„O historii nie dla idiotów. Rozmowy i przypadki”
czas czytania:
Recenzja książki prof. Andrzeja Nowaka
Kolejna publikacja w dorobku Andrzeja Nowaka zaprasza czytelnika do intelektualnej podróży. Wybitny krakowski historyk zachęca do pogłębionej refleksji nad naszą tożsamością, tradycją oraz nowoczesnością.
Nowy zbiór tekstów Nowaka stanowi swego rodzaju kontynuację szerokich rozważań historiozoficznych, które w ostatnich latach ukazywały się nakładem Wydawnictwa Literackiego. Na kartach poprzednich książek, „Kto powiedział, że Moskale są to bracia nas, Lechitów...” oraz „Metamorfozy Imperium Rosyjskiego 1721–1921” autor zgromadził swoje teksty poświęcone historii Rosji, geopolityce i polityce imperialnej oraz relacjom polsko-rosyjskim.
Najnowsza pozycja jest przygotowana w podobnej estetyce, podejmując szerokie rozważania na temat roli społecznej pamięci i tożsamości narodowej. Nie unika przy tym pytań o politykę, świadomość historyczną współczesnych europejskich narodów czy misję współczesnego dziejopisa. Tym razem jednak nie dominują rozważania na temat Rosji oraz imperialnego cienia, jaki za jej sprawą padał i pada na Europę Środkową, chociaż ma on wciąż przemożny wpływ na współczesność, o czym Nowak niejednokrotnie przypomina.
Rozważania z poprzednich książek dodadzą niezbędnego, szerszego kontekstu omawianych zjawisk. W efekcie, będziemy mogli poznać panoramę stanu współczesnej historiografii i roli jaką historia odgrywa we współczesnej kulturze, debacie publicznej czy w głębokich sporach o wartości. Te erudycyjne rozważania pokazują procesy długiego trwania, które wyraźnie przekraczają granice Polski, choć odczytywane w kontekście narodowych dziejów okazują się fundamentalnie ważne.
Publikacja podzielona jest na dwie części. W pierwszej zamieszczono dziesięć wywiadów, jakie na przestrzeni trzech dekad autor przeprowadził z historykami i pisarzami. Trzy pierwsze – ze Stefanem Kieniewiczem, Piotrem Wandyczem i Richardem Pipesem zarejestrowano przed trzydziestu laty, a cztery końcowe – z Andrzejem Walickim, Henrykiem Samsonowiczem, Andrzejem Paczkowskim i Antonym Polonskim opublikowano w ostatnich latach. W zbiorze znalazły się też rozmowy z Andrzejem Sulimą-Kamińskim, Romanem Szporlukiem i Tomaszem Łubieńskim. Wszystkie one stanowią asumpt do rozważań na temat naszej tożsamości, zwycięstw oraz klęsk, nadziei oraz zagrożeń, jakie idą za decyzjami politycznymi. Druga część książki obejmuje jedenaście tekstów poświęconych zróżnicowanym zagadnieniom, jak chrzest Polski, recepcja unii horodelskiej, czy rozważania na temat pojęć patriotyzmu i niepodległości oraz kolaboracji i zdrady.
Doskonała polszczyzna, imponująca erudycja i eseistyczny, jedyny w swoim rodzaj styl, to doskonale znane cechy pisarstwa Andrzeja Nowaka. Tych, którzy jeszcze tych walorów nie poznali, gorąco zachęcam do sięgnięcia po „O historii nie dla idiotów”. To dzieło reprezentatywne, pokazujące retoryczną sprawność i umiejętność precyzyjnego przekazywania złożonych problemów. Zamiast szerzej rozwodzić się nad zawartością książki i jej poszczególnymi elementami, więcej miejsca poświęcę płynącemu z niej przekazowi.
Sam tytuł zdradza kierunek rozważań, do jakich autor zaprasza swojego czytelnika. Opiera się on na przekonaniu, że o przeszłości i lekcjach płynących z minionych doświadczeń rozmawiają przede wszystkim ci, którym leżą na sercu sprawy publiczne, nie zaś ci, którzy się od nich dystansują – z greckiego zwani idiotes. W wizji Nowaka uczony przypomina malarza, tworzącego skomplikowaną panoramę, korzystającego przy tym z dawnych inspiracji, by tworzyć dzieło kształtujące przyszłość. Autor z głębokim szacunkiem podchodzi do dzieła swych poprzedników i odziedziczonej po nich spuścizny. Oddając im należny hołd, próbuje jednocześnie podjąć dyskusję z nimi, by ukształtować obywatelskie postawy swoich odbiorców.
W tym kontekście historia staje się ważnym punktem wyjścia do oceny bieżących zjawisk, dynamiki przemian współczesnej rzeczywistości oraz wskazań na przyszłość. Nowak nie oskarża jednak frontalnie współczesnego świata, mając świadomość, że jako oskarżyciel znalazłby się w niewłaściwej pozycji – nie taka jest rola uczonego. Dyskusja o tym, jaki kształt winno przybrać pisanie o przeszłości jest wciąż żywa i obejmuje tak fundamentalne zagadnienia, jak charakter i przedmiot badań, wykorzystywane narzędzia, a także sposób prezentacji wyników badań i ich wpływ. Tam więc, gdzie Nowak posługuje się prowokacją intelektualną, jest ona solidnie osadzona w faktografii i poparta stosowną argumentacją.
Jakie więc pytania należy stawiać? Czy ma to być wyłącznie roztrząsanie zamierzchłej przeszłości? Co oraz kto ma być jego przedmiotem? Współczesność przynosi nowe wykładnie i paradygmaty, które pociągają swoją atrakcyjnością, ale i niosą zagrożenia. Zamiast kłaść nacisk na ugruntowanie pamięci, tworzą jej substytuty. Masowy odbiorca wykorzystuje jedynie dowolne klisze, bo oddalając się od uporządkowanego i syntetycznego obrazu dziejów, oddala się od szansy na zrozumienie ich w ogóle. Niestety, historia znalazła niebezpiecznego konkurenta we współczesnych mediach. Niebezpiecznego, bo zorientowanego na doraźne wywołanie emocji, budowę kapitału w oparciu o przykuwanie ludzkiej uwagi i odrzucającego rzeczową wymianę myśli jako nudną, nieatrakcyjną. Groźbą jest relatywizacja: ulegają jej nie tylko głębokie emocje, ale także wartości, narodowe symbole czy język. W rękach osób nieświadomych bądź nierzetelnych fałszywa historia staje się „mistrzynią fałszywej polityki”.
Historyk nie może być demiurgiem, kreatorem narodowej pamięci, lecz jej cierpliwym i bystrym kronikarzem. Nie może również pełnić roli dostarczyciela ostrej amunicji w zaostrzającej się rywalizacji politycznej. Ma przyjąć rolę nauczyciela, który tłumaczy, wyjaśnia i inspiruje, lecz nie boi się krytykować błędów przeszłości. W dyskursie naukowym niechętnie używa się wielkich słów. Nazbyt chyba często wykorzystuje się je do bieżącej walki politycznej, przez co pozbawia się ich pierwotnego znaczenia. Andrzej Nowak udowadnia, że wokół tych pojęć można prowadzić niebanalną i fascynującą dyskusję. Jego najnowsza książka stanowi zaproszenie do twórczej polemiki. Z pewnością warto ją podjąć.
Prof. dr hab. Andrzej Nowak − polski historyk, publicysta, profesor nauk humanistycznych, sowietolog, znawca stosunków polsko-rosyjskich, wykładowca Uniwersytetu Jagiellońskiego, profesor zwyczajny w Instytucie Historii PAN, członek Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej, a także rady Muzeum Historii Polski.
Najnowsza pozycja jest przygotowana w podobnej estetyce, podejmując szerokie rozważania na temat roli społecznej pamięci i tożsamości narodowej. Nie unika przy tym pytań o politykę, świadomość historyczną współczesnych europejskich narodów czy misję współczesnego dziejopisa. Tym razem jednak nie dominują rozważania na temat Rosji oraz imperialnego cienia, jaki za jej sprawą padał i pada na Europę Środkową, chociaż ma on wciąż przemożny wpływ na współczesność, o czym Nowak niejednokrotnie przypomina.
Rozważania z poprzednich książek dodadzą niezbędnego, szerszego kontekstu omawianych zjawisk. W efekcie, będziemy mogli poznać panoramę stanu współczesnej historiografii i roli jaką historia odgrywa we współczesnej kulturze, debacie publicznej czy w głębokich sporach o wartości. Te erudycyjne rozważania pokazują procesy długiego trwania, które wyraźnie przekraczają granice Polski, choć odczytywane w kontekście narodowych dziejów okazują się fundamentalnie ważne.
Publikacja podzielona jest na dwie części. W pierwszej zamieszczono dziesięć wywiadów, jakie na przestrzeni trzech dekad autor przeprowadził z historykami i pisarzami. Trzy pierwsze – ze Stefanem Kieniewiczem, Piotrem Wandyczem i Richardem Pipesem zarejestrowano przed trzydziestu laty, a cztery końcowe – z Andrzejem Walickim, Henrykiem Samsonowiczem, Andrzejem Paczkowskim i Antonym Polonskim opublikowano w ostatnich latach. W zbiorze znalazły się też rozmowy z Andrzejem Sulimą-Kamińskim, Romanem Szporlukiem i Tomaszem Łubieńskim. Wszystkie one stanowią asumpt do rozważań na temat naszej tożsamości, zwycięstw oraz klęsk, nadziei oraz zagrożeń, jakie idą za decyzjami politycznymi. Druga część książki obejmuje jedenaście tekstów poświęconych zróżnicowanym zagadnieniom, jak chrzest Polski, recepcja unii horodelskiej, czy rozważania na temat pojęć patriotyzmu i niepodległości oraz kolaboracji i zdrady.
Doskonała polszczyzna, imponująca erudycja i eseistyczny, jedyny w swoim rodzaj styl, to doskonale znane cechy pisarstwa Andrzeja Nowaka. Tych, którzy jeszcze tych walorów nie poznali, gorąco zachęcam do sięgnięcia po „O historii nie dla idiotów”. To dzieło reprezentatywne, pokazujące retoryczną sprawność i umiejętność precyzyjnego przekazywania złożonych problemów. Zamiast szerzej rozwodzić się nad zawartością książki i jej poszczególnymi elementami, więcej miejsca poświęcę płynącemu z niej przekazowi.
Sam tytuł zdradza kierunek rozważań, do jakich autor zaprasza swojego czytelnika. Opiera się on na przekonaniu, że o przeszłości i lekcjach płynących z minionych doświadczeń rozmawiają przede wszystkim ci, którym leżą na sercu sprawy publiczne, nie zaś ci, którzy się od nich dystansują – z greckiego zwani idiotes. W wizji Nowaka uczony przypomina malarza, tworzącego skomplikowaną panoramę, korzystającego przy tym z dawnych inspiracji, by tworzyć dzieło kształtujące przyszłość. Autor z głębokim szacunkiem podchodzi do dzieła swych poprzedników i odziedziczonej po nich spuścizny. Oddając im należny hołd, próbuje jednocześnie podjąć dyskusję z nimi, by ukształtować obywatelskie postawy swoich odbiorców.
W tym kontekście historia staje się ważnym punktem wyjścia do oceny bieżących zjawisk, dynamiki przemian współczesnej rzeczywistości oraz wskazań na przyszłość. Nowak nie oskarża jednak frontalnie współczesnego świata, mając świadomość, że jako oskarżyciel znalazłby się w niewłaściwej pozycji – nie taka jest rola uczonego. Dyskusja o tym, jaki kształt winno przybrać pisanie o przeszłości jest wciąż żywa i obejmuje tak fundamentalne zagadnienia, jak charakter i przedmiot badań, wykorzystywane narzędzia, a także sposób prezentacji wyników badań i ich wpływ. Tam więc, gdzie Nowak posługuje się prowokacją intelektualną, jest ona solidnie osadzona w faktografii i poparta stosowną argumentacją.
Jakie więc pytania należy stawiać? Czy ma to być wyłącznie roztrząsanie zamierzchłej przeszłości? Co oraz kto ma być jego przedmiotem? Współczesność przynosi nowe wykładnie i paradygmaty, które pociągają swoją atrakcyjnością, ale i niosą zagrożenia. Zamiast kłaść nacisk na ugruntowanie pamięci, tworzą jej substytuty. Masowy odbiorca wykorzystuje jedynie dowolne klisze, bo oddalając się od uporządkowanego i syntetycznego obrazu dziejów, oddala się od szansy na zrozumienie ich w ogóle. Niestety, historia znalazła niebezpiecznego konkurenta we współczesnych mediach. Niebezpiecznego, bo zorientowanego na doraźne wywołanie emocji, budowę kapitału w oparciu o przykuwanie ludzkiej uwagi i odrzucającego rzeczową wymianę myśli jako nudną, nieatrakcyjną. Groźbą jest relatywizacja: ulegają jej nie tylko głębokie emocje, ale także wartości, narodowe symbole czy język. W rękach osób nieświadomych bądź nierzetelnych fałszywa historia staje się „mistrzynią fałszywej polityki”.
Historyk nie może być demiurgiem, kreatorem narodowej pamięci, lecz jej cierpliwym i bystrym kronikarzem. Nie może również pełnić roli dostarczyciela ostrej amunicji w zaostrzającej się rywalizacji politycznej. Ma przyjąć rolę nauczyciela, który tłumaczy, wyjaśnia i inspiruje, lecz nie boi się krytykować błędów przeszłości. W dyskursie naukowym niechętnie używa się wielkich słów. Nazbyt chyba często wykorzystuje się je do bieżącej walki politycznej, przez co pozbawia się ich pierwotnego znaczenia. Andrzej Nowak udowadnia, że wokół tych pojęć można prowadzić niebanalną i fascynującą dyskusję. Jego najnowsza książka stanowi zaproszenie do twórczej polemiki. Z pewnością warto ją podjąć.
Piotr Abryszeński
Prof. dr hab. Andrzej Nowak − polski historyk, publicysta, profesor nauk humanistycznych, sowietolog, znawca stosunków polsko-rosyjskich, wykładowca Uniwersytetu Jagiellońskiego, profesor zwyczajny w Instytucie Historii PAN, członek Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej, a także rady Muzeum Historii Polski.
