Legiony Polskie
we Włoszech. Nadzieja
na odrodzenie Polski

Władze Lombardii przyznały legionistom pełne prawa obywatelskie wraz z obietnicą, że będą mogli powrócić „do ognisk [domowych] własnych w przypadku potrzeby”. Tych kilka krótkich zdań stanowiło prawdziwą rewolucję w podejściu do służby wojskowej. Zgodnie z republikańskimi wyobrażeniami o wolności, patriotyzmie i obywatelskich obowiązkach, polskich legionistów uznano nie za najemników szukających w obcej służbie źródła zysków, lecz za wolnych obywateli sprzeciwiających się wymazaniu ich państwa z mapy Europy. Dla polskich emigrantów politycznych, którzy opuścili kraj po upadku insurekcji kościuszkowskiej (1794) stanowiło to spełnienie marzeń hołubionych od ponad dwóch lat.

Klęska powstania i trzeci, ostateczny rozbiór Rzeczpospolitej w 1795 roku skłoniły do emigracji znaczną liczbę działaczy politycznych, posłów na sejm i wojskowych. Kierowały nimi dwa motywy – chęć uniknięcia represji, których mogli spodziewać się ze strony Austrii, Prus i Rosji, oraz nadzieja na pomoc rewolucyjnej Francji w działaniach na rzecz odzyskania niepodległego państwa. Układ sił na europejskiej scenie politycznej sprawiał, że Francja była jedynym państwem, które mogło przeciwstawić się zaborczym monarchiom i wesprzeć polskie dążenia niepodległościowe. Przekonanie, że francuska elita polityczna głosząca republikańską krucjatę wolności w Europie jest naturalnym sojusznikiem polskich emigrantów, sprawiło, że to właśnie Paryż stał się areną ich szczególnie intensywnej działalności. Wykorzystując znajomości z przedstawicielami elity politycznej republiki, starali się osiągnąć dwa cele. Pierwszym z nich było skłonienie Francji do zawiązania skierowanej przeciw zaborcom koalicji – na przykład poprzez sojusz z wrogą Rosji i nieuznającą rozbiorów Polski Turcją. Drugim zaś celem było przekonanie francuskich polityków do idei utworzenia polskich sił zbrojnych, walczących u boku republiki w wojnie z Austrią. Polscy działacze niepodległościowi byli przekonani, że podtrzymałoby to obecność sprawy polskiej na scenie politycznej Europy, a w razie rokowań pokojowych skłoniłoby może francuską dyplomację do poruszenia wątku niepodległości Polski w trakcie prowadzonych negocjacji.

Po kilku miesiącach prac Dąbrowski miał prawo mówić o sukcesie. W kwietniu 1797 roku w szeregach dwóch legii (każda po trzy bataliony) znalazło się niemal 6 tysięcy żołnierzy. Ich związek z tradycją niepodległego państwa i narodowy charakter podkreślał polski krój mundurów. O republikańskim charakterze nowego wojska świadczyły czytelne symbole – trójkolorowa francuska kokarda i włoski napis na naramiennikach: „Ludzie wolni są braćmi”. Republikańskie były również obowiązujące w nim zasady: zniesienie kar cielesnych, umożliwienie oficerskich awansów zasłużonym szeregowcom, wywodzącym się  z chłopów i mieszczan, czy wprowadzenie nowej formy zwracania się do podkomendnych i przełożonych, których odtąd tytułowano „obywatelami”. Oficerom zalecano dobre traktowanie żołnierzy, a nawet uczenie ich czytania i pisania oraz kształcenie w zakresie historii Polski. Choć zapewne nie wszyscy brali sobie te wskazówki do serca, inicjatywy legionowego dowództwa dowodzą, że miało ono wyraźną wizję żołnierza, który jest nie tylko sprawnym narzędziem na polu bitwy, ale także świadomym obywatelem.

 

Francuscy  przełożeni Dąbrowskiego szybko docenili przede wszystkim wartość bojową legionów. Tempo, w jakim udało się ją osiągnąć, nie dziwi, zważywszy na fakt, że legiony formowano nie z niedoświadczonych rekrutów, niedawno wcielonych do wojska, lecz z dawnych żołnierzy austriackich, którzy mieli już za sobą pierwsze bitwy. Legionowa piechota szybko przyswoiła sobie stosowany w armii francuskiej styl działań ofensywnych. Polegał on na przygotowaniu ataku przez strzelców rozsypanych w tyralierę przed własnymi głównymi siłami,  które, uszykowane w kolumny, ruszały szybkim krokiem na przeciwnika. W odległości kilkudziesięciu metrów od niego zatrzymywały się, oddawały salwę i ruszały do ataku na bagnety. Podobna taktyka dawała zwykle dobre rezultaty w kampaniach  przeciwko Austriakom w 1797 roku. Nieco gorzej sprawdzała się podczas wojny 1799 roku, w której legionistom przyszło zmierzyć się z doświadczoną rosyjską piechotą z korpusu feldmarszałka Suworowa. W krwawej bitwie nad Trebbią (17-19 czerwca 1799) straty poniesione przez nich sięgały kilkuset zabitych, rannych i jeńców.

Dalsze losy legionów odzwierciedlały dynamiczność przemian sytuacji politycznej na Półwyspie Apenińskim. U schyłku 1797 roku legiony zostały przeniesione na służbę Republiki Cisalpińskiej, a w trzy lata później, jako Legia Włoska, weszły w skład sił zbrojnych Republiki Włoskiej. Uznanie, jakie zyskały wśród francuskich generałów, skłoniło ministerstwo wojny w Paryżu do powtórzenia inicjatywy Dąbrowskiego na niemieckim teatrze działań wojennych. W 1800 roku z doświadczonych oficerów legionowych oraz wziętych do niewoli Polaków z armii austriackiej sformowano tak zwaną Legię Naddunajską pod dowództwem generała Karola Kniaziewicza. Jeszcze w tym samym roku w dużym stopniu przyczyniła się ona do decydującego o losach wojny francuskiego zwycięstwa w bitwie pod Hohenlinden (3 grudnia 1800 r.). Był to moment, w którym polskie formacje zbrojne walczące u boku Francuzów osiągnęły największą liczebność – w szeregach legionów we Włoszech i Legii Naddunajskiej znajdowało się wówczas około 17 tysięcy żołnierzy.

Krwawe i okrutne walki z powstańcami oraz choroby tropikalne w ciągu kilkunastu miesięcy doprowadziły do ogromnych ubytków w szeregach. Około 4 tysięcy dawnych legionistów poległo, zmarło w szpitalach albo dostało się do niewoli. Kilkuset trafiło do niewoli powstańców lub angielskiej. Część z nich, za zgodą władz powstańczych, osiedliła się na wyspie. Szacuje się, że do Europy powróciło w różnych latach nie więcej niż 700 żołnierzy i oficerów.

Krytycy idei legionowej wskazywali, że ofiara życia tysięcy polskich żołnierzy walczących na obcej ziemi nie przyczyniła się do odbudowy niepodległej Polski. Podkreślali, że legiony wykorzystywano w walce na rzecz francuskiej racji stanu, co prowadziło do sytuacji dwuznacznych moralnie. Jaskrawym tego przykładem był udział dwóch polskich półbrygad w ekspedycji na San Domingo – za smutny paradoks uznawano fakt, iż polscy żołnierze, kilka lat wcześniej walczący pod hasłem „ludzie wolni są braćmi”, zostali tam skierowani do tłumienia wolnościowych aspiracji czarnych niewolników.

 

Oba warianty pamięci ujawniały się w XIX wieku z różną siłą, w zależności od sytuacji politycznej. Który z nich ostatecznie przeważył? Odpowiedź wydaje się prosta. W 1918 roku Polska odzyskała niepodległość – w dużej mierze dzięki wysiłkowi zbrojnemu kolejnych Legionów Polskich, sformowanych w 1914 roku. W 1927 roku zaś „Mazurek Dąbrowskiego” został zatwierdzony jako oficjalny hymn państwowy.