„Wesele” Stanisława Wyspiańskiego

„Wesele” Wyspiańskiego nie jest bynajmniej fantazją bez pokrycia w rzeczywistości – punkt wyjścia stanowiło autentyczne wydarzenie. W listopadzie 1900 roku krakowską śmietankę towarzyską zelektryzowała wieść o nietypowym małżeństwie: poeta Lucjan Rydel ożenił się z chłopką Jadwigą Mikołajczykówną. Ślub odbył się 20 listopada 1900 w kościele Mariackim w Krakowie, a wesele – w bronowickiej chacie należącej do Włodzimierza Tetmajera, malarza i zarazem szwagra pana młodego. Tetmajer sam 10 lat wcześniej poślubił chłopkę (siostrę panny młodej) i osiadł na wsi, toteż jego dworek stał się miejscem spotkań krakowskiej inteligencji z lokalnym chłopstwem. Wesele Rydla trwało cztery dni i stało się towarzyskim ewenementem. Przy stołach zasiedli obok siebie państwo z miasta (literaci, artyści, profesorowie we frakach i gorsetach) oraz gospodarze z Bronowic w ludowych sukmanach.

Na weselu tym obecny był Stanisław Wyspiański – sam również w pewnym sensie „chłopoman”, bo zafascynowany kulturą wsi. Świadkowie wspominają, że podczas zabawy Wyspiański zachowywał się nietypowo jak na gościa weselnego: nie tańczył ani nie ucztował, lecz stał z boku i uważnie obserwował. Pisarz Tadeusz Boy-Żeleński, również uczestnik wesela, relacjonował: „Pamiętam go jak dziś, jak szczelnie zapięty w swój czarny tużurek, stał całą noc oparty o futrynę drzwi, patrząc swoimi stalowymi, niesamowitymi oczyma. Obok wrzało weselisko (...), a tu (...) raz po raz dolatywał jego uszu strzęp rozmowy. I tam ujrzał i usłyszał swoją sztukę”. Rzeczywiście, Wyspiański chłonął autentyczne dialogi, zachowania i napięcia między gośćmi – to wszystko w ciągu następnych miesięcy przetworzył na materiał literacki.

Ślub poety z chłopką sam w sobie stanowił sensację. Ówcześnie takie mezalianse bywały krytykowane przez mieszczan jako przejaw „chłopomanii”, czyli mody inteligencji na idealizowanie ludu. Matka Lucjana Rydla początkowo nie była zachwycona wyborem synowej z nizin społecznych. Jednak w kręgach artystycznych młodopolskich fascynacja wsią była na porządku dziennym – uważano, że w ludzie tkwią pierwotne siły narodu, autentyczna kultura i moralna odnowa. Wesele w Bronowicach stało się więc symbolem zbratania dwóch klas: inteligencji i chłopstwa. Jednocześnie samo przyjęcie obnażyło bariery mentalne między tymi grupami – drobne zgrzyty, nieporozumienia, wzajemne stereotypy. To właśnie ten kulturowy kontrast zaintrygował Wyspiańskiego.

Dzień 16 marca 1901 roku w Krakowie zapowiadał się wyjątkowo. Prapremiera „Wesela” stała się wydarzeniem sezonu. Już od tygodni w mieście wrzało – wszyscy chcieli zobaczyć ten tajemniczy spektakl, w którym podobno „scena miała pokazać narodowi głębię jego zbiorowej duszy”. Teatr Miejski (dzisiejszy Teatr im. Słowackiego) przyozdobiono i oświetlono jak na wielkie święto. Swoją drogą był to pierwszy budynek w Krakowie z oświetleniem elektrycznym, co dodawało blasku premierowej nocy. 

Na widowni zasiadła cała elita Krakowa: artyści, literaci, profesorowie uniwersytetu, urzędnicy, a także zwykli ciekawscy mieszczanie. Przybyło wielu autentycznych uczestników pamiętnego wesela bronowickiego – m.in. sam Lucjan Rydel z żoną. Mieli oni zobaczyć siebie na scenie w krzywym zwierciadle dramatu.

Spektakl rozpoczął się punktualnie o 19:00 przy pełnej sali. Co więcej, dla dodania autentyzmu Wyspiański zaangażował do przedstawienia prawdziwą kapelę z Bronowic Małych – tę samą, która grała na weselu Rydla! Zespół ludowych muzykantów przygrywał na żywo do tańców i przyśpiewek na scenie. Spotęgowało to wrażenie, że publika przeniosła się do wiejskiej chaty.

Następnego dnia w Krakowie wszyscy mówili o premierze „Wesela”. Salony huczały od dyskusji, prasa drukowała pierwsze recenzje. Jeden z krytyków pisał, że „myślą przewodnią tej sztuczki jest zachęcić inteligencję, aby się zbliżała do ludu” – dostrzegając społeczne przesłanie utworu. Jednak najbardziej entuzjastyczne recenzje wskazywały na głębię narodową dzieła. Feliks Koneczny na łamach „Przeglądu Polskiego” stwierdzał: „Na przedstawieniu byliśmy pod czarem poezji, mówiono nam o niepodległości i porwano nam tym duszę (...) wszyscy ulegliśmy hipnozie autora. On w imieniu nas wszystkich potrafił przemówić i powiedzieć, że czekamy na hasło złotego rogu”. Rzeczywiście, finałowa scena – zagubienie złotego rogu (symbolu wezwania do powstania) i chocholi taniec – została odczytana jako metafora narodowej niemocy, która poruszyła widownię do głębi. 

Szczególnie znaczącą rolę odegrał artykuł pióra Rudolfa Starzewskiego (czyli pierwowzoru Dziennikarza). Starzewski, sportretowany nieco ironicznie w dramacie, stanął na wysokości zadania – napisał entuzjastyczną recenzję, która walnie przyczyniła się do sukcesu „Wesela”. To właśnie on nazwał dramat Wyspiańskiego „Polaków portretem własnym” i porównał całą akcję do trwającego od ponad wieku dziwnego weseliska, na którym rozgrywa się los Polski. Interpretacja uznająca, że Bronowice to Polska w pigułce, szybko zyskała popularność.

Warto wspomnieć, że cenzura austriacka wprawdzie dopuściła wystawienie „Wesela”, ale początkowo usunęła z tekstu kilka fragmentów uznanych za zbyt śmiałe politycznie lub obyczajowo. Wycięto m.in. niektóre kwestie o narodowych zrywach. Jednak prasa krakowska natychmiast wydrukowała te ocenzurowane ustępy. Skandal cenzorski sprawił, że już 3 kwietnia 1901 władze wycofały się z większości ingerencji – przywrócono prawie cały tekst. To pokazuje, że społeczeństwo szybko uznało „Wesele” za swoją własność i nie chciało zgodzić się na żadne okrojenie jego wymowy.

Premiera okazała się spektakularnym sukcesem. Przedstawienie grano 153 razy z rzędu na krakowskiej scenie – aż do 1927 roku utrzymano w repertuarze pierwotną inscenizację z 1901. Było to wówczas absolutnym rekordem. Co więcej, sztuka szybko trafiła na sceny innych miast galicyjskich (we Lwowie wystawiono „Wesele” już w tym samym roku). W zaborze rosyjskim dramat długo był zakazany (carska cenzura nie dopuściła go ze względu na wywrotową wymowę), ale czytano go potajemnie. W niepodległej Polsce „Wesele” stało się lekturą obowiązkową, w najlepszym tego słowa znaczeniu.