Artykuły
PRL 1944–1989
Historia współczesna po 1989
II wojna światowa 1939-1945
Wojny
Cywilizacja
Nauczyciele
Dorośli
Licealiści
Studenci
Polskie cmentarze wojenne
we Włoszech
czas czytania:
Na terenie Włoch znajdują się cztery cmentarze wojenne upamiętniające udział 2. Korpusu Polskiego w kampanii włoskiej. Największy znajduje się w Bolonii, gdzie jednostka stoczyła ostatnią bitwę i w 1945 roku zakończyła swój szlak bojowy. Pozostałe są w miejscowościach Casamassima i Loreto oraz – najbardziej znany – na wzgórzu Monte Cassino, gdzie żołnierze generała Władysława Andersa odegrali decydującą rolę w bitwie o Rzym i przeprowadzili zwycięski atak w maju 1944 roku.
30 lipca 1941 roku podpisano układ Sikorski-Majski, na mocy którego uwolniono polskich obywateli przetrzymywanych w sowieckich więzieniach. Rok później stanowili oni trzon nowo utworzonej Armii Polskiej na Wschodzie. W jej skład wchodził m.in. powołany do życia 21 lipca 1943 roku 2. Korpus Polski, który przetransportowano z Iraku przez Palestynę do Egiptu, skąd 16 grudnia 1943 roku żołnierze Andersa wypłynęli w kierunku Włoch. W ramach brytyjskiej 8. Armii Polacy uczestniczyli w kampanii włoskiej: przełamywali kolejno linie Gustawa, Hitlera i Gotów, wyzwolili m.in. Ankonę i Bolonię. Po wojnie korpus pozostał we Włoszech, w składzie alianckich wojsk okupacyjnych. W 1946 roku jednostkę przetransportowano do Wielkiej Brytanii, gdzie rok później została rozwiązana.
Casamassima
21 grudnia 1943 roku polscy żołnierze wylądowali w porcie w Tarencie. Pierwszym dużym miastem na ich szlaku było Bari w Apulii. Niedaleko Bari, w Casamassima znajduje się najmniejszy spośród polskich cmentarzy wojennych we Włoszech. Spoczywa na nim 429 żołnierzy, poległych w bojach na linii Gustawa. Nekropolia została poświęcona w 1946 roku. Jej centrum zajmuje ołtarz z wizerunkiem wileńskiej Matki Boskiej Ostrobramskiej oraz inskrypcją: „Nie siłą prawa złamani – mężnie i szlachetnie zginęli”. Bramę główną zdobi natomiast cytat z Listu św. Pawła do Tymoteusza: „Dobry bój stoczyłem, wiarę zachowałem, a teraz oczekuje mnie wieniec sprawiedliwości”.
Monte Cassino
Polska flaga zawisła na ruinach klasztoru benedyktyńskiego na Monte Cassino 18 maja 1944 roku o godzinie 10.20. Odegrano hejnał mariacki – melodię dobrze znaną z krakowskiego rynku. Walki o najważniejszy punkt na linii Gustawa trwały od stycznia. Alianci zdobyli bronione przez Niemców wzgórze dopiero za czwartym podejściem. Polacy okazali się niezastąpieni właśnie w tym decydującym ataku, przeprowadzonym w ramach operacji Diadem. Według brytyjskiego historyka Matthew Parkera bitwa ta była „najcięższą i najkrwawszą z walk zachodnich aliantów z niemieckim Wehrmachtem na wszystkich frontach drugiej wojny światowej”. Pokonani porównywali ją ze Stalingradem. W czasie walk poległo 923 żołnierzy 2. Korpusu, blisko 3 tysiące zostało rannych, a 345 uznano za zaginionych. Kilka dni po zdobyciu wzgórza wojska alianckie przełamały linię Gustawa na całej długości natarcia. 4 czerwca 1944 roku Amerykanie wkroczyli do Rzymu.
Budowa cmentarza, położonego w symbolicznym miejscu – w Dolinie Śmierci, pomiędzy klasztorem a górującym nad polem bitwy Wzgórzem 593 (miejscem najkrwawszych walk z udziałem Polaków) –rozpoczęła się praktycznie zaraz po zakończeniu bitwy. Poświęcenie nekropolii, w obecności przedstawicieli polskiego rządu na uchodźstwie oraz dowództwa wojsk alianckich, miało miejsce 1 września 1945 roku podczas uroczystości celebrowanej w obrządku katolickim, prawosławnym, ewangelickim i żydowskim. W Dolinie Śmierci spoczęło 1066 żołnierzy. Okazały cmentarz – pięknie położony i stanowiący dziś nie tylko miejsce pamięci, ale także tłumnie odwiedzaną atrakcję turystyczną – budowany był przez samych żołnierzy przy wsparciu włoskich kamieniarzy. Budowa wymagała wyrównania rozerwanego bombami terenu i przemieszczenia 20 tysięcy metrów sześciennych ziemi. Nekropolia obejmuje powierzchnię blisko 1500 metrów kwadratowych. Bramy cmentarza „pilnują” dwa ogromne orły ze skrzydłami polskiej husarii, stojące na trzymetrowych cokołach. Od strony klasztoru prowadzi do nekropolii piękna aleja z krzewami, którą podczas uroczystości zdobią flagi państwowe.
Przed dziewięciotarasowym amfiteatrem z wapiennych głazów, zawierającym po dwa szeregi grobów na każdym poziomie, wyrzeźbiono szesnastometrowy krzyż Virtuti Militari (najwyższe polskie odznaczenie wojenne) z wiecznie płonącym ogniem i okalającym go napisem: „Przechodniu, powiedz Polsce, żeśmy polegli wierni w jej służbie”. Wysokie kamienne schody prowadzą do ołtarza z łacińską inskrypcją „PAX” (Pokój) i do wyrytych w wysokim murze oporowym herbów walczących oddziałów. Nad ołtarzem powiewają dwie flagi – polska i włoska. Wyżej, na zboczu wznoszącym się w kierunku Wzgórza 593 umieszczono krzyż z żywopłotu, w którego centrum znajduje się płaskorzeźba polskiego orła.
Wśród pochowanych na Monte Cassino był m.in. poległy w walce major Jan Żychoń, czołowy polski oficer wywiadu. Po wojnie na cmentarzu spoczęli także uczestnicy bitwy, którzy ją przeżyli: biskup polowy Józef Gawlina (w 1964 roku), generał Anders (w 1970 roku) i dowódca 3. Dywizji Strzelców Karpackich w ramach 2. Korpusu generał Bronisław Duch (w 1980 roku). Przy wejściu do nekropolii znajduje się otwarta w 70. rocznicę bitwy izba pamięci, przedstawiająca w trzech językach (po polsku, angielsku i włosku) odyseję polskich żołnierzy, którzy przeszli szlak bojowy z sowieckich więzień aż do ziemi włoskiej. W masywie znajdują się także inne miejsca pamięci: pomnik 3. Dywizji na szczycie Wzgórza 593 (w jednej linii z klasztorem i cmentarzem), krzyż 5. Kresowej Dywizji Piechoty na Wzgórzu 575 oraz krzyż upamiętniający Pułk 4. „Skorpion”, ustawiony na wraku czołgu Sherman, rozerwanego na niemieckiej minie 12 maja 1944 roku.
Opiekę nad Polskim Cmentarzem Wojennym na Monte Cassino sprawuje Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. W latach 2004-2009 dokonano jego kompleksowej renowacji. W 2011 roku przy mężu spoczęły prochy Ireny Anders. Cmentarze żołnierzy innych narodowości, którzy polegli w bitwie, są mniej wyeksponowane i znajdują się w pobliżu miasteczka Cassino leżącego u stóp klasztornego wzgórza: cmentarz brytyjski (ok. 5 tys. żołnierzy) i niemiecki (ok. 20 tys. żołnierzy).
Opiekę nad Polskim Cmentarzem Wojennym na Monte Cassino sprawuje Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. W latach 2004-2009 dokonano jego kompleksowej renowacji. W 2011 roku przy mężu spoczęły prochy Ireny Anders. Cmentarze żołnierzy innych narodowości, którzy polegli w bitwie, są mniej wyeksponowane i znajdują się w pobliżu miasteczka Cassino leżącego u stóp klasztornego wzgórza: cmentarz brytyjski (ok. 5 tys. żołnierzy) i niemiecki (ok. 20 tys. żołnierzy).
Loreto
Bitwa o leżącą nad Morzem Adriatyckim Ankonę (18 czerwca-18 lipca 1944), podobnie jak bitwa o Monte Cassino i Bolonię, została upamiętniona przy warszawskim Grobie Nieznanego Żołnierza. Polegli w niej żołnierze 2. Korpusu zostali pochowali w pobliskim Loreto – miejscowości znanej z domu Marii z Nazaretu, przeniesionego tutaj przez krzyżowców. Polski cmentarz powstał w 1944 roku i sąsiaduje z Sanktuarium Santa Casa. Został poświęcony 6 maja 1946 roku. Spoczywa na nim 1081 żołnierzy. W punkcie centralnym, na kamiennym cokole, umieszczono maszt z biało-czerwoną flagą. Podobnie jak w Casamassima, w ołtarzu pośrodku nekropolii znajduje się obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej – symbol więzi pochowanych z Wileńszczyzną.
Bolonia. Defilada przed gen. Markiem Clarkiem i gen. Władysławem Andersem, 1945 r. (Archiwum Polskiej Prowincji Dominikanów)
Bolonia – San Lazzaro di Savena
Na Polskim Cmentarzu Wojennym w San Lazzaro di Savena w Bolonii spoczywa aż 1432 żołnierzy 2. Korpusu, poległych w walkach na linii Gotów, w Apeninach, nad rzeką Senio i podczas bitwy o Bolonię w kwietniu 1945 roku. Była to jedna z ostatnich bitew stoczonych przez wojska alianckie w Europie. Polskie oddziały wkroczyły do miasta witane owacyjnie przez mieszkańców. Zgodnie z rozkazem dowódcy 8. Armii, żołnierze Andersa nie wzięli udziału w pościgu i zostali w regionie Emilia-Romania. 9. Batalionowi Strzelców Karpackich nadano miano „Bolońskiego”, 17 dowódcom przyznano honorowe obywatelstwo tego uniwersyteckiego miasta, a 215 żołnierzy otrzymało specjalne medale. Cmentarz znajduje się na obrzeżach Bolonii. Został poświęcony 12 października 1946 roku w obecności generała Andersa. Napis na bramie głosi: „Żołnierzom 2. Polskiego Korpusu Poległym na Ziemi Włoskiej w Walce o Wolność Polski”. Przy wejściu odwiedzający mogą zapoznać się z mapą przedstawiającą bojowy szlak żołnierzy Andersa – od Tarentu do Bolonii – oraz lokalizację wszystkich czterech cmentarzy.
Piotr Bejrowski
