15 I 1869 roku urodził się Stanisław Wyspiański – twórca totalny

Tak samo polifoniczne jak twórczość Stanisława Wyspiańskiego były obchody związane z postacią artysty, trwające od 28 XI 2017 r., czyli dnia 110. rocznicy jego śmierci. Centrum obchodów był Kraków, rodzinne miasto Wyspiańskiego, z którym związał całe swoje życie i twórczość. Odkrywanie głębokiej, egzystencjalnej więzi Wyspiańskiego z Krakowem stało się osią projektu „Kraków – miasto Stanisława Wyspiańskiego”. Projekt miał przybliżyć ogromną spuściznę artysty oraz zaprezentować jego postawę patriotyczną i społeczną. Chodzi tu nie tylko o maksymalne wykorzystanie dorobku Wyspiańskiego oraz jego niezwykłej i wizjonerskiej osobowości do inspirowania i odświeżenia wizerunku Krakowa, lecz także przywrócenie Wyspiańskiego na stałe pejzażowi miasta.

Bezspornie najpełniej twórczość wizualna artysty została zaprezentowana przez Muzeum Narodowe w Krakowie na trwającej od 28 XI 2017 r. wystawie „Wyspiański”, prezentującej około 500 prac z kolekcji Muzeum. Zorganizowaną w ramach rządowego Programu Niepodległa wystawę odwiedziło do tej pory 200 tys. widzów. Oprócz malarstwa, rysunku i grafiki, projektów witraży i dekoracji ściennych, zaprezentowano także prace z dziedziny rzemiosła artystycznego, rzeźby, czy książki artystycznej. Wystawa z jednej strony unaocznia różnorodność twórczości artysty, ale także niebywałą spójność wielu dziedzin, „przetworzoną siłę talentu w oryginalny, swoisty styl narodowy”.

Z drugiej strony Muzeum Narodowe w Krakowie mówi przez tę prezentację o tym, jak ważnym dziedzictwem narodowym jest sztuka Wyspiańskiego, czyli zbiór liczący łącznie około 900 pozycji, przekazanych częściowo Muzeum jeszcze za życia Wyspiańskiego przez samego artystę. Nie dziwi więc fakt, że w 111. rocznicę śmierci malarza, 28 XI 2018 r., Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego przekazało oficjalnie do zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie dwa obrazy Wyspiańskiego zakupione dzięki dotacji MKiDN przez Muzeum Narodowe w Krakowie. „Autoportret” z 1897 r. i „Portret doktora Jana Raczyńskiego” z 1904 r.

„Wyspiański. Nieznany” to nowa odsłona wystawy w krakowskim Muzeum Narodowym, której otwarcie nastąpiło 15 I 2019 r. Oprócz nieeksponowanych wcześniej publicznie dzieł, pojawiły się prace związane ze sztuką książki, w tym także liczący blisko 600 pozycji księgozbiór artysty. Ekspozycji towarzyszył dwudniowa konferencja „O miejsce książki w historii sztuki. Sztuka książki około 1900. W 150. rocznicę urodzin Stanisława Wyspiańskiego”, przygotowana przez Muzeum Narodowe w Krakowie i Zarząd Oddziału Krakowskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki.

Oprócz wystaw, wykładów, konferencji, działań edukacyjnych, biografii – poświęconych artyście, powstawały także akcje performatywne. Jednym z najciekawszych rocznicowych wydarzeń tego typu był pokaz w na co dzień niedostępnej dla zwiedzających Szafirowej Pracowni Stanisława Wyspiańskiego przy ul. Krowoderskiej. Niemiecki artysta fotografik Roland Wirtz, współpracujący z Galerią Sztuki Współczesnej „Bunkier Sztuki” przedstawił tam jednodniową akcję „Widok z okna pracowni artysty na kopiec Kościuszki”. Tytuł nawiązuje do cyklu pejzaży, stworzonych przez malarza właśnie tutaj, pod koniec życia. Ramy czasowe wydarzenia (od godziny 7.33 do godziny 16.06) zostały wyznaczone przez wschód i zachód słońca, a całość była transmitowana na stronach internetowych miasta i Galerii.

W malowanych pastelami w latach 1904–1905 stale tych samych widokach na Kopiec Kościuszki w Krakowie, ale rejestrujących różne pory dnia i warunki atmosferyczne, wyczuwalna jest głęboka melancholia, nierozstrzygalność i zawieszenie. Prace te są rejestracją procesu oswajania się artysty z postępującą chorobą, samotnością i końcem, ale też podobnie jak większość dzieł artysty, mogą być czytane jako przejaw diagnozy nastrojów Ojczyzny. Cykl powstawał w okresie, w którym ze względu na trwającą wojnę rosyjsko-japońską i rewolucję proletariacką w carskiej Rosji, w społeczeństwie polskim odrodziła się nadzieja na odzyskanie niepodległości, nowego zabarwienia nabierała pamięć czynów narodowych.

Stanisław Wyspiański jest uznawany za czwartego, ostatniego wieszcza narodowego, którego twórczość zapowiadała odzyskanie niepodległości w 1918 r. Patrzył na życie społeczne z wielu perspektyw, był nie tylko uczestnikiem niezwykłej przemiany tożsamościowej przełomu wieków, lecz także był odbierany jako genialny prorok, posiadający umiejętność trafnej oceny sytuacji ojczyzny. W jego dziełach malarskich i teatralnych oraz w koncepcjach estetycznych odzwierciedlała się kondycja Polski, napięcia społeczne i nadzieje narodu polskiego. Był przy tym propagatorem takiego myślenia o funkcji sztuki, która mogłaby wpływać na rzeczywistość. Nie bez przyczyny najmocniejszym medialnym wydarzeniem inaugurującym obchody śmierci Wyspiańskiego było rozpoczęcie we wrześniu 2017 r. narodowego czytania „Wesela” przez parę prezydencką – Andrzeja Dudę i Agatę Kornhauser-Dudę. „Wesele” jako fundament polskości został określony jako utwór będący przykładem wspólnoty Polaków, wbrew podziałom, w obliczu odrodzenia się Polski oraz jako utwór, który będzie w przyszłości budzić dyskusję na temat Polski.

Aktualność Wyspiańskiego sięga teraźniejszości, nie tylko dzięki bogatemu programowi obchodów. Jego dramaty są dziś matrycami do diagnozowania współczesnego społeczeństwa. „Klątwa” na motywach dramatu Stanisława Wyspiańskiego w reżyserii Olivera Frljića (Teatr Powszechny w Warszawie, premiera luty 2017) przeniosła się z teatralnej sceny wprost do struktur społecznych podziałów, obnażając polityczno-społeczne uwikłania i paradoksy. „Wesele” Wyspiańskiego wyreżyserowane przez Jana Klatę w geście pożegnania ze Starym Teatrem w Krakowie przez jego byłego dyrektora (premiera październik 2017) to nie tylko rejestr dzisiejszych nastrojów, ale także spektaklem diagnozującym sytuację krakowskiego teatru i jego zespołu, niejako w szerszym kontekście – nie tylko społecznym, ale i politycznym (patrz:  https://dzieje.pl/artykuly-historyczne/wyspianskiego-obraz-polski).

Trudno wyobrazić sobie, że Wyspiański, wywierający dziś tak silne piętno na wrażliwości wizualnej oraz postawie patriotycznej Polaków, nie został doceniony za życia. Nie sposób także wyobrazić sobie świata bez jego dzieł.

Małgorzata Mielczarek