sytuacja zaczęła się uspokajać, do stabilizacji było jeszcze daleko. Pojawiły się swego rodzaju wstrząsy wtórne, będące między innymi pokłosiem ustępstw wobec włókniarek.
Pracownicy łódzkiego Zakładu Sprzętu Motoryzacyjnego zagrozili podjęciem akcji protestacyjnej, domagając się „wypłacenia 150 złotych, tak jak włókniarzom” – odnotowała Służba Bezpieczeństwa. W Zakładzie Przemysłu Terenowego w Brzezinach robotnicy rzeczywiście przerwali pracę, pytając, dlaczego nie otrzymali dodatków „jak w przemyśle lekkim”. Podobne napięcia pojawiły się także w Zakładach Maszyn Drogowych w Pabianicach, Pabianickiej Fabryce Papieru oraz w innych przedsiębiorstwach regionu.
Wstrząsy wtórne mają jednak to do siebie, że są jedynie cieniem pierwotnego kataklizmu. Tak było i tym razem. Dane zbiorcze Ministerstwa Spraw Wewnętrznych pokazują wyraźnie, że luty był momentem przesilenia. Szacunki różnią się, ale wedle raportu partyjnego: „przerwało pracę około 54–55 tys. robotników na ogólną ilość 92,5 tys. zatrudnionych, co stanowi ponad 60 procent. W 12 zakładach, głównie bawełnianych, objętych prawie w całości strajkiem, przerwało pracę blisko 45 tys., tj. około 88 procent zatrudnionych”. Na tle kraju skala ta była uderzająca. Wedle raportu MSW w całej Polsce odnotowano w tym gorącym okresie 231 wystąpień zbiorowych z udziałem około 127 tysięcy osób. Żaden inny ośrodek nie zbliżył się do Łodzi pod względem koncentracji i natężenia strajków.
Nie było tu dramatycznych starć ani ofiar śmiertelnych. Była za to determinacja tysięcy kobiet, które odmówiły pracy w najgorzej opłacanym sektorze gospodarki. To ona przesądziła o decyzji cofnięcia podwyżek cen. W ten sposób łódzkie włókniarki zapisały się w historii PRL nie jako tło wielkich wydarzeń, lecz jako ich główne bohaterki.
Pracownicy łódzkiego Zakładu Sprzętu Motoryzacyjnego zagrozili podjęciem akcji protestacyjnej, domagając się „wypłacenia 150 złotych, tak jak włókniarzom” – odnotowała Służba Bezpieczeństwa. W Zakładzie Przemysłu Terenowego w Brzezinach robotnicy rzeczywiście przerwali pracę, pytając, dlaczego nie otrzymali dodatków „jak w przemyśle lekkim”. Podobne napięcia pojawiły się także w Zakładach Maszyn Drogowych w Pabianicach, Pabianickiej Fabryce Papieru oraz w innych przedsiębiorstwach regionu.
Wstrząsy wtórne mają jednak to do siebie, że są jedynie cieniem pierwotnego kataklizmu. Tak było i tym razem. Dane zbiorcze Ministerstwa Spraw Wewnętrznych pokazują wyraźnie, że luty był momentem przesilenia. Szacunki różnią się, ale wedle raportu partyjnego: „przerwało pracę około 54–55 tys. robotników na ogólną ilość 92,5 tys. zatrudnionych, co stanowi ponad 60 procent. W 12 zakładach, głównie bawełnianych, objętych prawie w całości strajkiem, przerwało pracę blisko 45 tys., tj. około 88 procent zatrudnionych”. Na tle kraju skala ta była uderzająca. Wedle raportu MSW w całej Polsce odnotowano w tym gorącym okresie 231 wystąpień zbiorowych z udziałem około 127 tysięcy osób. Żaden inny ośrodek nie zbliżył się do Łodzi pod względem koncentracji i natężenia strajków.
Nie było tu dramatycznych starć ani ofiar śmiertelnych. Była za to determinacja tysięcy kobiet, które odmówiły pracy w najgorzej opłacanym sektorze gospodarki. To ona przesądziła o decyzji cofnięcia podwyżek cen. W ten sposób łódzkie włókniarki zapisały się w historii PRL nie jako tło wielkich wydarzeń, lecz jako ich główne bohaterki.
Tomasz Kozłowski
Powiązane Wystawy
-
czasowa
03/09/26 - 06/12/26
Za czym kolejka ta stoi?
PRL w muzycznym zwierciadle 03/09/26 - 06/12/26
Muzeum Historii Polski
