GUSEN: granit i śmierć, pamięć i zapomnienie
Google Arts & Culture
Nieznany ośrodek zagłady
czas czytania:
„Oprócz ciągłego bicia, strasznego terroru, brudu, robactwa i strachu o życie, nie mam żadnych wspomnień” – mówił Stanisław Plewiński. W powszechnej świadomości społecznej funkcjonują Auschwitz, Stutthof, Majdanek, Treblinka.
O piekle niemieckiego obozu Soldau wie niewielu.
O piekle niemieckiego obozu Soldau wie niewielu.
Działdowo (niem. Soldau) było jedynym mazurskim miastem, które po I wojnie światowej przyznano Rzeczypospolitej. Rangę miejscowości podnosiła jego strategiczna lokalizacja na szlaku kolejowym, łączącym Warszawę z Gdańskiem i Gdynią. 2 września 1939 r. wojska niemieckie wkroczyły do miasta, a nieco miesiąc później na mocy dekretu samego Adolfa Hitlera Soldau zostało wcielone do III Rzeszy. Na przełomie 1939 i 1940 r. na terenie działdowskich koszar powstał obóz dla tzw. jeńców cywilnych. Jego inicjatorem był SS-Brigadeführer Otto Rasch.
"Przejściowy obóz w Działdowie został przeze mnie utworzony w tym celu, aby dokonać w sposób dyskretny koniecznej likwidacji aktywistów polskiego ruchu oporu" – mówił.
"Przejściowy obóz w Działdowie został przeze mnie utworzony w tym celu, aby dokonać w sposób dyskretny koniecznej likwidacji aktywistów polskiego ruchu oporu" – mówił.
Zgodnie z intencją Rascha Soldau miał stać się przede wszystkim "utajonym ośrodkiem zagłady" polskiej inteligencji – działaczy społecznych, księży, urzędników, nauczycieli, ziemian aresztowanych jesienią 1939 r. Obóz znajdował się 500 m od centrum miasta, zaledwie 50 m od dworca kolejowego. Główny budynek koszarowy został zaadaptowany na blok więźniarski. Na terenie lagru znajdowały się także budynek mieszkalny dla załogi, kasyno, wartownia, łaźnia, ustęp, kuchnia oraz miejsce przesłuchań. W centralnej części obozu usytuowany był dziedziniec, na którym odbywały się m.in. karne ćwiczenia. Całość otoczona została drutem kolczastym i murem. W narożnikach ustawiono wieżyczki strażnicze.
"Pamiętam, że obóz podzielony był na trzy zasadnicze części: dla księży, dla Żydów i dla nas – zwykłych Polaków. Do ubikacji chodziłyśmy na podwórko, gdzie wykopany był długi rów [...]. Widziałam, jak wpadł do tego dołu chłopiec, chyba 10-letni, a Niemcy, zaśmiewając się, przydusili go kijami i utopili [...]. Koło tej ubikacji była zamknięta brama, przez którą było widać obóz dla Żydów. Kiedyś widziałam, jak Niemcy zakopywali tam żywego człowieka" – wspominała Halina Rogozińska, więźniarka Soldau.
"Pamiętam, że obóz podzielony był na trzy zasadnicze części: dla księży, dla Żydów i dla nas – zwykłych Polaków. Do ubikacji chodziłyśmy na podwórko, gdzie wykopany był długi rów [...]. Widziałam, jak wpadł do tego dołu chłopiec, chyba 10-letni, a Niemcy, zaśmiewając się, przydusili go kijami i utopili [...]. Koło tej ubikacji była zamknięta brama, przez którą było widać obóz dla Żydów. Kiedyś widziałam, jak Niemcy zakopywali tam żywego człowieka" – wspominała Halina Rogozińska, więźniarka Soldau.
Pełno robactwa i brudu
Z chwilą przybycia do obozu kobiety wraz z dziećmi separowano od mężczyzn i kierowano do oddzielnych pomieszczeń. Nowo przybyli więźniowie byli poddawani „ceremonii powitalnej”, polegającej na biciu przez strażników uzbrojonych w kije i bykowce. Jak wskazywał dr Radosław Wieśniewski, Niemcy nie tylko bili więźniów, ale także zabierali wszystkie kosztowności. „W bramie obozu […] odbierali pieniądze, twierdząc, że nam nie będą potrzebne. Kto nie oddał, odbierano mu siłą” – wspominała Józefa Daniela Jendraszczak. Administracja obozu nie wydawała pasiaków – osadzeni nosili swoje ubrania tak długo, aż uległy zniszczeniu. Zdarzało się, że więźniowie chodzili boso nawet zimą. Historycy dr Anna Jagodzińska i Bartosz Januszewski pisali:
„Izby więźniarskie nie były wyposażone ani w prycze, ani w ławy do siedzenia. Za posłanie służyła garść luzem rzuconej słomy, pełnej robactwa i brudu. Z braku łyżek jedzenie chłeptano wprost z nigdy niemytych metalowych misek”.
Na śniadanie dawano więźniom niedopieczony lub spleśniały chleb i czarną kawę zwaną „lurą”, na obiad – zupę ze zgniłych ziemniaków, kapusty lub brukwi.
„Jak ktoś chciał iść z zupą do swojego miejsca, to [strażnicy] kazali mu podskakiwać. Czyli nim doszedł, to prawie nic w tej misce już nie miał” – zapamiętała Teresa Krowicka, więźniarka Soldau.
Głód, ciasne cele, brak sanitariatów, niemożność zmiany bielizny przyczyniały się do tego, że więźniowie byli zawszeni i brudni.
„Sytuacja taka […] doprowadziła do masowej epidemii tyfusu plamistego, na który codziennie zapadało po kilkunastu, a nawet po kilkudziesięciu więźniów” – zapamiętał Stanisław Topa, więzień Soldau.
„Zaczęłam krzyczeć, że biedronki chodzą po nogach, a to były wszy. […] były zarażone tyfusem, dlatego miały trochę tej krwi takiej czerwonej i ja myślałam, że to są biedronki” – mówiła więźniarka Henryka Taube.
W obozowym "szpitalu" chorzy leżeli na cementowej posadzce, często we własnych odchodach, pozostawieni bez jakiejkolwiek opieki.
"Chorych zabierano do «kranke stube» – sal chorych, by następnie pojedynczo ich wywlekać do piwnic pod budynkiem i tam rozbijać drewnianymi pałami głowy" – opowiadał Topa.
W działdowskim obozie nie było też krematoriów, rusztów z szyn kolejowych czy dołów ciałopalnych. Zwłoki mordowanych były wywożone do okolicznych lasów i tam grzebane w masowych grobach. Jak zeznał jeden ze świadków podczas przesłuchania przed Główną Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce "na terenie obozu istniała jeszcze szopa, gdzie przeprowadzano doraźne egzekucje. Na ścianach niektórzy wypisali na pożegnanie swe nazwiska i datę wigilii swej śmierci". "Jak kogoś wzięli w nocy, to już nigdy nie wrócił" – zapamiętał Józef Kacprzak.
„Izby więźniarskie nie były wyposażone ani w prycze, ani w ławy do siedzenia. Za posłanie służyła garść luzem rzuconej słomy, pełnej robactwa i brudu. Z braku łyżek jedzenie chłeptano wprost z nigdy niemytych metalowych misek”.
Na śniadanie dawano więźniom niedopieczony lub spleśniały chleb i czarną kawę zwaną „lurą”, na obiad – zupę ze zgniłych ziemniaków, kapusty lub brukwi.
„Jak ktoś chciał iść z zupą do swojego miejsca, to [strażnicy] kazali mu podskakiwać. Czyli nim doszedł, to prawie nic w tej misce już nie miał” – zapamiętała Teresa Krowicka, więźniarka Soldau.
Głód, ciasne cele, brak sanitariatów, niemożność zmiany bielizny przyczyniały się do tego, że więźniowie byli zawszeni i brudni.
„Sytuacja taka […] doprowadziła do masowej epidemii tyfusu plamistego, na który codziennie zapadało po kilkunastu, a nawet po kilkudziesięciu więźniów” – zapamiętał Stanisław Topa, więzień Soldau.
„Zaczęłam krzyczeć, że biedronki chodzą po nogach, a to były wszy. […] były zarażone tyfusem, dlatego miały trochę tej krwi takiej czerwonej i ja myślałam, że to są biedronki” – mówiła więźniarka Henryka Taube.
W obozowym "szpitalu" chorzy leżeli na cementowej posadzce, często we własnych odchodach, pozostawieni bez jakiejkolwiek opieki.
"Chorych zabierano do «kranke stube» – sal chorych, by następnie pojedynczo ich wywlekać do piwnic pod budynkiem i tam rozbijać drewnianymi pałami głowy" – opowiadał Topa.
W działdowskim obozie nie było też krematoriów, rusztów z szyn kolejowych czy dołów ciałopalnych. Zwłoki mordowanych były wywożone do okolicznych lasów i tam grzebane w masowych grobach. Jak zeznał jeden ze świadków podczas przesłuchania przed Główną Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce "na terenie obozu istniała jeszcze szopa, gdzie przeprowadzano doraźne egzekucje. Na ścianach niektórzy wypisali na pożegnanie swe nazwiska i datę wigilii swej śmierci". "Jak kogoś wzięli w nocy, to już nigdy nie wrócił" – zapamiętał Józef Kacprzak.
Ciała pokryte wymiotami
i zbite w jedną całość
Dokonywane przez okupanta formalne zmiany nazwy i przeznaczania obozu (obóz przejściowy, obóz jeniecki, obóz pracy wychowawczej) nie przesłoniły podstawowego zadania, jakim była planowa eksterminacja polskiej elity narodowej północnego Mazowsza. Bezpośrednio po przybyciu do Działdowa Polacy ginęli w egzekucjach w obozie oraz okolicznych lasach – pod Komornikami, Białutami, Burszem oraz w tzw. lasku Zwierskiego. W ramach Intelligenzaktion niemieccy oprawcy zamordowali w Działdowie ok. 1,5 tys. przedstawicieli lokalnej elity. Kilka miesięcy później obóz został włączony do programu "eliminacji niewartego życia", tj. Aktion T-4, polegającej na eksterminacji niedorozwiniętych umysłowo i fizycznie. Między 21 maja a 8 czerwca 1940 r. w Działdowie uśmiercono prawie 2 tys. niepełnosprawnych. Egzekucji dokonano za pomocą spalin, które przez rurę wydechową były dostarczane do tylnej części samochodu ciężarowego, pełniącego funkcję komorowy gazowej.
"Auta krążyły przez całą noc. Wszyscy zostali zagazowani spalinami [...]. Ciała [...] były poplątane, pokryte wymiotami i zbite w jedną całość" – wspominała Jadwiga Kleniewska, więźniarka Soldau.
Postrachem więźniów był SS-Sturmbannführer Hans Krause, który 2 lutego 1940 r. został komendantem obozu w Działdowie. Jako wyjątkowy sadysta znęcał się nad więźniami fizycznie i psychicznie. Osobiście dokonywał egzekucji na placu apelowych lub w piwnicach baraku więźniarskiego. Zdarzało się, że mordował bez wyroku sądu – tak było w przypadku jednego z polskich księży, którego Krause zastrzelił tylko dlatego, że ten nie chciał zdjąć sutanny. Co ciekawe, na polecenie samego Heinricha Himmlera w 1942 r. Krause został aresztowany i oskarżony o dokonywanie samowolnych egzekucji, złe traktowanie więźniów oraz o utrzymywanie w obozie fatalnych warunków higienicznych. Ostatecznie uwolniony od zarzutów, trafił do Waffen-SS. Po ogłoszeniu kapitulacji Niemiec popełnił samobójstwo. W czasie zaledwie półtorarocznych rządów Krausego w obozie Soldau popełniono więcej zbrodni niż przez następne 3 lata.
"Auta krążyły przez całą noc. Wszyscy zostali zagazowani spalinami [...]. Ciała [...] były poplątane, pokryte wymiotami i zbite w jedną całość" – wspominała Jadwiga Kleniewska, więźniarka Soldau.
Postrachem więźniów był SS-Sturmbannführer Hans Krause, który 2 lutego 1940 r. został komendantem obozu w Działdowie. Jako wyjątkowy sadysta znęcał się nad więźniami fizycznie i psychicznie. Osobiście dokonywał egzekucji na placu apelowych lub w piwnicach baraku więźniarskiego. Zdarzało się, że mordował bez wyroku sądu – tak było w przypadku jednego z polskich księży, którego Krause zastrzelił tylko dlatego, że ten nie chciał zdjąć sutanny. Co ciekawe, na polecenie samego Heinricha Himmlera w 1942 r. Krause został aresztowany i oskarżony o dokonywanie samowolnych egzekucji, złe traktowanie więźniów oraz o utrzymywanie w obozie fatalnych warunków higienicznych. Ostatecznie uwolniony od zarzutów, trafił do Waffen-SS. Po ogłoszeniu kapitulacji Niemiec popełnił samobójstwo. W czasie zaledwie półtorarocznych rządów Krausego w obozie Soldau popełniono więcej zbrodni niż przez następne 3 lata.
Gimnastyka, którą wymyślił sam szatan
Obóz w Działdowie stał się szczególnym miejscem kaźni polskiego duchowieństwa. W obozie Soldau spośród ponad 130 osadzonych osób duchownych zamordowanych zostało 88 kapłanów, zakonników i sióstr zakonnych. Jak wynika z ustaleń dr Anny Jagodzińskiej i Bartosza Januszewskiego, współczynnik śmiertelności w tej kategorii więźniów Soldau był wyższy niż w KL Dachau i KL Auschwitz – wynosił 64 proc. Dla porównania w Dachau zginęło 49 proc. osadzonych polskich kapłanów. Duchowni w Soldau stanowili specjalną grupę więźniów. Zaliczano ich do "najbardziej niebezpiecznego i wrogiego elementu" i z tego powodu prześladowano w szczególnie okrutny sposób. Nad księżmi znęcano się fizycznie i psychicznie, głównie podczas różnych "wymyślnych" ćwiczeń. "Widziałem księży czołgających się z cel do ustępów. Podczas tego czołgania byli okrutnie bici" – wspominał Franciszek Śpiewak, więzień Soldau. Kapłanom wydawano mniejsze porcje jedzenia.
„Znalazłem śp. ks. Dmochowskiego pod końskim korytem, zupełnie wyczerpanego z sił […]. Modlił się. Podałem mu trochę sucharów, ale jeść już nie mógł […]. 18 lutego 1941 r. do stajni przyszedł lekarz SS z sanitariuszem i dał mu śmiertelny zastrzyk” – tak śmierć jednego z kapłanów zapamiętał ks. Wacław Mieczyński.
Duchownym zabraniano mycia się i zmieniania odzieży. Księży, zakonników i zakonnice przetrzymywano w bardzo trudnych warunkach – w zarobaczonych celach panował brud i nie było łóżek.
„W jednej z piwnic widziałem również księży, którzy […] byli tak wycieńczeni, że leżeli na wznak bez ruchu […]. Ręce zbliżały się do ust, jakby dając znać, że chcą jeść czy też pić. Wszyscy księża żywi już stamtąd nie wyszli” – relacjonował Józef Świątkowski.
Również praktyki religijne i posługa duszpasterska były surowo zakazane.
„Współwięźniowie doradzili mi, żebym zdjął sutannę. Ale już następnego dnia oprawca […] wrzasnął: «gdzie jest klecha?!»” – wspominał swój pobyt w obozie ks. Henryk Białokoziewicz.
Wśród więźniów Soldau znaleźli się także biskupi płoccy – ordynariusz abp Antoni Julian Nowowiejski oraz sufragan Leon Wetmański. Wobec abp. Nowowiejskiego Niemcy stosowali bicie, aby wymusić wyrzeczenie się wiary.
"Wielki Piątek, 11 kwietnia 1941 r. podczas przechadzki arcybiskup upadł uderzony batem przez esesmana [...]. Podbiegli esesmani, kilka razy kopnęli, zdarli mu z głowy czapkę, unurzali ją w błocie i włożyli mu na głowę. Miał odwagę powracających do cel błogosławić".
Hierarchę zmuszano m.in. do sprofanowania krzyża. Hierarcha odmówił, za co został umieszczony w pomieszczeniu zwanym "oprawnią". Tam został poddany torturom.
"Wszedłem do ciemnej, brudnej celi, w której znajdowali się księża [...]. Wszyscy mówili różaniec [...]. W kącie celi, skulony, siedział na barłogu staruszek z brodą, a nad głową na ścianie wisiała piuska" – zapamiętał jeden z osadzonych.
"Wielki Piątek, 11 kwietnia 1941 r. podczas przechadzki arcybiskup upadł uderzony batem przez esesmana [...]. Podbiegli esesmani, kilka razy kopnęli, zdarli mu z głowy czapkę, unurzali ją w błocie i włożyli mu na głowę. Miał odwagę powracających do cel błogosławić".
Hierarchę zmuszano m.in. do sprofanowania krzyża. Hierarcha odmówił, za co został umieszczony w pomieszczeniu zwanym "oprawnią". Tam został poddany torturom.
"Wszedłem do ciemnej, brudnej celi, w której znajdowali się księża [...]. Wszyscy mówili różaniec [...]. W kącie celi, skulony, siedział na barłogu staruszek z brodą, a nad głową na ścianie wisiała piuska" – zapamiętał jeden z osadzonych.
Próby złamania hierarchy się nie powiodły. Arcybiskup poniósł męczeńską śmierć najprawdopodobniej 28 maja lub 20 czerwca 1941 r. w wieku 83 lat. Według niepotwierdzonych relacji, został zamęczony w obozie lub rozstrzelany. Do dziś nie udało się ustalić miejsca jego pochówku.
Podobnie jak abp Nowowiejski, prześladowany był sufragan płocki bp Leon Wetmański. Jedną z wymyślnych tortur, jaką wobec niego zastosowano, było stanie na baczność cały dzień bez obiadu. Prawdopodobnie został rozstrzelany po epidemii tyfusu. Mógł również znaleźć się w grupie rozstrzelanych w lesie białuckim. Według innej wersji był wśród ofiar, które zagazowano spalinami samochodowymi. Do dziś nie wiadomo, gdzie spoczywają jego szczątki.
Należy podkreślić, że dla części aresztowanych księży obóz działdowski był obozem przejściowym. Stąd wywożono ich do Dachau, Stutthofu, Buchenwaldu, Sachsenhausen. Zdecydowana większość spośród tych, którzy przeszli przez Soldau i doczekali końca wojny, ocalała tylko dzięki wywózce do innego lagru, gdzie panowały warunki lepsze niż w Działdowie. Żaden z księży, którzy pozostali w Soldau – poza nielicznymi przypadkami zwolnień – nie wyszedł stamtąd żywy.
Należy podkreślić, że dla części aresztowanych księży obóz działdowski był obozem przejściowym. Stąd wywożono ich do Dachau, Stutthofu, Buchenwaldu, Sachsenhausen. Zdecydowana większość spośród tych, którzy przeszli przez Soldau i doczekali końca wojny, ocalała tylko dzięki wywózce do innego lagru, gdzie panowały warunki lepsze niż w Działdowie. Żaden z księży, którzy pozostali w Soldau – poza nielicznymi przypadkami zwolnień – nie wyszedł stamtąd żywy.
Bilans ofiar
Wiosną 1944 r. Niemcy rozpoczęli Aktion 1005, czyli systematyczne zacieranie śladów zbrodni, do których doszło w obozie Soldau. Wykorzystano do tego grupę kilkunastu Żydów, którzy zostali zmuszeni do otworzenia grobów, wydobycia zwłok, a następnie ich spalenia. Po wykonaniu tej makabrycznej czynności Żydzi zostali rozstrzelani. Na terenie miejsc kaźni Niemcy posadzili las. Prochy ponad 15 tys. zabitych (pochodzących z różnych miejsc straceń w okolicach Działdowa) zostały po wojnie ekshumowane i spoczęły w 11 zbiorowych mogiłach na cmentarzu parafialnym przy kościele pw. Świętego Wojciecha.
Jaki był dokładny bilans ofiar niemieckiego obozu Soldau? Trudno odpowiedzieć na to pytanie precyzyjnie, ponieważ pełna dokumentacja obozowa się nie zachowała. Według ustaleń historyków, liczba osadzonych w całym okresie funkcjonowania obozu waha się od 20 do nawet 200 tys. Równie duża rozpiętość danych dotyczy liczby zamordowanych, którą szacuje się nawet do kilkudziesięciu tysięcy. W lipcu 2022 r. gdański pion śledczy Instytutu Pamięci Narodowej wraz z grupą biegłych i specjalistów z zakresu archeologii i antropologii z Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie dokonał przełomowego odkrycia masowego grobu więźniów niemieckiego obozu w Działdowie. Odnaleziono prawie 17 ton prochów, co pozwala stwierdzić, że zamordowano co najmniej 8 tys. osób.
Jaki był dokładny bilans ofiar niemieckiego obozu Soldau? Trudno odpowiedzieć na to pytanie precyzyjnie, ponieważ pełna dokumentacja obozowa się nie zachowała. Według ustaleń historyków, liczba osadzonych w całym okresie funkcjonowania obozu waha się od 20 do nawet 200 tys. Równie duża rozpiętość danych dotyczy liczby zamordowanych, którą szacuje się nawet do kilkudziesięciu tysięcy. W lipcu 2022 r. gdański pion śledczy Instytutu Pamięci Narodowej wraz z grupą biegłych i specjalistów z zakresu archeologii i antropologii z Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie dokonał przełomowego odkrycia masowego grobu więźniów niemieckiego obozu w Działdowie. Odnaleziono prawie 17 ton prochów, co pozwala stwierdzić, że zamordowano co najmniej 8 tys. osób.
Jan Hlebowicz
Powiązane Wystawy
-
online
GUSEN: granit i śmierć, pamięć i zapomnienie
Google Arts & Culture
