Ignacy Daszyński

Ignacy Ewaryst Daszyński urodził się 26 października 1866 r. w Zbarażu na Podolu, w ówczesnej Galicji. Pochodził z ubogiej, wielodzietnej rodziny urzędniczej, w której od dziecka pielęgnowano idee patriotyczne. Jego ojciec Ferdynand był urzędnikiem w służbie austriackiej, ale pomagał rodakom walczącym w powstaniu styczniowym. Ignacy stracił ojca w wieku dziewięciu lat, co pogorszyło i tak trudną sytuację rodziny i zmusiło go do wczesnej samodzielności.

Od młodości kształtowały się dwa główne filary poglądów Daszyńskiego: głęboki patriotyzm oraz wrażliwość społeczna. Wielki wpływ wywarł na niego starszy brat Feliks, który wciągnął Ignacego w działalność konspiracyjną. Już jako nastolatek Ignacy brał udział w konspiracyjnych kółkach patriotycznych i ulicznych manifestacjach. W wieku szesnastu lat został wydalony z gimnazjum w Stanisławowie za szerzenie treści niepodległościowych. Dwa lata później, w 1884 r., organizował we Lwowie pierwsze tajne koła socjalistyczne, zbliżając się do środowisk robotniczych i dostrzegając ogrom biedy i nierówności społecznych. 

Wkrótce młody Daszyński sam doświadczył represji. W 1889 r. został omyłkowo aresztowany przez carską policję w Królestwie Polskim, która brała go za brata, Feliksa, podejrzanego o działalność rewolucyjną. Spędził pół roku w więzieniu, zanim ustalono jego tożsamość i zwolniono go z braku dowodów. Te doświadczenia ugruntowały w Ignacym przekonanie o konieczności walki zarówno o sprawę narodową, jak i społeczną.

W 1890 r. Ignacy Daszyński współzakładał we Lwowie pierwszą polską partię robotniczą – Galicyjską Partię Socjalno-Demokratyczną, później przemianowaną na Polską Partię Socjalno-Demokratyczną Galicji i Śląska Cieszyńskiego, PPSD. Od początku był jednym z jej przywódców i głównych ideologów, walczył zarówno o poprawę bytu klasy robotniczej, jak i o odzyskanie przez Polskę niepodległości. Młody Daszyński dał się poznać jako błyskotliwy publicysta i mówca. Redagował socjalistyczne pismo „Naprzód” w Krakowie, słynące z radykalnego tonu. Ostre artykuły i przemówienia Daszyńskiego przysparzały mu zwolenników wśród ludu, ale także – problemów z cenzurą i procesów sądowych za działalność wywrotową.

Przełom w karierze Daszyńskiego nastąpił w 1897 r., gdy został posłem do Rady Państwa w Wiedniu, czyli parlamentu austriackiego. Urzędował tam nieprzerwanie do 1918 r., stając się jednym z najbardziej rozpoznawalnych polskich polityków w monarchii habsburskiej. Zasłynął z charyzmatycznych przemówień, w których bezlitośnie krytykował nędzę galicyjską oraz anachroniczną politykę zaborcy wobec Polaków. Nawet adwersarze przyznawali, że ma „lwi pazur”. Przemawiał rzadko, lecz każde jego wystąpienie pełne było sarkazmu, ironii, patosu i oratorskiej siły.

W czasie rewolucji 1905 r. dał wyraz swoim antycarskim poglądom, publicznie paląc portret cara Mikołaja II. Jako radny Krakowa (od 1902 r.) zwalczał serwilizm lokalnych konserwatystów wobec Austrii i upominał się o prawa najuboższych. Zarówno na szczeblu lokalnym, jak i w Wiedniu był postacią jednoczącą polskie środowiska niepodległościowe ponad podziałami partyjnymi. W 1912 r. wszedł w skład Tymczasowej Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych – porozumienia różnych partii (od ludowców po socjalistów), przygotowujących się do przyszłej walki o wolność kraju. Podobnie jak Józef Piłsudski uważał, że największym wrogiem polskich dążeń niepodległościowych jest carska Rosja i dlatego wszystkie polskie siły polityczne powinny skupić się przeciw niej.

Na początku 1919 r. odbyły się wybory do Sejmu Ustawodawczego odrodzonej Polski. Ignacy Daszyński zdobył mandat z okręgu krakowskiego i wkrótce stał się jednym z czołowych posłów parlamentu. Kierował klubem Związku Polskich Posłów Socjalistycznych (czyli PPS, która po zjednoczeniu galicyjskiej i kongresowej partii działała już jako jedna formacja). Sejm Ustawodawczy uchwalił 17 marca 1921 r. nowoczesną konstytucję marcową, a Daszyński należał do najbardziej aktywnych parlamentarzystów tego okresu. Wygłosił 87 przemówień w trakcie 57 debat – pod względem merytorycznym i zaangażowania dorównywało mu niewielu. To w dużej mierze dzięki niemu w konstytucji znalazły się ważne zapisy społeczne, takie jak prawo do ubezpieczeń społecznych i zakaz pracy dzieci.

Latem 1920 r., w najcięższym momencie wojny polsko-bolszewickiej, Daszyński ponownie stanął na wysokości zadania. 24 lipca wszedł do Rządu Obrony Narodowej premiera Wincentego Witosa jako wicepremier. W tym ponadpartyjnym gabinecie odpowiadał m.in. za mobilizację klasy robotniczej do obrony kraju i za utrzymanie spokoju społecznego na zapleczu frontu. Zabiegał też o poparcie dla Polski na arenie międzynarodowej. Podczas plebiscytu na Górnym Śląsku zwrócił się do polskich robotników ze słowami: „Kto tępi narody, ten jakby zrywał struny z harfy świata (...). Nie tępić, lecz rozwijać należy narodowości!”. Przekonywał, że tylko wolność i poszanowanie odrębności wszystkich narodów zapewni trwały pokój. Takie poglądy wyróżniały Daszyńskiego: socjalistę, ale zarazem patriotę szanującego prawa innych narodów oraz stanowczo sprzeciwiającego się wszelkim imperializmom.

Po wojnie z Rosją Daszyński nie wycofał się z życia publicznego. W wyborach 1922 r. ponownie zdobył mandat poselski, a w 1925 został wicemarszałkiem Sejmu. Niestabilny okres lat 1922–1926 (m.in. zabójstwo prezydenta Gabriela Narutowicza) oraz kłopoty zdrowotne stopniowo ograniczały jego aktywność. Gdy w maju 1926 r. Piłsudski dokonał zamachu stanu, Daszyński stanął po stronie dawnego towarzysza partyjnego. Z początku popierał obóz sanacji, lecz szybko się rozczarował autorytarnymi tendencjami nowych władz i stał się ich coraz ostrzejszym krytykiem.

Ignacy Daszyński zmarł po długiej chorobie 31 października 1936 r. w wieku 70 lat. Jego śmierć stała się wydarzeniem ogólnonarodowym. Pogrzeb Daszyńskiego 3 listopada 1936 r. w Krakowie przemienił się w ogromną manifestację. Tysiące ludzi, w tym delegacje robotnicze z całej Polski i nawet z zagranicy, oddały hołd swojemu przywódcy. W pamięci ludu zapisał się jako prawdziwy trybun, przywódca proletariatu, aż do końca życia wierny ideałom wolności, sprawiedliwości społecznej i demokracji.

W okresie PRL dorobek Daszyńskiego był często pomniejszany z powodów ideologicznych, jednak po 1989 r. jego postać wróciła do panteonu narodowych bohaterów. Dziś uważany jest za jednego z sześciu Ojców Niepodległości – obok Piłsudskiego, Dmowskiego, Paderewskiego, Witosa i Korfantego – współtwórców odrodzonej Polski. W 2018 r., w setną rocznicę odzyskania niepodległości, odsłonięto w Warszawie pomnik Ignacego Daszyńskiego. Jego nazwisko noszą także ulice i place w wielu polskich miastach.

Ignacy Daszyński odegrał wyjątkową rolę zarówno w walce o niepodległość, jak i w kształtowaniu demokratycznych fundamentów II Rzeczypospolitej. Łączył gorący patriotyzm z ideami socjalizmu, całe życie poświęcając obronie praw ludzi pracy. Jako wybitny parlamentarzysta bronił standardów wolności obywatelskich nawet w najtrudniejszych czasach. Nie bez kozery Sejm RP uczcił jego pamięć, ogłaszając rok 2026 Rokiem Ignacego Daszyńskiego – w 160. rocznicę jego urodzin i 90. rocznicę śmierci.