Artykuły
Polska Jagiellonów
Społeczeństwo
Wojny
Kultura
Biografie
Nauczyciele
Dorośli
Licealiści
Studenci
Zygmunt I Stary
czas czytania:
Zygmunt I Stary, przedostatni przedstawiciel dynastii Jagiellonów na tronie polskim, panował ponad czterdzieści lat. Wprowadził Polskę i Litwę w okres gospodarczego i kulturalnego rozkwitu, nazywany „złotym wiekiem”. Za jego rządów państwo krzyżackie zostało podporządkowane Koronie, czego symbolem stał się słynny hołd pruski. Choć polityka zagraniczna monarchy bywa oceniana jako nadmiernie ugodowa i asekuracyjna, mąż Bony Sforzy potrafił zapewnić krajowi stabilność i rozwój.
Ojciec Zygmunta Augusta i Anny Jagiellonki uważany jest za jednego z najwybitniejszych władców z dynastii Jagiellonów, chociaż część jego decyzji badacze epoki krytykują. Obejmował władzę w momencie wyjątkowo trudnym dla monarchii polsko-litewskiej, zagrożonej jednocześnie przez ekspansję Moskwy, naciski Habsburgów oraz nierozstrzygnięty konflikt z zakonem krzyżackim. Jego długie panowanie przypadło na schyłek epoki jagiellońskiej i wymagało od monarchy nie tylko talentów strategicznych, lecz także umiejętnej dyplomacji i zdolności do utrzymania równowagi między potężnymi sąsiadami.
Jedni widzą w nim rozważnego i odpowiedzialnego władcę, który dzięki kompromisom zapewnił państwu bezpieczeństwo i stworzył warunki dla rozkwitu gospodarczego i kulturalnego. Inni podkreślają jego nadmierną ostrożność, zwłaszcza w polityce zagranicznej, wskazując na niewykorzystane szanse – utratę Czech i Węgier czy zgodę na hołd pruski zamiast inkorporacji państwa krzyżackiego do Polski. Postać Zygmunta Starego pozostaje więc symbolem dylematu między siłą a dyplomacją, ambicją a rozwagą, który towarzyszył Rzeczypospolitej u progu nowożytności. Panuje również – wyolbrzymione i niekoniecznie zgodne z prawdą, utrwalone m.in. w serialu „Królowa Bona” – przekonanie o podporządkowaniu władcy jego drugiej żonie, pochodzącej z książęcego rodu Mediolanu.
Zygmunt przyszedł na świat jako piąty z sześciu synów Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki. Przez długi czas pozostawał jedynym potomkiem, któremu nie przypadły w udziale żadne godności. Dopiero jego najstarszy brat, Władysław Jagiellończyk, który był królem Czech i Węgier, dał mu władzę nad Śląskiem i Dolnymi Łużycami. Zygmunt spędził tam kilka lat w roli namiestnika, sprawując rządy z Głogowa. Jego dwaj młodsi bracia, Jan Olbracht i Aleksander Jagiellończyk, zostali królami Polski. Po śmierci tego ostatniego Zygmunt został koronowany w katedrze na Wawelu 24 stycznia 1507 r. Wkrótce zyskał przydomek „Stary" dla odróżnienia od syna, młodego Zygmunta II Augusta, który został koronowany za życia ojca, co było politycznym zabiegiem przypisywanym Bonie. Jedyna w historii państwa polskiego koronacja za życia panującego króla (vivente rege) miała miejsce w lutym 1530 r.
Jedni widzą w nim rozważnego i odpowiedzialnego władcę, który dzięki kompromisom zapewnił państwu bezpieczeństwo i stworzył warunki dla rozkwitu gospodarczego i kulturalnego. Inni podkreślają jego nadmierną ostrożność, zwłaszcza w polityce zagranicznej, wskazując na niewykorzystane szanse – utratę Czech i Węgier czy zgodę na hołd pruski zamiast inkorporacji państwa krzyżackiego do Polski. Postać Zygmunta Starego pozostaje więc symbolem dylematu między siłą a dyplomacją, ambicją a rozwagą, który towarzyszył Rzeczypospolitej u progu nowożytności. Panuje również – wyolbrzymione i niekoniecznie zgodne z prawdą, utrwalone m.in. w serialu „Królowa Bona” – przekonanie o podporządkowaniu władcy jego drugiej żonie, pochodzącej z książęcego rodu Mediolanu.
Zygmunt przyszedł na świat jako piąty z sześciu synów Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki. Przez długi czas pozostawał jedynym potomkiem, któremu nie przypadły w udziale żadne godności. Dopiero jego najstarszy brat, Władysław Jagiellończyk, który był królem Czech i Węgier, dał mu władzę nad Śląskiem i Dolnymi Łużycami. Zygmunt spędził tam kilka lat w roli namiestnika, sprawując rządy z Głogowa. Jego dwaj młodsi bracia, Jan Olbracht i Aleksander Jagiellończyk, zostali królami Polski. Po śmierci tego ostatniego Zygmunt został koronowany w katedrze na Wawelu 24 stycznia 1507 r. Wkrótce zyskał przydomek „Stary" dla odróżnienia od syna, młodego Zygmunta II Augusta, który został koronowany za życia ojca, co było politycznym zabiegiem przypisywanym Bonie. Jedyna w historii państwa polskiego koronacja za życia panującego króla (vivente rege) miała miejsce w lutym 1530 r.
Hans von Kulmbach „Portret Zygmunta I Starego”, olej na desce, ok. 1511-1518 (Muzeum Narodowe w Poznaniu)
Uporządkowanie finansów, reforma monetarna i rozwój gospodarczy
Zygmunt urodził 1 stycznia 1467 r. w Kozienicach. Po śmierci brata Aleksandra Jagiellończyka udał się do Wilna, gdzie – wbrew postanowieniom unii mielnickiej przewidującej wspólną elekcję polsko-litewską – w wieku prawie czterdziestu lat został 13 września 1506 r. obrany przez litewską radę wielkoksiążęcą wielkim księciem litewskim, a miesiąc później wyniesiony na tron. 8 grudnia tego samego roku sejm w Piotrkowie obrał go królem Polski, po czym Zygmunt przybył do Krakowa, gdzie został koronowany w katedrze na Wawelu przez prymasa Andrzeja Boryszewskiego.
Już w pierwszych latach panowania musiał zmierzyć się z zagrożeniem ze strony Wielkiego Księstwa Moskiewskiego. Wojna litewsko-moskiewska z lat 1507–1508 zakończyła się utrzymaniem status quo. W kolejnej wojnie (1512–1522) Litwa poniosła jednak dotkliwe straty – Moskwa odebrała jej m.in. ziemię smoleńską.
Sytuacja wewnętrzna Królestwa Polskiego w początkach rządów przedostatniego Jagiellona była zdominowana przez szerokie uprawnienia izby poselskiej, potwierdzone konstytucją nihil novi z 1505 r.
Już w pierwszych latach panowania musiał zmierzyć się z zagrożeniem ze strony Wielkiego Księstwa Moskiewskiego. Wojna litewsko-moskiewska z lat 1507–1508 zakończyła się utrzymaniem status quo. W kolejnej wojnie (1512–1522) Litwa poniosła jednak dotkliwe straty – Moskwa odebrała jej m.in. ziemię smoleńską.
Sytuacja wewnętrzna Królestwa Polskiego w początkach rządów przedostatniego Jagiellona była zdominowana przez szerokie uprawnienia izby poselskiej, potwierdzone konstytucją nihil novi z 1505 r.
Zygmunt I, choć niechętny systemowi parlamentarnemu i politycznej niezależności szlachty, respektował porządek prawny i regularnie zwoływał sejmy, zazwyczaj uzyskując zgodę na uchwały podatkowe na cele obronne. Nie udało mu się jednak stworzyć stałego systemu finansowania wojska. Rządy opierał przede wszystkim na senacie oraz doświadczonych urzędnikach kancelarii królewskiej i skarbu.
Za jego panowania uporządkowano finanse państwa, częściowo oddłużono skarb, oddzielono rachunkowość podatków publicznych od skarbu królewskiego oraz wzmocniono działalność mennicy krakowskiej. Monarcha dbał o dochody z żup solnych i kopalń, odzyskiwał dobra królewskie oddane w zastaw oraz rozwijał miasta królewskie. W działalności gospodarczej i fiskalnej dużą rolę odgrywała Bona, konsekwentnie dążąca do wzmocnienia domeny królewskiej. Przeprowadzone reformy, w tym ujednolicenie systemu monetarnego, znacząco przyczyniły się do rozwoju państwa w XVI stuleciu.
W 1526 r., po wygaśnięciu męskiej linii Piastów mazowieckich, Zygmunt I wcielił Mazowsze do Korony jako województwo. Jego rządy nie były jednak wolne od napięć społecznych. W 1537 r. doszło do rokoszu lwowskiego, zwanego wojną kokoszą, podczas którego szlachta wystąpiła z postulatami egzekucji praw, sprzeciwiając się dominacji magnaterii i rosnącej roli królowej Bony (tzw. ruch egzekucyjny). Konflikt zakończył się kompromisem, bez rozstrzygnięć militarnych. Był to pierwszy tej skali bunt szlachty przeciwko władcy.
W polityce wyznaniowej Zygmunt I pozostawał zdecydowanym obrońcą katolicyzmu. Wydawał edykty wymierzone przeciw reformacji, zakazywał rozpowszechniania pism Marcina Lutra i zdecydowanie wystąpił przeciw ruchom luterańskim w Prusach Królewskich. W 1526 r. krwawo stłumił tumult w Gdańsku. Rozkazał ściąć przywódców, przywrócił porządek, ale nie zdecydował się na ściślejsze podporządkowanie portu Koronie. Jednocześnie działania władcy nie doprowadziły do trwałego zdławienia reformacji w państwie.
Ojciec Zygmunta Augusta zapisał się w historii jako wybitny mecenas sztuki i kultury. Za jego panowania Polska stała się jednym z głównych ośrodków renesansu w Europie Środkowej. Przebudowa Wawelu, wzniesienie Kaplicy Zygmuntowskiej oraz fundacja Kapeli Rorantystów (męski zespół wokalny składający się z duchownych) należą do najważniejszych osiągnięć artystycznych epoki. Dwór królewski nie odbiegał od zachodnioeuropejskich. W „złotym wieku” tworzyli m.in. Mikołaj Rej, Erazm Ciołek i Mikołaj Kopernik. Równocześnie polskie zboże świetnie sprzedawało się na Zachodzie, co generowało rozwój gospodarczy.
Za jego panowania uporządkowano finanse państwa, częściowo oddłużono skarb, oddzielono rachunkowość podatków publicznych od skarbu królewskiego oraz wzmocniono działalność mennicy krakowskiej. Monarcha dbał o dochody z żup solnych i kopalń, odzyskiwał dobra królewskie oddane w zastaw oraz rozwijał miasta królewskie. W działalności gospodarczej i fiskalnej dużą rolę odgrywała Bona, konsekwentnie dążąca do wzmocnienia domeny królewskiej. Przeprowadzone reformy, w tym ujednolicenie systemu monetarnego, znacząco przyczyniły się do rozwoju państwa w XVI stuleciu.
W 1526 r., po wygaśnięciu męskiej linii Piastów mazowieckich, Zygmunt I wcielił Mazowsze do Korony jako województwo. Jego rządy nie były jednak wolne od napięć społecznych. W 1537 r. doszło do rokoszu lwowskiego, zwanego wojną kokoszą, podczas którego szlachta wystąpiła z postulatami egzekucji praw, sprzeciwiając się dominacji magnaterii i rosnącej roli królowej Bony (tzw. ruch egzekucyjny). Konflikt zakończył się kompromisem, bez rozstrzygnięć militarnych. Był to pierwszy tej skali bunt szlachty przeciwko władcy.
W polityce wyznaniowej Zygmunt I pozostawał zdecydowanym obrońcą katolicyzmu. Wydawał edykty wymierzone przeciw reformacji, zakazywał rozpowszechniania pism Marcina Lutra i zdecydowanie wystąpił przeciw ruchom luterańskim w Prusach Królewskich. W 1526 r. krwawo stłumił tumult w Gdańsku. Rozkazał ściąć przywódców, przywrócił porządek, ale nie zdecydował się na ściślejsze podporządkowanie portu Koronie. Jednocześnie działania władcy nie doprowadziły do trwałego zdławienia reformacji w państwie.
Ojciec Zygmunta Augusta zapisał się w historii jako wybitny mecenas sztuki i kultury. Za jego panowania Polska stała się jednym z głównych ośrodków renesansu w Europie Środkowej. Przebudowa Wawelu, wzniesienie Kaplicy Zygmuntowskiej oraz fundacja Kapeli Rorantystów (męski zespół wokalny składający się z duchownych) należą do najważniejszych osiągnięć artystycznych epoki. Dwór królewski nie odbiegał od zachodnioeuropejskich. W „złotym wieku” tworzyli m.in. Mikołaj Rej, Erazm Ciołek i Mikołaj Kopernik. Równocześnie polskie zboże świetnie sprzedawało się na Zachodzie, co generowało rozwój gospodarczy.
Polityka zagraniczna Zygmunta Starego
W polityce zagranicznej król dążył do uniknięcia międzynarodowego osamotnienia. Kluczowe znaczenie miał zjazd wiedeński w 1515 r., podczas którego porozumiał się z Habsburgami i rozbił ich wymierzony w Polskę sojusz z Moskwą i państwem krzyżackim. Układ wydawał się korzystny dla krakowskiego dworu i dynastii. Władzę w Czechach i na Węgrzech miał przejąć Ludwik Jagiellończyk,
a dopiero w przypadku jego bezpotomnej śmierci – Habsburgowie. Dwudziestoletni syn Władysława Jagiellończyka poległ jednak w bitwie pod Mohaczem w 1526 r. i tym samym Jagiellonowie utracili kontrolę nad Czechami i Węgrami.
Zwycięstwo armii Sulejmana Wielkiego pod Mohaczem uznaje się za symboliczny kres potęgi domu Jagiellonów w regionie. Cała Europa obawiała się wówczas tureckiego pochodu. Wobec czego za niewątpliwy sukces polityki Zygmunta trzeba uznać podpisanie w 1533 r. z sułtanem pokoju wieczystego, który przetrwał blisko dziewięćdziesiąt lat.
Jednym z najbardziej kontrowersyjnych wydarzeń za panowania Zygmunta I Starego był hołd pruski z 1525 r., kiedy to wielki mistrz Zakonu Krzyżackiego Albrecht Hohenzollern złożył królowi polskiemu w Krakowie hołd lenny jako świecki książę Prus. Decyzja ta zapewniała Polsce formalne zwierzchnictwo nad Prusami, jednak w dłuższej perspektywie okazała się politycznie ryzykowna. Monarcha nie wykorzystał bowiem szansy, jaka stanęła przed królestwem – inkorporacji ziem Zakonu Krzyżackiego.
a dopiero w przypadku jego bezpotomnej śmierci – Habsburgowie. Dwudziestoletni syn Władysława Jagiellończyka poległ jednak w bitwie pod Mohaczem w 1526 r. i tym samym Jagiellonowie utracili kontrolę nad Czechami i Węgrami.
Zwycięstwo armii Sulejmana Wielkiego pod Mohaczem uznaje się za symboliczny kres potęgi domu Jagiellonów w regionie. Cała Europa obawiała się wówczas tureckiego pochodu. Wobec czego za niewątpliwy sukces polityki Zygmunta trzeba uznać podpisanie w 1533 r. z sułtanem pokoju wieczystego, który przetrwał blisko dziewięćdziesiąt lat.
Jednym z najbardziej kontrowersyjnych wydarzeń za panowania Zygmunta I Starego był hołd pruski z 1525 r., kiedy to wielki mistrz Zakonu Krzyżackiego Albrecht Hohenzollern złożył królowi polskiemu w Krakowie hołd lenny jako świecki książę Prus. Decyzja ta zapewniała Polsce formalne zwierzchnictwo nad Prusami, jednak w dłuższej perspektywie okazała się politycznie ryzykowna. Monarcha nie wykorzystał bowiem szansy, jaka stanęła przed królestwem – inkorporacji ziem Zakonu Krzyżackiego.
Już podczas kampanii 1519 r. wojska polskie miały możliwość definitywnego pokonania przeciwnika. W odpowiedzi na prowokacje ze strony krzyżackiej sejm uchwalił rozpoczęcie wojny, jednak pospolite ruszenie okazało się mało skuteczne w zdobywaniu silnie ufortyfikowanych pruskich zamków. Mimo osiągnięcia przewagi militarnej król, ulegając naciskom papieskim, zgodził się na rozejm i arbitraż, co w konsekwencji doprowadziło do utraty inicjatywy politycznej. Efektem tej polityki był kompromis, który zaowocował hołdem – wydarzeniem utrwalonym w pamięci historycznej m.in. dzięki słynnemu obrazowi Jana Matejki. Układ był bezprecedensowy: po raz pierwszy w dziejach doszło do umowy między władcą katolickim a protestanckim. Pod wpływem reformacji państwo krzyżackie zostało zsekularyzowane, Albrecht przestał być wielkim mistrzem, a stał się świeckim księciem i lennikiem Polski. Zygmunt I nie zdecydował się na grę o najwyższą stawkę i pełną inkorporację Prus. Donoszono mu o zamieszkach w miastach pruskich i spodziewanym ataku tureckim. Trwały walki z Tatarami na Podolu, Moskwa wciąż zagrażała Litwie. Król obawiał się również reakcji cesarza Karola V Habsburga.
Jak pisał jeden z historyków, „lew nie połknął komara, choć miał go w paszczy”. Chociaż za panowania Zygmunta I Starego Polska prowadziła liczne wojny, sam monarcha stronił od rozwiązań siłowych. Preferował politykę umiarkowania i kompromisu. W 1879 r. konserwatywny badacz Michał Bobrzyński z dużą przesadą ocenił hołd pruski następującymi słowami: „Dla chwilowej korzyści i miłego spokoju podpisano hańbiący traktat, który niejako był przyznaniem, że już Polska żadnej wielkiej sprawy podjąć i przeprowadzić nie zdoła”. Król nie mógł jednak przewidzieć, że zarówno hołd, jak i wcześniejszy układ wiedeński przyczynią się w przyszłości do powstania w bezpośrednim sąsiedztwie Polski potężnych państw, które ponad dwieście lat później staną się śmiertelnym zagrożeniem.
Wielu badaczy podkreśla jednak, że Zygmunt I – podobnie jak większość Jagiellonów zasiadających na polskim tronie – był politykiem niezdecydowanym i nadmiernie umiarkowanym. Nie potrafił w pełni wykorzystać sprzyjających okoliczności, obawiał się ryzyka i działań radykalnych. Układ wiedeński przyniósł wprawdzie doraźne korzyści, lecz monarcha nie przewidział ani szybkiej śmierci Ludwika Jagiellończyka, ani też nie rozważał realnie możliwości zawiązania antyhabsburskiego sojuszu.
Zygmunt I prowadził także wojny z Moskwą, Mołdawią i odpierał liczne najazdy tatarskie. W konfliktach o Pokucie wojska polskie, dowodzone przez hetmana Jana Tarnowskiego, odniosły wprawdzie zwycięstwa pod Obertynem (1531) i innymi miejscowościami, jednak podporządkowanie Mołdawii Turcji osmańskiej osłabiło pozycję królestwa na południowym wschodzie.
Monarcha interesował się również sprawami morskimi, choć w ograniczonym stopniu. W czasie wojny z państwem krzyżackim korzystał z floty kaperskiej, jednak – w warunkach, kiedy inne kraje stawiały na rozwój poprzez ekspansję morską – nie stworzył trwałych podstaw polskiej potęgi na morzach.
Zmarł 1 kwietnia 1548 r. w Krakowie, dożywszy aż osiemdziesięciu jeden lat. Był najdłużej żyjącym polskim władcą. W ostatnich latach życia coraz rzadziej ingerował w sprawy państwowe, pozostawiając faktyczne rządy Bonie, która choć posiadała liczne talenty i była jedną z najwybitniejszych kobiecych postaci w historii, irytowała elitę polityczną. Dla szlachty była symbolem włoskiego absolutyzmu. Miała gwałtowny charakter, dużo mówiła i wręcz paraliżowała rozmówców.
Jak pisał jeden z historyków, „lew nie połknął komara, choć miał go w paszczy”. Chociaż za panowania Zygmunta I Starego Polska prowadziła liczne wojny, sam monarcha stronił od rozwiązań siłowych. Preferował politykę umiarkowania i kompromisu. W 1879 r. konserwatywny badacz Michał Bobrzyński z dużą przesadą ocenił hołd pruski następującymi słowami: „Dla chwilowej korzyści i miłego spokoju podpisano hańbiący traktat, który niejako był przyznaniem, że już Polska żadnej wielkiej sprawy podjąć i przeprowadzić nie zdoła”. Król nie mógł jednak przewidzieć, że zarówno hołd, jak i wcześniejszy układ wiedeński przyczynią się w przyszłości do powstania w bezpośrednim sąsiedztwie Polski potężnych państw, które ponad dwieście lat później staną się śmiertelnym zagrożeniem.
Wielu badaczy podkreśla jednak, że Zygmunt I – podobnie jak większość Jagiellonów zasiadających na polskim tronie – był politykiem niezdecydowanym i nadmiernie umiarkowanym. Nie potrafił w pełni wykorzystać sprzyjających okoliczności, obawiał się ryzyka i działań radykalnych. Układ wiedeński przyniósł wprawdzie doraźne korzyści, lecz monarcha nie przewidział ani szybkiej śmierci Ludwika Jagiellończyka, ani też nie rozważał realnie możliwości zawiązania antyhabsburskiego sojuszu.
Zygmunt I prowadził także wojny z Moskwą, Mołdawią i odpierał liczne najazdy tatarskie. W konfliktach o Pokucie wojska polskie, dowodzone przez hetmana Jana Tarnowskiego, odniosły wprawdzie zwycięstwa pod Obertynem (1531) i innymi miejscowościami, jednak podporządkowanie Mołdawii Turcji osmańskiej osłabiło pozycję królestwa na południowym wschodzie.
Monarcha interesował się również sprawami morskimi, choć w ograniczonym stopniu. W czasie wojny z państwem krzyżackim korzystał z floty kaperskiej, jednak – w warunkach, kiedy inne kraje stawiały na rozwój poprzez ekspansję morską – nie stworzył trwałych podstaw polskiej potęgi na morzach.
Zmarł 1 kwietnia 1548 r. w Krakowie, dożywszy aż osiemdziesięciu jeden lat. Był najdłużej żyjącym polskim władcą. W ostatnich latach życia coraz rzadziej ingerował w sprawy państwowe, pozostawiając faktyczne rządy Bonie, która choć posiadała liczne talenty i była jedną z najwybitniejszych kobiecych postaci w historii, irytowała elitę polityczną. Dla szlachty była symbolem włoskiego absolutyzmu. Miała gwałtowny charakter, dużo mówiła i wręcz paraliżowała rozmówców.
Piotr Bejrowski
