Polowanie
na „Solidarność”

Obrady Komisji Krajowej w Gdańsku stanowiły dla Służby Bezpieczeństwa prawdziwą gratkę, gdyż w przeddzień wprowadzenia stanu wojennego praktycznie całe kierownictwo „Solidarności” zgromadziło się w jedynym miejscu. Wystarczyło otoczyć stocznię i aresztować delegatów. Plan zatrzymania kierownictwa związku Ministerstwo Spraw Wewnętrznych przygotowywało zresztą już od dawna. Operacji nadano kryptonim „Jodła”. Przygotowując się do jej realizacji, gdańska Służba Bezpieczeństwa opracowała osobny plan aresztowania członków Komisji Krajowej – o kryptonimie „Mewa”. 

Na kilka godzin przed wprowadzeniem stanu wojennego założenia operacji „Mewa” zreferował swoim podwładnym płk Sylwester Paszkiewicz. Plan miał dwa warianty: ryzykowny i ostrożny. Wariant ryzykowny zakładał przerwanie obrad Komisji Krajowej i bezpośredni atak na stocznię. Wariant ostrożny zakładał natomiast odczekanie do końca obrad i wyłapanie działaczy związkowych w domach i hotelach. 

Z zachowanych dokumentów wynika, że do realizacji „Mewy” skierowano ponad 1300 funkcjonariuszy MO i SB, co dawało proporcję trzynastu funkcjonariuszy MSW na jednego członka Komisji Krajowej. Świadczyło to znaczeniu, jakie przywiązywały do tej operacji władze PRL. Rozmach akcji mógł też oznaczać, że kierownictwo MSW spodziewało się czynnego oporu ze strony działaczy „Solidarności”. Zapewne dlatego płk Paszkiewicz nie odważył się zaatakować stoczni i wybrał ostrożniejszy wariant planu. Z punktu widzenia SB było to rozwiązanie bezpieczniejsze, w rzeczywistości jednak dawało członkom władz związkowych szansę na ucieczkę.

Solidarnościowi delegaci zakwaterowani byli w dwóch hotelach. Trzynaście osób nocowało w gdańskim hotelu Monopol, a dziewięćdziesiąt pięć – w sopockim Grand Hotelu. W tym miejscu wypada doprecyzować, że Komisja Krajowa liczyła 107, a nie 108 członków, a część delegatów w ogóle nie nocowała w hotelach, gdyż na co dzień mieszkała w Trójmieście. SB wyłapywała ich oddzielnie w ramach akcji „Jodła”. 

Plan akcji „Mewa” był dość prosty. Milicjanci mieli otoczyć hotele, a następnie wejść do środka, opanować korytarze i centrale telefoniczne. Potem miały się zacząć aresztowania. Akcją w Monopolu dowodził mjr Ryszard Berdys, aresztowaniami w Grand Hotelu – mjr Zdzisław Sobański. 

Akcję w Monopolu rozpoczęto około godziny 2.00 i trwała ona do godziny 3.15. W jej trakcie zatrzymano m.in. wiceprzewodniczącego Komisji Krajowej Stanisława Wądołowskiego i członka prezydium Komisji Krajowej Janusza Onyszkiewicza.

Lech Dymarski wspominał również: „Wróciłem do baru, gdzie była jeszcze grupa naszych, i zanim zdążyłem potwierdzić informację na ucho Tadeuszowi Mazowieckiemu (który wpierw zareagował słowami: «Co pan powie... a dużo ich jest?»), siedząca przy barze nocna niewiasta przestała chichotać, wypuściła kieliszek z okrzykiem: «O Jezu!» i uciekła. W ciągu minuty na sali została tylko «Solidarność» – nocny element rutynowo zbiegł. W tym czasie powoli, nierówno wygasała orkiestra, ale po krótkim czasie jej trzeźwy lider zarządził: – Grać, jakby się nic nie stało!”. Atmosfera panująca w hotelowym barze zaczynała przypominać ostatnie chwile rejsu Titanica. 

„Upływały minuty – wspominał Tadeusz Mazowiecki – a wraz z nimi oswojenie się z sytuacją, która ma nastąpić; takie, jakie następuje w tej krótkiej chwili, kiedy mysz widzi czającego się kota. Do mojego pokoju przyszło kilkanaście osób. […] Siedzieliśmy, czekając na rozwój wypadków. Od czasu do czasu podchodziłem do okna”. 

W Grand Hotelu znalazł się też Karol Modzelewski, który po latach wspominał:

Funkcjonariusze MSW znali rozkład pomieszczeń. Do zatrzymania jednego członka „krajówki” wyznaczono po trzech funkcjonariuszy: esbeka w cywilnym ubraniu i dwóch milicjantów. „Gdy będące w pokoju osoby nie chciały otworzyć drzwi, zagrożono im, że zostaną wyważone. Wtedy to bez oporu drzwi otwierano” – zanotowano w raporcie SB. Jak wspominał Tadeusz Mazowiecki: „Po trzeciej nastąpiło krótkie ostre pukanie w drzwi pokoju i bez czekania na odpowiedź – wejście. Nie umiem już odtworzyć sobie, ilu ich było. W każdym razie w pokoju zaroiło się od umundurowanych, uzbrojonych ludzi, którzy objęli nas kołem i otoczyli. Zjawiło się też kilku cywilnych, z których jeden robił wrażenie wydającego polecenia. Wykonywane czynności wydawały się absurdalne i gdyby nie cała groza sytuacji, byłyby śmieszne: otwieranie szafy, szuflad, balkonu, zaglądanie pod łóżka. Padło nawet bodajże pytanie, czy nie ma ktoś broni”. Po ustaleniu personaliów zaczęto aresztowania.

Realizacja operacji „Mewa” nie obyła się bez pewnych trudności. Wskutek przerwania łączności telefonicznej kierujący obławą w Grand Hotelu mjr Sobański nie otrzymał rozkazu od płk. Paszkiewicza. Jego ludzie czekali na rozkaz i marzli na trzaskającym mrozie. W końcu zniecierpliwiony Sobański podjął samowolną decyzję o rozpoczęciu akcji. Sytuację skomplikował jednak fakt, że personel hotelowy starał się ukryć niektóre osoby. W rezultacie, funkcjonariusze MSW zmuszeni zostali do przeszukania całego hotelu, pokój po pokoju. Wydłużyło to operację aż do godziny 5.15. 

Jakie były rezultaty obławy? W zachowanych dokumentach są rozbieżności. Z podsumowania operacji „Mewa”, sporządzonego przez mjr. Kazimierza Kaziszyna, wynika, że aresztowano zaledwie trzydzieści siedem osób spośród stu czternastu figurujących na liście przeznaczonych do internowania. Raporty mjr. Romana Guzikowskiego wspominają zaś o pięćdziesięciu dwóch zatrzymanych osobach, z których zwolniono dziesięć, a czterdzieści dwie internowano. Podobnie było z działaczami związkowymi na stałe zameldowanymi w Trójmieście. W ramach prowadzonej równolegle do „Mewy” akcji „Jodła” planowano aresztować 120 osób, lecz większości z nich nie zastano w domach i funkcjonariuszom MSW udało się zatrzymać tylko około 40 działaczy (m.in. Andrzeja Gwiazdę i Lecha Wałęsę).
Obławę na członków władz „Solidarności” trudno uznać za zwycięstwo bezpieki. Już 13 grudnia 1981 roku o godzinie 3.30 gen. Władysław Ciastoń wysłał do podległych sobie komendantów wojewódzkich MO następujące polecenie: „W związku z tym, że wielu przewidzianych w operacji «Jodła» członków Komisji Krajowej i innych działaczy przebywających w Gdańsku nie udało się dotychczas zatrzymać, należy podjąć działania w celu zatrzymania ich w rejonie miejsca zamieszkania”. Polowanie na „Solidarność” trwało nadal. 

Do końca 1981 roku aresztowania uniknęło dwudziestu siedmiu członków „krajówki”. Na wolności przebywało więc przeszło 25 procent składu osobowego najwyższego kierownictwa „Solidarności”. Wśród ukrywających się działaczy znalazło się co najmniej sześciu członków prezydium Komisji Krajowej: Zbigniew Bujak, Władysław Frasyniuk, Andrzej Konarski, Mirosław Krupiński, Eugeniusz Szumiejko i Jan Waszkiewicz. Aresztowania uniknęli przede wszystkim ci działacze, którzy nocą z 12 na 13 grudnia 1981 roku zrezygnowali z noclegu w trójmiejskich hotelach i od razu po zakończeniu obrad w Stoczni Gdańskiej wyjechali do swoich regionów. Część z nich w ostatniej chwili dostała informację o szykującej się obławie. Zbigniew Bujak i Władysław Frasyniuk nie wrócili do Grand Hotelu. Z kolei Eugeniusz Szumiejko i Andrzej Konarski wymknęli się z kotła, zastawionego pod Monopolem. Z ulicznej łapanki w pobliżu stoczni wymknął się Bogdan Lis, który wspominał potem, że nierozpoznany przeszedł tuż obok milicyjnego patrolu z plikiem solidarnościowych dokumentów pod pachą. Ciekawy był też przypadek Zbigniewa Romaszewskiego, który do godziny 5.00 przebywał na dworcu kolejowym w Gdyni. Potem wsiadł do pociągu jadącego do Warszawy i tuż przed Warszawą wyskoczył z pociągu.