Historia Cytadeli Warszawskiej na przełomie wieków.
Do 1831 roku
Rządy pruskie w Warszawie (1796–1806) i degradacja miasta do roli centrum administracyjnego tzw. Prus Południowych doprowadziły do wyludnienia i kryzysu gospodarczego. Zmniejszenie liczby ludności było widoczne również na Faworach, nazywanych coraz częściej Żoliborzem; bogaci mieszczanie i arystokracja wyemigrowali z miasta, a liczne dotychczas wojsko polskie zostało zastąpione przez pruskich żołnierzy, stacjonujących w koszarach.
Choć Księstwo Warszawskie (1807–1815) przywróciło Warszawie stołeczność to dopiero pierwsze piętnaście lat Królestwa Polskiego (1815–1830) doprowadziło do rozwoju życia gospodarczego miasta oraz przyrostu liczby ludności. W tym okresie Żoliborz zyskał na znaczeniu jako atrakcyjna część miasta, w której chętnie osiedlali się zamożni mieszczanie, przedsiębiorcy i wojskowi, a warszawianie przyjeżdżali tu, by wypoczywać w licznych ogrodach spacerowych i kawiarniach. Wzmógł się tu także ruch budowlany – powstawały głównie kamienice, m.in. przy ul. Fawory, Gwardii, Czujnej, Szymanowskiej, lecz również zakłady wytwórcze, np. fabryki chustek francuskich Fryderyka Bernera czy kart do gry Józefa Gottiego i Adolfa Baumanna.
W tym okresie (ok. 1815–1817) przebudowano również koszary Gwardii Pieszej Koronnej, w których od upadku I Rzeczypospolitej stacjonowały wojska pruskie, a następnie francuskie i rosyjskie, zaś od 1815 r. ponownie polskie. Wtedy też przebudowano koszary poprzez nadbudowanie gmachów o jedno piętro i połączenie ich przestrzeni tak, że powstały trzy oddzielne budynki. Stacjonowały tam wówczas jednostki grenadierów i piechoty, które potrzebowały dużo miejsca, co ostatecznie doprowadziło do kolejnej przebudowy koszar. W latach 1822–1829 połączono, według projektu płk. Wilhelma Henryka Mintera, trzy dotychczasowe budynki w jeden, otrzymując największy w Warszawie budynek koszarowy. Ponadto w latach 1826–1827 dobudowano X Pawilon z przeznaczeniem na magazyn mundurowy, a w 1827 r. zmieniono nazwę koszar na Aleksandrowskie, by w ten sposób uczcić cara rosyjskiego i króla polskiego Aleksandra I.
Jednak żołnierze zakwaterowani w tak obszernym budynku koszarowym potrzebowali terenu, gdzie mogłyby odbywać się musztry i parady wojskowe. Dlatego też zdecydowano się przeznaczyć na ten cel grunty w bliskim sąsiedztwie Cuchthauzu, stanowiącego po trosze dom poprawy i sierociniec. W 1824 r. wyznaczono kwadratowy plac, nazwany placem Broni (wcześniej zw. placem Musztry), który zajmował obszar od skrzyżowania ul. Stawki z ul. Pokorną po dzisiejszą ul. Słomińskiego. Zaś pięć lat później (1829 r.) zburzono również Cuchthauz, na miejscu którego pobudowano koszary Mikołajewskie (nazwa pochodziła od imienia nowego cara Rosji – Mikołaja I), składające się z trzech budynków.
W bliskiej okolicy koszar znajdowały się zabudowania zakonu pijarów, które były wykorzystywane jako zaplecze gospodarcze i letnia rezydencja Collegium Nobilium. Liczne bitwy, stoczone w okolicach Warszawy m.in. w 1806 r., wymagały rozmieszczania rannych zarówno w szpitalach, jak i w budynkach do tego przystosowywanych ad hoc, np. w siedzibie Collegium Nobilium przy ul. Miodowej. W związku z koniecznością oddania gmachu pod ten właśnie cel, pijarzy przebudowali zabudowania na Żoliborzu i przenieśli tam na stałe szkołę.
W 1819 r. po północnej stronie pałacyku, użytkowanego przez uczniów, dobudowano mieszkania dla nauczycieli. Wkrótce potem – ok. 1830 r. – przeniesiono konwikt z Żoliborza na ul. Zakroczymską, a następnie w wyniku akcji zmniejszania liczby szkół w Królestwie Polskim, zamknięto Collegium Nobilium.
Choć Księstwo Warszawskie (1807–1815) przywróciło Warszawie stołeczność to dopiero pierwsze piętnaście lat Królestwa Polskiego (1815–1830) doprowadziło do rozwoju życia gospodarczego miasta oraz przyrostu liczby ludności. W tym okresie Żoliborz zyskał na znaczeniu jako atrakcyjna część miasta, w której chętnie osiedlali się zamożni mieszczanie, przedsiębiorcy i wojskowi, a warszawianie przyjeżdżali tu, by wypoczywać w licznych ogrodach spacerowych i kawiarniach. Wzmógł się tu także ruch budowlany – powstawały głównie kamienice, m.in. przy ul. Fawory, Gwardii, Czujnej, Szymanowskiej, lecz również zakłady wytwórcze, np. fabryki chustek francuskich Fryderyka Bernera czy kart do gry Józefa Gottiego i Adolfa Baumanna.
W tym okresie (ok. 1815–1817) przebudowano również koszary Gwardii Pieszej Koronnej, w których od upadku I Rzeczypospolitej stacjonowały wojska pruskie, a następnie francuskie i rosyjskie, zaś od 1815 r. ponownie polskie. Wtedy też przebudowano koszary poprzez nadbudowanie gmachów o jedno piętro i połączenie ich przestrzeni tak, że powstały trzy oddzielne budynki. Stacjonowały tam wówczas jednostki grenadierów i piechoty, które potrzebowały dużo miejsca, co ostatecznie doprowadziło do kolejnej przebudowy koszar. W latach 1822–1829 połączono, według projektu płk. Wilhelma Henryka Mintera, trzy dotychczasowe budynki w jeden, otrzymując największy w Warszawie budynek koszarowy. Ponadto w latach 1826–1827 dobudowano X Pawilon z przeznaczeniem na magazyn mundurowy, a w 1827 r. zmieniono nazwę koszar na Aleksandrowskie, by w ten sposób uczcić cara rosyjskiego i króla polskiego Aleksandra I.
Jednak żołnierze zakwaterowani w tak obszernym budynku koszarowym potrzebowali terenu, gdzie mogłyby odbywać się musztry i parady wojskowe. Dlatego też zdecydowano się przeznaczyć na ten cel grunty w bliskim sąsiedztwie Cuchthauzu, stanowiącego po trosze dom poprawy i sierociniec. W 1824 r. wyznaczono kwadratowy plac, nazwany placem Broni (wcześniej zw. placem Musztry), który zajmował obszar od skrzyżowania ul. Stawki z ul. Pokorną po dzisiejszą ul. Słomińskiego. Zaś pięć lat później (1829 r.) zburzono również Cuchthauz, na miejscu którego pobudowano koszary Mikołajewskie (nazwa pochodziła od imienia nowego cara Rosji – Mikołaja I), składające się z trzech budynków.
W bliskiej okolicy koszar znajdowały się zabudowania zakonu pijarów, które były wykorzystywane jako zaplecze gospodarcze i letnia rezydencja Collegium Nobilium. Liczne bitwy, stoczone w okolicach Warszawy m.in. w 1806 r., wymagały rozmieszczania rannych zarówno w szpitalach, jak i w budynkach do tego przystosowywanych ad hoc, np. w siedzibie Collegium Nobilium przy ul. Miodowej. W związku z koniecznością oddania gmachu pod ten właśnie cel, pijarzy przebudowali zabudowania na Żoliborzu i przenieśli tam na stałe szkołę.
W 1819 r. po północnej stronie pałacyku, użytkowanego przez uczniów, dobudowano mieszkania dla nauczycieli. Wkrótce potem – ok. 1830 r. – przeniesiono konwikt z Żoliborza na ul. Zakroczymską, a następnie w wyniku akcji zmniejszania liczby szkół w Królestwie Polskim, zamknięto Collegium Nobilium.
1831–1914
O ile w wyniku samych działań wojennych podczas powstania listopadowego Żoliborz nie ucierpiał, to represje popowstaniowe spowodowały całkowite zaburzenie rozwoju tej części miasta. Po stłumieniu powstania Rosjanie uznali, iż najbardziej buntowniczym miastem w Królestwie Polskim była Warszawa, która ponadto stanowiła główny ośrodek ruchów niepodległościowych. Dlatego też zdecydowali się na zastosowanie represji w celu odebrania miastu centralnej roli w Królestwie Polskim. Początkowo planowano wzniesienie na pl. Saskim baszty artyleryjskiej, która stanowiłaby zagrożenie dla Warszawy w przypadku prób wzniecenia kolejnego powstania. Ostatecznie jednak, na początku 1832 r., zdecydowano się wybudować Cytadelę w północnej części miasta, w oparciu o koszary Aleksandrowskie. W tej lokalizacji Cytadela stanowiłaby wraz z Modlinem i Dęblinem łańcuch twierdz nadwiślańskich, które byłyby w stanie powstrzymać ewentualnego nieprzyjaciela atakującego od zachodu.
Już w kwietniu 1832 r. rozpoczęto wyburzenia, które sięgały aż po ul. Zieloną na zachodzie i ul. Żyzną na północy, by wyznaczyć esplanadę, a więc pusty teren wokół Cytadeli, który miał uniemożliwić nieprzyjacielowi nagły atak na twierdzę. W tym samym czasie Rosjanie zajęli koszary Aleksandrowskie, zaś w dawnych zabudowaniach konwiktu pijarów utworzyli mieszkania i biura. Rozebrano wszystkie zabudowania ul. Śmiałej i Taniej, a ponadto wyburzono częściowo ul. Spadek, Pólkowską, Fraszki i wschodnią pierzeję ul. Szymanowskiej. W sąsiedztwie Cytadeli zakazano budowy nowych gmachów i przeprowadzania remontów starych. Natomiast wewnątrz umocnień zaplanowano przebieg czterech ulic – częściowo ul. Gwardii, a także Fawory, Czujnej i Bitnej.
Cytadela stanowiła twierdzę murowano-ziemną, posiadającą trzy bastiony i dwa półbastiony. Zaprojektowano także trzy bramy-wrota: Iwanowskie (później Brama Straceń), Michajłowskie (Brama Bielańska) i Konstantynowskie (Brama Powązkowska); dopiero pod koniec XIX w. dobudowano Wrota Aleksandrowskie (Brama Nowomiejska). Po prawej stronie Wisły, na wysokości Cytadeli, powstał przyczółek mostowy – Fort Śliwickiego. Narys bastionowy stanowił formę przestarzałą już w momencie budowy obiektu, bowiem był on nieodporny na ogień artyleryjski. Dlatego też badacze sądzą, iż Cytadela miała kontrolować Warszawę (a w szczególności jej północną część, bowiem działa mogły razić na odległość ok. 1500 m), a nie zapewniać ochronę przed niebezpieczeństwem z zewnątrz. Wewnątrz ulokowano koszary i składy broni.
Zła sytuacja Rosji na arenie międzynarodowej podczas Wiosny Ludów, a następnie wojny krymskiej, spowodowała konieczność umocnienia Cytadeli poprzez poszerzenie esplanady i budowę fortów w latach 1847–1854 (Wlodzimierski, Aleksiejewski, Gieorgiewski, Pawłowski i Siergiejewski). Wiązało się to z koniecznością przeprowadzenia kolejnych wyburzeń, tym razem w północnej części Nowego Miasta; w ich wyniku przesiedlono 12–15 tys. osób, a ul. Zielona i Żółwia zostały zlikwidowane. Rozebrano również koszary Mikołajewskie. Obszar w okolicy Cytadeli stał się wyludniony, a wyburzenia i zakaz wznoszenia nowych budynków w promieniu 1300 m od murów twierdzy i fortu Śliwickiego doprowadziły do przekształcenia tej przestrzeni w istne pustkowie.
Jeszcze w czasie trwania powstania styczniowego, Rosjanie rozpoczęli modernizację niektórych elementów Cytadeli, np. od wewnętrznej strony wałów ziemnych wykonano 104 kazamaty (tzw. podwalnie), w których planowano przechowywać działa i amunicję oraz urządzić mieszkania dla obsługi. Tymczasem przegrana Polaków spowodowała wykorzystywanie podwalnia jako cel więziennych. Po zakończeniu powstania w Cytadeli przetrzymywano ok. 10 tys. więźniów, a na jej stokach dokonywano egzekucji.
Kolejna faza przebudowy umocnień rozpoczęła się w latach 70. XIX w. w związku z koniecznością wysunięcia na odległość 6-10 km fortów, a więc głównej linii obrony. Spowodowane było to wydłużeniem zasięgu artylerii i potrzebą wzmocnienia obrony poprzez poszerzenie esplanady. Następna fala wyburzeń miała więc miejsce w Warszawie w 1875 r. w związku z planowaną budową dwóch pierścieni fortów, które otaczały całe miasto i wchodziły w skład Twierdzy Warszawa. Wtedy to zlikwidowano pojedyncze zabudowania ul. Bonifraterskiej, Inflanckiej, Pokornej i doprowadzono do ostatecznego zlikwidowania ul. Kłopot.
W 1882 r., po przejęciu władzy w Cesarstwie przez Aleksandra III, Komisja do Spraw Budownictwa Obronnego zdecydowała o przekształceniu Warszawy w twierdzę, by w ten sposób zabezpieczyć teren między Bugiem, Wisłą i Narwią. Kluczową rolę miało odgrywać zabezpieczenie tzw. trójkąta strategicznego (Modlin–Warszawa–Zegrze), lecz również twierdz Warszawa, Osowiec, Modlin, Brześć i Dęblin. Także Sztab Generalny Rosji zatwierdził projekt tzw. polskiego teatru działań wojennych, który sytuował budowę Twierdzy Warszawa jako kluczowej inwestycji. Wznoszono ją w dwóch etapach: w pierwszej kolejności powstał zewnętrzny pierścień fortów w 1883 r., zaś drugi – wewnętrzny – w 1886 r. Pierwsza – zewnętrzna – linia umocnień ceglano-ziemnych składała się z 14 fortów, które tworzyły pierścień wokół Warszawy (forty I–IX i bateria X na lewym oraz forty XI–XIV na prawym brzegu Wisły). Tymczasem linia wewnętrzna miała kształt półokręgu, który opierał się na Wiśle, a w skład której wchodziło pięć fortów (2–3 km za linią zewnętrzną umocnień). Oszczędność wymusiła ograniczenie przestrzeni opasanego miasta, co negatywnie wpłynęło na rozwój terytorialny Warszawy. W sumie w skład Twierdzy Warszawa wchodziły forty i duże punkty oporu, a ponadto wiele lokalnych i ziemnych punktów. Centralne miejsce zajmowała jednak Cytadela Aleksandrowska ze swoimi fortami.
Przegrana Rosji w wojnie z Japonią (1904–1905) i wywołany nią kryzys spowodowały konieczność rewizji dalszych planów. Przede wszystkim należało znaleźć oszczędności np. poprzez wycofanie się z inwestowania w kierunki, które nie zostały zaliczone do priorytetowych i dokonać reformy wojsk. Dlatego też car wydał 31 stycznia 1909 r. rozkaz zlikwidowania twierdzy i przesunięcia wojsk fortecznych na wschód. Prace postępowały powoli aż do 1914 r., kiedy to gen. Mikołaj Januszkiewicz, szef rosyjskiego sztabu generalnego, ogłosił początek okresu przygotowawczego do wojny. 1 sierpnia Niemcy wypowiedziały wojnę Rosji, a w 1915 r. armia rosyjska opuściła Królestwo Polskie.
Po zajęciu Cytadeli przez Niemców w 1915 r. zainstalowano na jej terenie dwa maszty antenowe radiostacji i aparaturę „Telefunken” o mocy 4 kW w kazamatach. Z tego miejsca 16 listopada 1918 nadano w świat komunikat Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego o powstaniu niepodległego państwa polskiego. W czasie bitwy warszawskiej 1920 w dniach 15 i 16 sierpnia radiostacja zagłuszała radiostacje sowieckie nadawanym bez przerwy przez 36 godzin tekstem Nowego Testamentu. Działała ona jako Centralna Stacja Telegraficzna „WAR” do 1925, zdemontowana przed 1935.
Podsumowując, Cytadela wywarła decydujący wpływ na rozwój Warszawy po powstaniu listopadowym. Brak planu urbanistycznego dla miasta spowodował nierównomierny jego rozwój, który był blokowany na kierunku północnym (całkowity zakaz zabudowy w tzw. I – białym – pasie, a więc w sąsiedztwie fortów oraz dopuszczanie do wznoszenia jedynie niskich, drewnianych budynków) i widoczny na długo po zlikwidowaniu zakazu zabudowy esplanad Cytadeli. Jednocześnie otoczenie miasta pierścieniami fortów skutkowało drastycznym ograniczeniem potencjalnych kierunków rozbudowy miasta – Warszawa musiała walczyć z ciasnotą, z którą starano sobie radzić poprzez rozbudowę kamienic w górę, do wysokości nawet 4–5 pięter.
Już w kwietniu 1832 r. rozpoczęto wyburzenia, które sięgały aż po ul. Zieloną na zachodzie i ul. Żyzną na północy, by wyznaczyć esplanadę, a więc pusty teren wokół Cytadeli, który miał uniemożliwić nieprzyjacielowi nagły atak na twierdzę. W tym samym czasie Rosjanie zajęli koszary Aleksandrowskie, zaś w dawnych zabudowaniach konwiktu pijarów utworzyli mieszkania i biura. Rozebrano wszystkie zabudowania ul. Śmiałej i Taniej, a ponadto wyburzono częściowo ul. Spadek, Pólkowską, Fraszki i wschodnią pierzeję ul. Szymanowskiej. W sąsiedztwie Cytadeli zakazano budowy nowych gmachów i przeprowadzania remontów starych. Natomiast wewnątrz umocnień zaplanowano przebieg czterech ulic – częściowo ul. Gwardii, a także Fawory, Czujnej i Bitnej.
Cytadela stanowiła twierdzę murowano-ziemną, posiadającą trzy bastiony i dwa półbastiony. Zaprojektowano także trzy bramy-wrota: Iwanowskie (później Brama Straceń), Michajłowskie (Brama Bielańska) i Konstantynowskie (Brama Powązkowska); dopiero pod koniec XIX w. dobudowano Wrota Aleksandrowskie (Brama Nowomiejska). Po prawej stronie Wisły, na wysokości Cytadeli, powstał przyczółek mostowy – Fort Śliwickiego. Narys bastionowy stanowił formę przestarzałą już w momencie budowy obiektu, bowiem był on nieodporny na ogień artyleryjski. Dlatego też badacze sądzą, iż Cytadela miała kontrolować Warszawę (a w szczególności jej północną część, bowiem działa mogły razić na odległość ok. 1500 m), a nie zapewniać ochronę przed niebezpieczeństwem z zewnątrz. Wewnątrz ulokowano koszary i składy broni.
Zła sytuacja Rosji na arenie międzynarodowej podczas Wiosny Ludów, a następnie wojny krymskiej, spowodowała konieczność umocnienia Cytadeli poprzez poszerzenie esplanady i budowę fortów w latach 1847–1854 (Wlodzimierski, Aleksiejewski, Gieorgiewski, Pawłowski i Siergiejewski). Wiązało się to z koniecznością przeprowadzenia kolejnych wyburzeń, tym razem w północnej części Nowego Miasta; w ich wyniku przesiedlono 12–15 tys. osób, a ul. Zielona i Żółwia zostały zlikwidowane. Rozebrano również koszary Mikołajewskie. Obszar w okolicy Cytadeli stał się wyludniony, a wyburzenia i zakaz wznoszenia nowych budynków w promieniu 1300 m od murów twierdzy i fortu Śliwickiego doprowadziły do przekształcenia tej przestrzeni w istne pustkowie.
Jeszcze w czasie trwania powstania styczniowego, Rosjanie rozpoczęli modernizację niektórych elementów Cytadeli, np. od wewnętrznej strony wałów ziemnych wykonano 104 kazamaty (tzw. podwalnie), w których planowano przechowywać działa i amunicję oraz urządzić mieszkania dla obsługi. Tymczasem przegrana Polaków spowodowała wykorzystywanie podwalnia jako cel więziennych. Po zakończeniu powstania w Cytadeli przetrzymywano ok. 10 tys. więźniów, a na jej stokach dokonywano egzekucji.
Kolejna faza przebudowy umocnień rozpoczęła się w latach 70. XIX w. w związku z koniecznością wysunięcia na odległość 6-10 km fortów, a więc głównej linii obrony. Spowodowane było to wydłużeniem zasięgu artylerii i potrzebą wzmocnienia obrony poprzez poszerzenie esplanady. Następna fala wyburzeń miała więc miejsce w Warszawie w 1875 r. w związku z planowaną budową dwóch pierścieni fortów, które otaczały całe miasto i wchodziły w skład Twierdzy Warszawa. Wtedy to zlikwidowano pojedyncze zabudowania ul. Bonifraterskiej, Inflanckiej, Pokornej i doprowadzono do ostatecznego zlikwidowania ul. Kłopot.
W 1882 r., po przejęciu władzy w Cesarstwie przez Aleksandra III, Komisja do Spraw Budownictwa Obronnego zdecydowała o przekształceniu Warszawy w twierdzę, by w ten sposób zabezpieczyć teren między Bugiem, Wisłą i Narwią. Kluczową rolę miało odgrywać zabezpieczenie tzw. trójkąta strategicznego (Modlin–Warszawa–Zegrze), lecz również twierdz Warszawa, Osowiec, Modlin, Brześć i Dęblin. Także Sztab Generalny Rosji zatwierdził projekt tzw. polskiego teatru działań wojennych, który sytuował budowę Twierdzy Warszawa jako kluczowej inwestycji. Wznoszono ją w dwóch etapach: w pierwszej kolejności powstał zewnętrzny pierścień fortów w 1883 r., zaś drugi – wewnętrzny – w 1886 r. Pierwsza – zewnętrzna – linia umocnień ceglano-ziemnych składała się z 14 fortów, które tworzyły pierścień wokół Warszawy (forty I–IX i bateria X na lewym oraz forty XI–XIV na prawym brzegu Wisły). Tymczasem linia wewnętrzna miała kształt półokręgu, który opierał się na Wiśle, a w skład której wchodziło pięć fortów (2–3 km za linią zewnętrzną umocnień). Oszczędność wymusiła ograniczenie przestrzeni opasanego miasta, co negatywnie wpłynęło na rozwój terytorialny Warszawy. W sumie w skład Twierdzy Warszawa wchodziły forty i duże punkty oporu, a ponadto wiele lokalnych i ziemnych punktów. Centralne miejsce zajmowała jednak Cytadela Aleksandrowska ze swoimi fortami.
Przegrana Rosji w wojnie z Japonią (1904–1905) i wywołany nią kryzys spowodowały konieczność rewizji dalszych planów. Przede wszystkim należało znaleźć oszczędności np. poprzez wycofanie się z inwestowania w kierunki, które nie zostały zaliczone do priorytetowych i dokonać reformy wojsk. Dlatego też car wydał 31 stycznia 1909 r. rozkaz zlikwidowania twierdzy i przesunięcia wojsk fortecznych na wschód. Prace postępowały powoli aż do 1914 r., kiedy to gen. Mikołaj Januszkiewicz, szef rosyjskiego sztabu generalnego, ogłosił początek okresu przygotowawczego do wojny. 1 sierpnia Niemcy wypowiedziały wojnę Rosji, a w 1915 r. armia rosyjska opuściła Królestwo Polskie.
Po zajęciu Cytadeli przez Niemców w 1915 r. zainstalowano na jej terenie dwa maszty antenowe radiostacji i aparaturę „Telefunken” o mocy 4 kW w kazamatach. Z tego miejsca 16 listopada 1918 nadano w świat komunikat Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego o powstaniu niepodległego państwa polskiego. W czasie bitwy warszawskiej 1920 w dniach 15 i 16 sierpnia radiostacja zagłuszała radiostacje sowieckie nadawanym bez przerwy przez 36 godzin tekstem Nowego Testamentu. Działała ona jako Centralna Stacja Telegraficzna „WAR” do 1925, zdemontowana przed 1935.
Podsumowując, Cytadela wywarła decydujący wpływ na rozwój Warszawy po powstaniu listopadowym. Brak planu urbanistycznego dla miasta spowodował nierównomierny jego rozwój, który był blokowany na kierunku północnym (całkowity zakaz zabudowy w tzw. I – białym – pasie, a więc w sąsiedztwie fortów oraz dopuszczanie do wznoszenia jedynie niskich, drewnianych budynków) i widoczny na długo po zlikwidowaniu zakazu zabudowy esplanad Cytadeli. Jednocześnie otoczenie miasta pierścieniami fortów skutkowało drastycznym ograniczeniem potencjalnych kierunków rozbudowy miasta – Warszawa musiała walczyć z ciasnotą, z którą starano sobie radzić poprzez rozbudowę kamienic w górę, do wysokości nawet 4–5 pięter.
Katarzyna Wagner
