Józef Czapski. Malarz, pisarz
i świadek historii

Józef Czapski urodził się 3 kwietnia 1896 roku w Pradze, w rodzinie polskich arystokratów. Wybuch I wojny światowej przerwał mu studia prawnicze. W latach 1916–1917 służył w armii rosyjskiej, a w 1920 jako ochotnik już w szeregach Wojska Polskiego walczył w wojnie z bolszewikami, otrzymując za męstwo krzyż Virtuti Militari. Po wojnie powrócił do pasji malarskiej: studiował sztuki piękne w Krakowie pod kierunkiem prof. Józefa Pankiewicza. Mierzący dwa metry artysta szybko stał się postacią barwną w międzywojennej krakowskiej bohemie.

W 1924 r. jako współzałożyciel Komitetu Paryskiego (grupy tzw. kapistów) Czapski wyjechał na stypendium do Paryża. We Francji doskonalił swój warsztat. Godzinami kopiował mistrzów w Luwrze i chłonął nowoczesne malarstwo. Zafascynowany impresjonizmem i postimpresjonizmem (szczególnie twórczością Cézanne’a), wypracował własny styl, bardziej ekspresyjny i swobodny niż klasyczne malarstwo kapistów. Lata 20. spędził głównie we francuskiej stolicy, prezentując obrazy na Salonach i zdobywając doświadczenie. Po powrocie do kraju w 1931 dał się poznać jako malarz awangardowy i krytyk sztuki publikujący na łamach pism artystycznych.

Po wybuchu II wojny światowej Józef Czapski został zmobilizowany jako oficer rezerwy Wojska Polskiego. Walczył w wojnie obronnej Polski i 27 września 1939 r. trafił do sowieckiej niewoli na Lubelszczyźnie. Rozpoczął się najbardziej dramatyczny rozdział jego życia. Czapski został osadzony kolejno w obozach jenieckich w Starobielsku, Pawliszczewie Borze i Griazowcu. Wiosną 1940 większość jego kolegów została potajemnie zamordowana przez NKWD w Katyniu i innych miejscach – Czapski cudem ocalał z tej masakry. Później sam wielokrotnie zastanawiał się, dlaczego los pozwolił mu przeżyć, podczas gdy tylu kolegów zginęło. Uznał, że powinien dać świadectwo prawdzie o ich losie.

Paradoksalnie to właśnie w łagrze odnalazł namiastkę intelektualnej wolności. W obozie w Griazowcu Czapski – erudyta i poliglota – zorganizował dla współwięźniów improwizowane wykłady o literaturze. Z pamięci wygłosił tam cały cykl prelekcji o swym ulubionym pisarzu, Marcelu Prouście. Ten niezwykły epizod – oficer w obozowych łachmanach opowiadający głodującym kolegom, po francusku, o wyrafinowanym świecie paryskich salonów opisanych w powieści W poszukiwaniu straconego czasu – przeszedł do legendy. Kontrast między rzeczywistością sowieckiego łagru a tematyką wykładów był uderzający: „Słuchający Czapskiego ludzie byli głodni, zmarznięci, gryzły ich wszy (...). A on mówił o księżnej Guermantes, Charles’u Swannie i Odecie” – opisywał po latach biograf Eric Karpeles. Te wykłady podtrzymywały na duchu polskich oficerów i stały się symbolem triumfu kultury nad barbarzyństwem.

Po ataku Niemiec na ZSRR Czapski odzyskał wolność latem 1941 na mocy układu Sikorski-Majski. Zaraz po uwolnieniu dołączył do Armii Andersa, gdzie powierzono mu poszukiwanie zaginionych polskich oficerów. Misja ta, prowadzona w ZSRR, okazała się bezskuteczna. Dopiero w 1943 roku okazało się, że wszyscy oni padli ofiarą zbrodni katyńskiej. 

W szeregach Armii Andersa Czapski pełnił także funkcję szefa Wydziału Propagandy i Oświaty – dbał o życie kulturalne żołnierzy na obczyźnie. Przeszedł z armią cały szlak ewakuacji przez Kazachstan, Persję, Irak aż do Palestyny i Egiptu. Publikował wówczas pierwsze felietony w prasie żołnierskiej („Orzeł Biały”, „Kurier Polski”). Z 2 Korpusem trafił następnie do Włoch, gdzie uczestniczył w kampanii włoskiej 1944, choć głównie jako oficer kulturalny. W 1945 dotarł do wyzwolonego Rzymu.

Jeszcze w trakcie wojny Czapski spisywał swoje obozowe przeżycia. W 1944 w Jerozolimie ukazały się jego Wspomnienia starobielskie, przejmujący zapis doświadczeń więziennych, a wkrótce potem broszura Prawda o Katyniu, w której zebrał dostępne fakty o losie zaginionych oficerów. Najważniejszym dziełem tego okresu stała się jednak książka Na nieludzkiej ziemi, wydana w 1949 (przez paryski Instytut Literacki) – poruszająca opowieść dokumentalna o tułaczce poprzez sowieckie „nieludzkie ziemie” i o poszukiwaniu prawdy o Katyniu. Dzieło to przez dziesięciolecia funkcjonowało w drugim obiegu (w Polsce oficjalnie wydano je dopiero w 1990) i stało się dla wielu świadectwem sowieckiego ludobójstwa oraz moralnym oskarżeniem komunizmu.

Józef Czapski pozostawił po sobie znaczący dorobek zarówno w dziedzinie malarstwa, jak i literatury. Jako malarz był znany z kameralnych płócien, w których łączył impresyjną wrażliwość kolorystyczną z elementami ekspresjonizmu. Malował głównie techniką olejną na płótnie lub tekturze, często niewielkich formatów. W okresie powojennym jednym z najważniejszych motywów jego twórczości stała się zwyczajna, szara codzienność – postaci zagubione w zgiełku miasta, wnętrza poczekalni, skromne martwe natury czy pejzaże miejskie. 

Malarz stosował śmiałe kadrowanie i celowe deformacje kształtów, nieraz ocierające się o groteskę. W latach 80., gdy jego wzrok osłabł, malował głównie rozświetlone pejzaże oraz oszczędne martwe natury – pełne powietrza, spokoju, utrzymane w jasnej tonacji barw. Dzieła Czapskiego znajdują się dziś w zbiorach muzeów i kolekcjach na całym świecie.

Równie imponująca jest twórczość pisarska Józefa Czapskiego. Do najważniejszych jego książek należą wspomniane już Wspomnienia starobielskie (1944) i Na nieludzkiej ziemi (1949) – poruszające świadectwa wojennych doświadczeń i zbrodni katyńskiej. Pisał też znakomite eseje o sztuce i literaturze, m.in. tom Patrząc (1983). Jego eseje odznaczają się erudycją i wnikliwością – komentował w nich zarówno dzieła malarskie, jak i utwory literackie (od Prousta po polskich filozofów). Poza wspomnianymi publikacjami wydał również zbiory szkiców i wspomnień, m.in. Oko (1960), Tumult i widma (1981), Czytając (1988).

Przez całe życie notował przemyślenia w swoim dzienniku, który jest wyjątkowym zapisem jego wewnętrznych zmagań, refleksji o sztuce, religii i historii. Pośmiertnie opublikowano wybór tych zapisków jako Wyrwane strony (1993) i dwa obszerne tomy Wybranych stron z dzienników 1942–1991 (2010), ukazujących pełnię duchowej biografii Czapskiego.