Artykuły
I Rzeczpospolita 1569-1795
Zabory 1795–1918
Kultura
Biografie
Nauczyciele
Dorośli
Licealiści
Studenci
Jej urok
i inteligencję docenił Benjamin Franklin
czas czytania:
Izabela Czartoryska – femme fatale
I Rzeczpospolitej
Pod wrażeniem jej uroku był sam słynny Giacomo Casanova. Izabela Czartoryska wiodła bujne, arystokratyczne życie: romansowała z dyplomatami, arystokratami, a nawet z królem. Zawsze była jednak patriotką, której mecenat i kolekcja sztuki dały początek pierwszemu muzeum w Polsce.
Izabela Dorota Flemming urodziła się 3 marca 1745 r. w Warszawie jako córka Jerzego Detloffa, podskarbiego wielkiego litewskiego, i Antoniny z potężnego, wpływowego rodu Czartoryskich. Rodzinny dom opuściła w wieku 15 lat, kiedy wyszła za mąż za swojego wuja, księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego. Związek nie miał łatwych początków – wykształcony i światowy Adam Czartoryski uważał Izabelę za mało interesującą osobę, a jego niechęć przy pierwszym wrażeniu pogłębiał fakt, że twarz Izabeli szpeciły ślady po ospie, którą niedawno przebyła. Związkowi nie pomagała również postawa siostry Adama, imienniczki jego żony, otwarcie okazującej Izabeli wrogość.
Alexander Roslin „Portret Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej”, 1774 r., olej na płótnie (Muzeum Narodowe w Krakowie)
Osobisty rozkwit
i ciekawe znajomości
Młodej mężatce nie brakowało ambicji. Izabela nie zamierzała być tylko salonową żoną, ale równą mężowi partnerką. Nie było do tego lepszej drogi niż towarzyszenie Adamowi w jego licznych podróżach po Europie, w trakcie których Izabela zdobywała doświadczenie i obycie, biorąc aktywny udział w spotkaniach towarzyskich i dyskusjach. Miała również okazję poznać wielu światłych ludzi swojej epoki, jak np. Jeana Jacques’a Rousseau, którego para odwiedziła w jego domu w Montmorency.
Adam zdawał się pochwalać dążenie Izabeli do rozwoju osobistego, co doprowadziło do poprawy stosunków między małżonkami. Dzięki licznym wyprawom Izabela wyrosła na pewną siebie i towarzyską kobietę. Jej ulubioną wówczas rozrywką był teatr amatorski, w którym sama chętnie występowała. W takich okolicznościach poznała Alojzego Fryderyka von Brühla, lubującego się w teatrze generała artylerii konnej, z którym nawiązała swój pierwszy romans. Mniej więcej w podobnym czasie Izabela zaszła w ciążę i w 1765 r. urodziła pierwsze dziecko – córkę Teresę, lecz kwestia jej ojcostwa pozostaje niejasna. Giacomo Casanova, wenecki podróżnik i awanturnik, który poznał Izabelę i Adama, zanotował w swoim pamiętniku, że: „książę ożenił się z bardzo piękną kobietą, lecz nie miał z nią jeszcze dziecka, gdyż była za chuda jak na jego gust […]”.
Adam zdawał się pochwalać dążenie Izabeli do rozwoju osobistego, co doprowadziło do poprawy stosunków między małżonkami. Dzięki licznym wyprawom Izabela wyrosła na pewną siebie i towarzyską kobietę. Jej ulubioną wówczas rozrywką był teatr amatorski, w którym sama chętnie występowała. W takich okolicznościach poznała Alojzego Fryderyka von Brühla, lubującego się w teatrze generała artylerii konnej, z którym nawiązała swój pierwszy romans. Mniej więcej w podobnym czasie Izabela zaszła w ciążę i w 1765 r. urodziła pierwsze dziecko – córkę Teresę, lecz kwestia jej ojcostwa pozostaje niejasna. Giacomo Casanova, wenecki podróżnik i awanturnik, który poznał Izabelę i Adama, zanotował w swoim pamiętniku, że: „książę ożenił się z bardzo piękną kobietą, lecz nie miał z nią jeszcze dziecka, gdyż była za chuda jak na jego gust […]”.
Izabela i król
Największym wsparciem dla Izabeli w trudnych początkach jej małżeńskiego życia był kuzyn – Stanisław Antoni Poniatowski, który 25 listopada 1764 r. został królem Polski. Przyjacielskie relacje pomiędzy kuzynostwem nie zakończyły się po koronacji, wręcz przeciwnie – między królem a księżną nawiązał się romans. 15 marca 1768 r. Izabela urodziła drugą córkę, Marię Annę, którą złośliwi przezywali „Ciołkówną”. Przezwisko odnosiło się do herbu króla – „Ciołek” – i sugerowało, że to właśnie on jest ojcem dziewczynki. O królewskim romansie powszechnie wiedziano. Wiedział o nim również mąż Izabeli, który też zdradzał żonę i akceptował jej „związki”, zwłaszcza jeśli mogły okazać się pożyteczne dla rodu Czartoryskich.
Rosyjski ambasador
i Benjamin Franklin
Adam Czartoryski posunął się nawet do tego, że sam wyszedł z inicjatywą, by Izabela uwiodła Nikołaja Repnina, rosyjskiego ambasadora, którego zadaniem było umacnianie wpływów carycy Katarzyny II w Rzeczpospolitej i reagowanie na wszelkie próby wyrwania się Polski z rosyjskiej strefy interesów. Namowy męża i wtórującego mu króla skłoniły Izabelę do romansu z dyplomatą. Ten uległ urokowi księżnej, jednak nie zamierzał w żaden sposób zmienić kierunku antypolskiej polityki. W czasie tzw. sejmu repninowskiego czołowi przeciwnicy rosyjskiej ingerencji w politykę Rzeczpospolitej zostali na rozkaz ambasadora aresztowani i wywiezieni w głąb Imperium Rosyjskiego. 29 lutego 1768 r. polska szlachta postanowiła otwarcie przeciwstawić się obcym wpływom i zawiązała antyrosyjską konfederację, którą od miejsca jej powstania nazywamy „barską”.
Z obawy o bezpieczeństwo Adam i Izabela opuścili kraj i postanowili przeczekać burzliwy okres, odwiedzając europejskie salony. W międzyczasie księżna urodziła pierwszego syna, Adama Jerzego Czartoryskiego, który wyrośnie na jedną z najważniejszych postaci polskiej Wielkiej Emigracji. Małżeństwo spędziło dwa lata w Holandii, a stamtąd wyruszyło do Anglii, gdzie Izabela prowadziła rozmowy z przebywającym wówczas w Londynie Benjaminem Franklinem. Przyszły ojciec założyciel Stanów Zjednoczonych nie zauroczył jednak księżnej tak bardzo jak Armand Louis de Gontaut, książę Lauzun.
Z obawy o bezpieczeństwo Adam i Izabela opuścili kraj i postanowili przeczekać burzliwy okres, odwiedzając europejskie salony. W międzyczasie księżna urodziła pierwszego syna, Adama Jerzego Czartoryskiego, który wyrośnie na jedną z najważniejszych postaci polskiej Wielkiej Emigracji. Małżeństwo spędziło dwa lata w Holandii, a stamtąd wyruszyło do Anglii, gdzie Izabela prowadziła rozmowy z przebywającym wówczas w Londynie Benjaminem Franklinem. Przyszły ojciec założyciel Stanów Zjednoczonych nie zauroczył jednak księżnej tak bardzo jak Armand Louis de Gontaut, książę Lauzun.
Rywalizacja zalotników
i osobisty dramat
Francuski arystokrata zadurzył się w Izabeli równie mocno, o czym świadczy pozostawiony przez niego opis księżnej:
„[…] mając najpiękniejsze oczy, najpiękniejsze włosy, najpiękniejsze zęby, śliczne stópki i będąc cery wielce śniadej, acz nieświeżej i zeszpeconej przez ospę, łagodnością w sposobie bycia i ruchami o niezrównanym wprost wdzięku pani Czartoryska udowadniała, że nie będąc wcale ładną, można być osobą uroczą”.
Nie on jeden starał się o względny zamężnej Polki. Zalecał się do niej również odwołany ze stanowiska rosyjskiego ambasadora w Rzeczpospolitej Nikołaj Repnin, a także francuski ambasador w Londynie, Adrien Louis de Bonnières. Ostatecznie jednak księżna odtrąciła dwóch ostatnich zalotników i weszła w związek z księciem Lauzun, z którym miała syna, Konstantego Adama. Kochanek Izabeli miał oglądać narodziny potomka, ukrywając się w szafie. Rzecz jasna nie brał on udziału w wychowaniu syna. Izabela wróciła z mężem do kraju, a książę Lauzun wrócił do Francji, gdzie w czasie rewolucji francuskiej ścięto mu głowę na gilotynie. Był to ostatni światowy romans Izabeli.
„[…] mając najpiękniejsze oczy, najpiękniejsze włosy, najpiękniejsze zęby, śliczne stópki i będąc cery wielce śniadej, acz nieświeżej i zeszpeconej przez ospę, łagodnością w sposobie bycia i ruchami o niezrównanym wprost wdzięku pani Czartoryska udowadniała, że nie będąc wcale ładną, można być osobą uroczą”.
Nie on jeden starał się o względny zamężnej Polki. Zalecał się do niej również odwołany ze stanowiska rosyjskiego ambasadora w Rzeczpospolitej Nikołaj Repnin, a także francuski ambasador w Londynie, Adrien Louis de Bonnières. Ostatecznie jednak księżna odtrąciła dwóch ostatnich zalotników i weszła w związek z księciem Lauzun, z którym miała syna, Konstantego Adama. Kochanek Izabeli miał oglądać narodziny potomka, ukrywając się w szafie. Rzecz jasna nie brał on udziału w wychowaniu syna. Izabela wróciła z mężem do kraju, a książę Lauzun wrócił do Francji, gdzie w czasie rewolucji francuskiej ścięto mu głowę na gilotynie. Był to ostatni światowy romans Izabeli.
Joseph Grassi „Portret księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego w mundurze komendanta Szkoły Rycerskiej”, olej na płótnie (Muzeum Narodowe w Krakowie)
Osobista strata i dworska afera
Z początkiem 1780 r. w Pałacu Błękitnym w Warszawie – centrum życia towarzyskiego Czartoryskich – doszło do tragedii. Piętnastoletnia córka Izabeli, Teresa, bawiła się przy kominku w salonie, kiedy płomienie zajęły jej suknię i dotkliwie poparzyły całe ciało. Poparzenia okazały się śmiertelne, Teresa zmarła. Księżna była wówczas brzemienna, a narodzona córka zmarła już po kilku dniach. Osobista tragedia oraz złe relacje między Czartoryskimi a królem skłoniły Adama i Izabelę do wyprowadzki ze stolicy. Siedzibą rodziny stała się wówczas rezydencja w Puławach, która za sprawą Izabeli przemieniła się w centrum życia towarzyskiego i kulturalnego na równi z dworem królewskim w Warszawie.
Spokój Czartoryskich zmąciły celowo rozpuszczone plotki, według których król miał planować zamach na życie męża Izabeli. Adam Czartoryski dał wiarę pogłoskom, a następnie pojmał i uwięził rzekomych wykonawców królewskiego spisku. Odbył się proces, w wyniku którego uznano plotki za fałszywe, a Czartoryski musiał zapłacić pokrzywdzonym ogromne odszkodowanie.
Spokój Czartoryskich zmąciły celowo rozpuszczone plotki, według których król miał planować zamach na życie męża Izabeli. Adam Czartoryski dał wiarę pogłoskom, a następnie pojmał i uwięził rzekomych wykonawców królewskiego spisku. Odbył się proces, w wyniku którego uznano plotki za fałszywe, a Czartoryski musiał zapłacić pokrzywdzonym ogromne odszkodowanie.
Polityka i mecenat
Afera wycisnęła na Izabeli mocne piętno. Księżna zaczęła znacznie więcej udzielać się w świecie polityki i poświęcać się sprawie polskiej. Wraz z mężem spotkała się z cesarzem Austrii, Józefem II Habsburgiem, a następnie w Paryżu rozmawiała z królową Francji, Marią Antoniną. W Polsce zwykła bardzo głośno wyrażać swe opinie polityczne, przez co Adam wysłał ją i syna Adama Jerzego w dwuletnią podróż po Wielkiej Brytanii.
Oczkiem w głowie Izabeli była posiadłość Czartoryskich w Puławach, które stały się nie tylko ważnym ośrodkiem kulturalnym, ale także miejscem przechowywania ogromnej kolekcji dzieł sztuki i pamiątek historycznych, które księżna gromadziła. Oprócz artefaktów związanych z polską kulturą i historią w kolekcji znalazło się również wiele obiektów zagranicznych, np. listy Marii Stuart, krzesło Williama Szekspira czy obraz „Dama z gronostajem” Leonarda da Vinci. Księżna osobiście zajmowała się opracowywaniem i katalogowaniem zbiorów, czyniąc ze swej kolekcji pierwsze prawdziwe muzeum na ziemiach polskich, które później stało się zalążkiem zbiorów Muzeum Książąt Czartoryskich. Księżna Izabela zmarła 19 czerwca 1835 r. w wieku 89 lat.
Oczkiem w głowie Izabeli była posiadłość Czartoryskich w Puławach, które stały się nie tylko ważnym ośrodkiem kulturalnym, ale także miejscem przechowywania ogromnej kolekcji dzieł sztuki i pamiątek historycznych, które księżna gromadziła. Oprócz artefaktów związanych z polską kulturą i historią w kolekcji znalazło się również wiele obiektów zagranicznych, np. listy Marii Stuart, krzesło Williama Szekspira czy obraz „Dama z gronostajem” Leonarda da Vinci. Księżna osobiście zajmowała się opracowywaniem i katalogowaniem zbiorów, czyniąc ze swej kolekcji pierwsze prawdziwe muzeum na ziemiach polskich, które później stało się zalążkiem zbiorów Muzeum Książąt Czartoryskich. Księżna Izabela zmarła 19 czerwca 1835 r. w wieku 89 lat.
Jędrzej Gumiński
