Bolesław II Rogatka – śląski książę awanturnik
czas czytania:
Spośród licznych i barwnych postaci polskich książąt epoki rozbicia dzielnicowego Bolesław II Rogatka zapisał się w historii jako czarna owca piastowskiego rodu. Śląski książę został zapamiętany jako awanturnik i okrutnik, którego rządy doprowadziły do zburzenia ładu, budowanego przez jego dziadka i ojca.
Bolesław wywodził się ze znamienitej gałęzi rodu Piastów śląskich, którzy mieli duży wkład w rozwój Śląska, a także podejmowali ambitne próby zjednoczenia ziem polskich pod swoim panowaniem. Dziadek Bolesława, Henryk I Brodaty, był twórcą potęgi rodu zwanej Monarchią Henryków Śląskich, którą przekazał swojemu synowi, a ojcu Bolesława, Henrykowi II Pobożnemu. Ten zaś kontynuował starania o koronę królewską i zjednoczenie Polski. Kres Monarchii Henryków Śląskich położyli niespodziewanie Mongołowie, którzy najechali Śląsk i w 1241 r. pokonali stojącego na czele zjednoczonych wojsk polskich i zakonnych Henryka Pobożnego w bitwie pod Legnicą.
Rogatka urodził się między 1220 a 1225 rokiem. Jego matką była pobożna Anna czeska, ale duży wpływ na wychowanie księcia miała babcia, święta Jadwiga Śląska. Kobiety stosowały wobec Bolesława ascetyczne i surowe metody wychowawcze, które z pewnością odbiły się na jego charakterze. Praktyki religijne, mające wzmocnić wiarę młodego księcia, nie odniosły pożądanego rezultatu i Bolesław nie odziedziczył rodzinnej pobożności.
Rogatka urodził się między 1220 a 1225 rokiem. Jego matką była pobożna Anna czeska, ale duży wpływ na wychowanie księcia miała babcia, święta Jadwiga Śląska. Kobiety stosowały wobec Bolesława ascetyczne i surowe metody wychowawcze, które z pewnością odbiły się na jego charakterze. Praktyki religijne, mające wzmocnić wiarę młodego księcia, nie odniosły pożądanego rezultatu i Bolesław nie odziedziczył rodzinnej pobożności.
Św. Jadwiga obmywa swego wnuka Bolesława Rogatkę, obok Anna Czeska, miniatura z XV w. (Wikimedia Commons)
Początki rządów
i utrata dziedzictwa
Po śmierci ojca w bitwie pod Legnicą Bolesław – jako najstarszy z piątki rodzeństwa – objął rządy wraz z niewiele od niego młodszym bratem Mieszkiem. Rządy braci były początkowo wspierane przez matkę. Mieszko zmarł jednak w 1242 r., a regencja Anny czeskiej zakończyła się w 1244. Sytuacja dziedzictwa była wówczas trudna. Najazd mongolski trwał co prawda krótko, ale pozostawił region splądrowany, zniszczony i osłabiony z powodu porażki i śmierci dotychczasowego księcia. Poza Śląskiem monarchia Henryków obejmowała też większość Wielkopolski i ziemię krakowską. Śmierć Henryka II Pobożnego i destabilizacja spowodowana najazdem mongolskim dały impuls do działania przeciwnikom zwierzchnictwa książąt śląskich. Tron krakowski został Bolesławowi Rogatce odebrany jeszcze w tym samym roku przez księcia kujawsko-mazowieckiego Konrada I. Mimo iż sprzyjający Bolesławowi wojewoda krakowski skutecznie opierał się władzy Konrada, Rogatka nie zdecydował się na działanie. Dwa lata później Kraków znalazł się w rękach Bolesława V Wstydliwego, ostatniego z małopolskiej linii Piastów.
Zdaje się, że nieposiadającego wówczas jeszcze pełni władzy Bolesława interesowały sprawy niezwiązane z wielką polityką. Pasjonowała go kultura rycerska, a zwłaszcza turnieje rycerskie. To właśnie jemu należy przypisać organizację pierwszego znanego na ziemiach polskich turnieju, który odbył się w 1243 r. we Lwówku Śląskim. Nie zachowała się żadna relacja przedstawiająca przebieg turnieju, ale miał on zapewne formę popularnego wówczas melee, czyli starcia dwóch drużyn rycerzy konno lub pieszo, których celem było pokonanie przeciwników i schwytanie ich dla okupu. Od tego czasu turnieje miały odbywać się w księstwie regularnie, a sam Bolesław brał w nich czynny udział. Książę otaczał się poetami i rycerstwem, zwłaszcza niemieckim.
Kolejne zagrożenie dla władzy Bolesława pojawiło się w Wielkopolsce – przedstawiciele tamtejszej linii Piastów, Przemysł I oraz Bolesław Pobożny, wspierani przez regionalne możnowładztwo i rycerstwo, postanowili odzyskać władzę w dzielnicy. Tym razem Bolesław Rogatka zdecydował się interweniować i nie dopuścić do utraty Wielkopolski. Walki między Bolesławem a książętami wielkopolskimi trwały do 1247 r., kiedy to książę musiał pogodzić się z utratą kolejnej dzielnicy.
Kolejne zagrożenie dla władzy Bolesława pojawiło się w Wielkopolsce – przedstawiciele tamtejszej linii Piastów, Przemysł I oraz Bolesław Pobożny, wspierani przez regionalne możnowładztwo i rycerstwo, postanowili odzyskać władzę w dzielnicy. Tym razem Bolesław Rogatka zdecydował się interweniować i nie dopuścić do utraty Wielkopolski. Walki między Bolesławem a książętami wielkopolskimi trwały do 1247 r., kiedy to książę musiał pogodzić się z utratą kolejnej dzielnicy.
Konflikt z braćmi
i podział księstwa śląskiego
Kolejne problemy książę napotkał w swojej najbliższej rodzinie. Oprócz zmarłego w 1242 r. Mieszka Bolesław miał jeszcze trzech braci: Henryka, Konrada i Władysława, ale byli oni za młodzi, by mieć swój udział w dziedzictwie po ojcu. Bracia zaczęli jednak dorastać i domagali się dopuszczenia ich do władzy. Bolesław nie miał początkowo zamiaru się z nimi dzielić, lecz został do tego zmuszony siłą – bracia doprowadzili bowiem do jego chwilowego uwięzienia. W 1247 r. Rogatka dopuścił do rządów Henryka III Białego, a rok później bracia podzielili między siebie księstwo. Bolesław zachował władzę w części legnicko-głogowskiej, a Henryk we wrocławskiej. Ponadto obaj zobowiązali się otoczyć pozostałe rodzeństwo opieką i przekazać je do stanu duchownego. Bolesław zaopiekował się Konradem, a Henryk Władysławem. Podział nie zakończył jednak sporów między braćmi, którzy jeszcze w tym samym roku znaleźli się w stanie wojny. Wyprawa księcia Bolesława na Wrocław zakończyła się tragicznym epizodem w Środzie Śląskiej, gdzie na jego rozkaz spalono żywcem wielu mieszczan. Z kolei w 1249 r. Bolesławowi sprzeciwił się Konrad, który porzucił karierę duchowną i z pomocą książąt wielkopolskich zdecydował się podjąć walkę o własną dzielnicę.
By zapewnić sobie przewagę, Bolesław zwrócił się o pomoc wojskową do rodziny swojej poślubionej w 1242 r. żony Jadwigi, córki Henryka I hrabiego Anhaltu oraz Irmgardy z Turyngii. W zamian za oddanie arcybiskupowi magdeburskiemu ziemi lubuskiej, zwanej „kluczem królestwa polskiego”, Rogatka otrzymał wojska zaciężne. Tym samym Pomorze Zachodnie zostało odcięte od reszty kraju. Obecność niszczących okolicę obcych wojsk i opieranie się rządów księcia na niemieckich przybyszach wywołało niezadowolenie wśród wasali Bolesława, w wyniku czego, mimo pomocy militarnej wojsk niemieckich, w 1251 r. książę przegrał starcie z braćmi i ponownie dostał się do niewoli. Bolesław oddał Konradowi dzielnicę głogowską, sam zaś został już tylko księciem legnickim.
By zapewnić sobie przewagę, Bolesław zwrócił się o pomoc wojskową do rodziny swojej poślubionej w 1242 r. żony Jadwigi, córki Henryka I hrabiego Anhaltu oraz Irmgardy z Turyngii. W zamian za oddanie arcybiskupowi magdeburskiemu ziemi lubuskiej, zwanej „kluczem królestwa polskiego”, Rogatka otrzymał wojska zaciężne. Tym samym Pomorze Zachodnie zostało odcięte od reszty kraju. Obecność niszczących okolicę obcych wojsk i opieranie się rządów księcia na niemieckich przybyszach wywołało niezadowolenie wśród wasali Bolesława, w wyniku czego, mimo pomocy militarnej wojsk niemieckich, w 1251 r. książę przegrał starcie z braćmi i ponownie dostał się do niewoli. Bolesław oddał Konradowi dzielnicę głogowską, sam zaś został już tylko księciem legnickim.
Współpraca z braćmi
i konflikt z Kościołem
Relacje Bolesława z braćmi pozostawały napięte przez całe jego życie, ale zdarzały się też okresy wzajemnej pomocy, a nawet współpracy. Mimo wyjścia na wolność Rogatka dopiero po dwóch latach odzyskał faktyczną władzę w księstwie, co stało się możliwe dzięki pomocy Henryka Białego, który wsparł brata w walce z niemieckim rycerstwem, próbującym uniezależnić się od władzy księcia. Co więcej, w 1256 r. bracia wspólnie interweniowali w Stolicy Apostolskiej w celu odzyskania ziemi wielkopolskiej. Zdecydowanie gorsze relacje łączyły Bolesława z Konradem, z którym pozostawał skonfliktowany i prowadził wojny podjazdowe. W 1257 r. Konrad ponownie uwięził Bolesława – zwrócił mu wolność po kilku miesiącach.
Od początku swoich rządów Bolesław pozostawał w konflikcie z Kościołem, a ściśle z biskupem wrocławskim Tomaszem. Książę legnicki toczył walkę przeciwko przywilejom kościelnym, ale do zaostrzenia antagonizmów doszło w czasie wojen księcia z braćmi, kiedy jego wojska dopuszczały się plądrowania i niszczenia majątków należących do Kościoła. Wówczas Tomasz rzucił na księcia klątwę, a dzielnicę obłożył interdyktem, co w 1249 r. zmusiło Bolesława do ustępstw. Rogatka wystawił przywilej, który gwarantował nienakładanie na dobra kościelne żadnych podatków i pozostawiał sądzenie osób duchownych biskupowi. Książę zobowiązał się też do pokrycia szkód wyrządzonych majątkom kościelnym przez jego wojska. Nie był to jednak koniec konfliktu. W 1257 r. Bolesław porwał i uwięził biskupa, za co spadła na niego klątwa, rzucona przez arcybiskupa gnieźnieńskiego, który wezwał do krucjaty przeciwko księciu. Ugoda stała się możliwa dopiero dzięki mediacjom braci księcia. W 1261 r. Bolesław ukorzył się publicznie przed katedrą we Wrocławiu.
Od początku swoich rządów Bolesław pozostawał w konflikcie z Kościołem, a ściśle z biskupem wrocławskim Tomaszem. Książę legnicki toczył walkę przeciwko przywilejom kościelnym, ale do zaostrzenia antagonizmów doszło w czasie wojen księcia z braćmi, kiedy jego wojska dopuszczały się plądrowania i niszczenia majątków należących do Kościoła. Wówczas Tomasz rzucił na księcia klątwę, a dzielnicę obłożył interdyktem, co w 1249 r. zmusiło Bolesława do ustępstw. Rogatka wystawił przywilej, który gwarantował nienakładanie na dobra kościelne żadnych podatków i pozostawiał sądzenie osób duchownych biskupowi. Książę zobowiązał się też do pokrycia szkód wyrządzonych majątkom kościelnym przez jego wojska. Nie był to jednak koniec konfliktu. W 1257 r. Bolesław porwał i uwięził biskupa, za co spadła na niego klątwa, rzucona przez arcybiskupa gnieźnieńskiego, który wezwał do krucjaty przeciwko księciu. Ugoda stała się możliwa dopiero dzięki mediacjom braci księcia. W 1261 r. Bolesław ukorzył się publicznie przed katedrą we Wrocławiu.
Bitwa pod Stolcem – ostatni sukces Bolesława Rogatki
Lata siedemdziesiąte XIII wieku to czas stopniowego wycofywania się Bolesława z polityki. Książę coraz więcej władzy oddawał swoim synom: Henrykowi V Grubemu, Bolkowi I Świdnickiemu i Bernardowi Zwinnemu. Jednak jeszcze w 1273 r. związał się sojuszem z królem rzymskim Rudolfem I Habsburgiem, z którego inicjatywy porwał i uwięził swojego bratanka Henryka IV Probusa. Koalicja książąt, zawiązana przeciwko Rogatce, została pokonana w kwietniu tegoż roku przez jego syna Bolesława V Grubego w bitwie pod Stolcem. Bolesław II Rogatka zmarł 26 grudnia 1278 r. i został pochowany w kościele Dominikanów w Legnicy.
Jędrzej Gumiński
Bibliografia
Zygmunt Boras, Książęta piastowscy Śląska, Katowice 1974.
Jan Długosz, Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, księga 7 i 8, Warszawa 2022.
Paweł Jasienica, Polska Piastów, Warszawa 2007.
Kazimierz Jasiński, Rodowód Piastów Śląskich, Kraków 2007.
Jacek Osiński, Bolesław Rogatka – książę legnicki, dziedzic monarchii Henryków śląskich (1220/25–1278), Kraków 2012.
Stanisław Szczur, Historia Polski – średniowiecze, Kraków 2021.
Jan Długosz, Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, księga 7 i 8, Warszawa 2022.
Paweł Jasienica, Polska Piastów, Warszawa 2007.
Kazimierz Jasiński, Rodowód Piastów Śląskich, Kraków 2007.
Jacek Osiński, Bolesław Rogatka – książę legnicki, dziedzic monarchii Henryków śląskich (1220/25–1278), Kraków 2012.
Stanisław Szczur, Historia Polski – średniowiecze, Kraków 2021.
