Jan III Sobieski

Pierwsze lata spędził w Żółkwi, rodowej rezydencji Daniłowiczów i Sobieskich. Ojciec dbał o jego wykształcenie: Jan i starszy brat Marek uczyli się w krakowskim Collegium Nowodworskiego, a następnie na Akademii Krakowskiej, gdzie – jak Sobieski sam później wspominał – „książki z rąk nie wypuszczali”. Po lekturach przyszły podróże. W latach czterdziestych XVII wieku bracia odbyli typowy dla magnaterii grand tour po Niemczech, Francji, Niderlandach i Anglii. Zobaczyli dwory, które nadawały ton w ówczesnej Europie, poznali języki, maniery i nowoczesną sztukę wojenną. Ten światowy szlif zaprocentuje później w polityce i korespondencji Jana, ale też wyostrzy jego poczucie prowincjonalności upadającej Rzeczypospolitej.

Bardzo szybko musiał jednak zamienić księgi na szable. Gdy wybuchło powstanie Chmielnickiego, młodzi Sobiescy wrócili z podróży prosto pod Zborów, Zbaraż i Beresteczko. W 1652 roku pod Batohem Tatarzy wymordowali kilka tysięcy jeńców, wśród nich Marka Sobieskiego. Dla Jana była to osobista tragedia, ale i przełom polityczny. Odziedziczył po bracie ogromne dobra na Rusi i stał się jedynym spadkobiercą trzech fortun – Daniłowiczów, Żółkiewskich i Sobieskich. Z dobrze urodzonego, ale nie pierwszoplanowego szlachcica wyrósł nagle magnat, który musiał nauczyć się zarządzać wielkim majątkiem i klientelą.

W czasie potopu szwedzkiego Jan Sobieski, wówczas pułkownik wojsk koronnych, przeszedł na stronę Karola X Gustawa. Jak wielu reprezentantów magnaterii szukał w silnym monarsze ratunku dla chwiejącej się Rzeczypospolitej. Potem jednak wrócił do Jana Kazimierza, walczył pod Warszawą i powoli rósł w hierarchii wojskowej. Już wtedy ujawniał się jego talent taktyczny. Nie stawiał na rycerski romantyzm, wyżej cenił przygotowanie, rozpoznanie i logistykę.

Sobieski nie był wzorem lojalisty. Po abdykacji Jana Kazimierza  stał się jednym z filarów stronnictwa profrancuskiego, popierającego na elekcji księcia Kondeusza. Gdy szlachta niespodziewanie wybrała Michała Korybuta Wiśniowieckiego, Sobieski, wraz z prymasem Mikołajem Prażmowskim, przeszedł do opozycji. Organizował konfederacje, nie cofał się przed szantażem i groźbą wojny domowej. Jak trafnie zauważono, wówczas nauczył szlachtę, że wobec króla można sobie pozwolić na bardzo wiele. Dwadzieścia lat później doświadczył tego już jako monarcha.

Paradoks polega na tym, że to właśnie broniąc zagrożonej Rzeczypospolitej, zdobył sławę, która otworzyła mu drogę do korony. Gdy w 1672 roku wojska tureckie uderzyły na Podole, zdobyły Kamieniec, a król Michał podpisał upokarzający pokój w Buczaczu, hetman Sobieski stanął na czele zrywu zbrojnego. Zwycięstwo pod Chocimiem w 1673 roku uczyniło go w oczach szlachty „królem wojennikiem”, zanim jeszcze włożył koronę.

Po niespodziewanej śmierci Michała Korybuta w listopadzie 1673 roku wybór następcy okazał się prosty. Europa patrzyła na Rzeczpospolitą jak na pionek w swojej grze. Habsburgowie i Burbonowie wystawiali własnych kandydatów, ale sytuacja militarna kraju wymuszała pragmatyzm. Wiosną 1674 roku na polach pod Warszawą szlachta zgodnie wybrała Jana Sobieskiego. On sam, świadom wagi chwili, nie pojechał od razu do Krakowa po koronę. Najpierw ruszył przeciw Turkom. Dopiero po kampanii wojennej, w lutym 1676 roku, wraz z Marysieńką koronował się na Wawelu. Król, który wstępował na tron, był już doświadczonym wodzem, głową licznej rodziny i właścicielem imponującej fortuny.

Największą sławę przyniosła mu odsiecz wiedeńska. Gdy w 1683 roku sułtan Mehmed IV wysłał na Wiedeń wielką armię Kara Mustafy, Sobieski znalazł się w politycznej pułapce. Formalnie był sojusznikiem Francji, która wolała widzieć Habsburgów zajętych na kilku frontach, ale dobrze wiedział, że upadek cesarskiej stolicy oznaczałby wzmocnienie Turcji i – prędzej czy później – kolejną ofensywę na Rzeczpospolitą. Po długich negocjacjach zdecydował się zawrzeć sojusz z Leopoldem I, choć Habsburgowie usunęli z traktatu punkt o małżeństwie arcyksiężniczki z Jakubem Sobieskim.

12 września 1683 roku wojska polsko-cesarskie rozbiły armię turecką na wzgórzach Kahlenbergu. Sobieski poprowadził jedną z największych szarż kawaleryjskich w dziejach Europy. List do papieża, zaczynający się od słynnego „Przybyłem, zobaczyłem, Bóg zwyciężył”, szybko obiegł dwory kontynentu. Europa otrzymała efektowny symbol zwycięstwa nad islamem, król Polski – aureolę obrońcy wiary. W praktyce jednak owoce polityczne zebrali przede wszystkim Habsburgowie, którzy odzyskali inicjatywę w wojnie z Turcją. Dla Rzeczypospolitej korzyści były skromniejsze: potwierdzenie sojuszu, doraźne subsydia, wreszcie – już po śmierci Jana III – pokój karłowicki z 1699 roku, gwarantujący zatrzymanie części ziem.

W latach po Wiedniu król próbował realizować ambitną, ale niespójną politykę bałtycką. Marzył o odzyskaniu Prus Książęcych, o wzmocnieniu pozycji w Gdańsku, o wyjściu Rzeczypospolitej z roli państwa śródlądowego. Tu jednak poniósł serię porażek. Nie zdołał przełamać oporu elektora brandenburskiego, nie zbudował trwałego systemu sojuszy, a kolejne sejmy rozchodziły się bez uchwalenia podatków na flotę czy powiększenie armii. Coraz więcej energii pochłaniała mu też walka z wewnętrzną opozycją magnacką, która – wzorem jego dawnej postawy wobec Michała Korybuta – bez skrupułów blokowała inicjatywy dworu.

Po jego śmierci pamięć o zwycięzcy spod Wiednia zaczęła żyć własnym życiem. Dla romantyków był przede wszystkim rycerzem chrześcijaństwa, który uratował Europę. Dla działaczy niepodległościowych XIX wieku był argumentem w debatach dyplomatycznych, dowodem, że Polska wniosła do wspólnego dziedzictwa coś więcej niż tylko własne cierpienia. W XIX i XX wieku jego wizerunek powracał w malarstwie historycznym, na pomnikach, w nazwach ulic, a nawet – dużo później – na etykietach towarów konsumpcyjnych. Jednocześnie historycy coraz uważniej oddzielali legendę od faktów. Ten polityk był bowiem zakładnikiem systemu ustrojowego, z którego nie potrafił się wydobyć. Współczesny czytelnik, odwiedzając Wilanów czy patrząc na płótna Matejki, dostrzeże więc nie tylko bohatera spod Wiednia, lecz także symbol państwa, które nie zdołało sprawnie się zreformować.