Artykuły
PRL 1944–1989
II Rzeczpospolita 1918-1939
II wojna światowa 1939-1945
Biografie
Nauka
Nauczyciele
Dorośli
Licealiści
Studenci
Architekt powojennej historiografii – Tadeusz Manteuffel (1902-1970)
czas czytania:
Tadeusz Manteuffel to postać, której życie i dorobek naukowy splatają się z najtrudniejszymi momentami polskiej historii XX wieku, stanowiąc zarazem świadectwo niezwykłej siły charakteru i oddania nauce. Był wybitnym historykiem, specjalistą od średniowiecza, ale także żołnierzem, który poświęcił zdrowie w obronie Ojczyzny, i kluczowym organizatorem polskiej historiografii powojennej. Jego droga wiodła przez okupacyjną konspirację i tajne nauczanie do odbudowy życia akademickiego, a jego bezkompromisowa postawa w obronie prawdy historycznej i zasad etycznych czyni go wzorem dla kolejnych pokoleń. Biografia Tadeusza Manteuffla to opowieść o człowieku, który mimo osobistych tragedii i politycznych nacisków niezłomnie służył nauce i Polsce, a jego wpływ na kształtowanie polskiego środowiska historycznego jest odczuwalny do dziś.
Kształtowanie charakteru
Tadeusz Manteuffel urodził się 5 marca 1902 roku w Rzeżycy na Łotwie. Pochodził ze starego polsko-inflanckiego rodu Manteufflów-Szoege, który uległ polonizacji i zasłużył się Polsce udziałem w powstaniach. Ojciec Tadeusza, Leon, był prawnikiem i działaczem społecznym. W rodzie istniała również tradycja pracy umysłowej i naukowej, sięgająca Gustawa Manteuffla, historyka i etnografa.
Tadeusz rozpoczął regularną naukę w Rzeżycy, a następnie w Piotrogrodzie, aby w 1919 roku zdać maturę w Warszawie. Jego młodość przypadła na burzliwe czasy odzyskiwania niepodległości – jako szesnastoletni gimnazjalista przeżył wielkie dni listopada 1918 roku i wstąpił do Straży Narodowej. Następnie podjął studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim pod opieką Marcelego Handelsmana. W lipcu 1920 roku, zgodnie z wezwaniem uniwersyteckiego wiecu, zaciągnął się na ochotnika do wojska, aby walczyć z bolszewikami. To w tej służbie, w bitwie pod Jabłonną, młody Tadeusz Manteuffel stracił prawe ramię. To doświadczenie naznaczyło całe jego późniejsze życie i ukształtowało silny charakter.
Tadeusz rozpoczął regularną naukę w Rzeżycy, a następnie w Piotrogrodzie, aby w 1919 roku zdać maturę w Warszawie. Jego młodość przypadła na burzliwe czasy odzyskiwania niepodległości – jako szesnastoletni gimnazjalista przeżył wielkie dni listopada 1918 roku i wstąpił do Straży Narodowej. Następnie podjął studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim pod opieką Marcelego Handelsmana. W lipcu 1920 roku, zgodnie z wezwaniem uniwersyteckiego wiecu, zaciągnął się na ochotnika do wojska, aby walczyć z bolszewikami. To w tej służbie, w bitwie pod Jabłonną, młody Tadeusz Manteuffel stracił prawe ramię. To doświadczenie naznaczyło całe jego późniejsze życie i ukształtowało silny charakter.
Kariera naukowa w II RP
Po powrocie z wojny bolszewickiej Tadeusz Manteuffel z niezwykłą determinacją kontynuował przerwane studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim. Jesienią 1921 roku podjął również kontraktową pracę w Archiwum Oświecenia Publicznego, rozpoczynając swoją długą i owocną praktykę archiwalną, która stała się ważnym uzupełnieniem jego kariery naukowej. W latach 1924-1926, już jako doktor nauk (w 1924 r. obronił doktorat pt. „Polityka unifikacyjna Chlotara II” ), przebywał na stypendiach zagranicznych we Francji, Włoszech i Anglii, gdzie poszerzał swoje horyzonty badawcze, zwłaszcza w zakresie dziejów Franków, którymi zajmował się u początku kariery.
Manteuffel angażował się również w życie społeczne i naukowe, będąc czynnym członkiem katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie” i Towarzystwa Miłośników Historii, a także redagując czasopismo „Prąd”. W 1930 roku uzyskał habilitację, a w 1933 odegrał kluczową rolę jako Sekretarz Generalny Międzynarodowego Kongresu Nauk Historycznych w Warszawie, ujawniając wielki talent organizacyjny. Oprócz pracy w archiwum prowadził bezpłatne zajęcia dydaktyczne na UW jako docent prywatny i angażował się w działalność Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Cały ten okres był czasem intensywnej pracy naukowej, dydaktycznej, organizacyjnej i publicystycznej, ugruntowującej pozycję Tadeusza Manteuffla w polskim środowisku historycznym, choć był to także czas naznaczony sporami akademickimi i rosnącym napięciem politycznym.
Manteuffel angażował się również w życie społeczne i naukowe, będąc czynnym członkiem katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie” i Towarzystwa Miłośników Historii, a także redagując czasopismo „Prąd”. W 1930 roku uzyskał habilitację, a w 1933 odegrał kluczową rolę jako Sekretarz Generalny Międzynarodowego Kongresu Nauk Historycznych w Warszawie, ujawniając wielki talent organizacyjny. Oprócz pracy w archiwum prowadził bezpłatne zajęcia dydaktyczne na UW jako docent prywatny i angażował się w działalność Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Cały ten okres był czasem intensywnej pracy naukowej, dydaktycznej, organizacyjnej i publicystycznej, ugruntowującej pozycję Tadeusza Manteuffla w polskim środowisku historycznym, choć był to także czas naznaczony sporami akademickimi i rosnącym napięciem politycznym.
Historyk w podziemiu
Wojenne lata Tadeusza Manteuffla to okres intensywnego zaangażowania i osobistego poświęcenia. Był świadkiem tragicznych zniszczeń we wrześniu 1939 roku, w tym spalenia Archiwum Oświecenia Publicznego, gdzie pracował. Mimo to niemal natychmiast podjął pracę w Archiwum Akt Nowych, które wkrótce stało się także miejscem ukrywania dokumentów podziemia. Wskazywało to na wczesne związki Manteuffla z ruchem oporu.
Już w 1940 roku włączył się w struktury ZWZ/AK, angażując się w działalność Biura Informacji i Propagandy. Wykorzystując swoje doświadczenie redakcyjne i publicystyczne, uczestniczył w tworzeniu podziemnej prasy, pełniącej kluczową rolę w informowaniu społeczeństwa i kształtowaniu postaw patriotycznych. Był między innymi sekretarzem redakcji „Wiadomości Polskich”, dla których pisał regularnie pod pseudonimem „Sey”.
Jednocześnie, na prośbę profesora Marcelego Handelsmana, podjął się niezwykle ważnego zadania – organizacji i prowadzenia sekcji historycznej tajnego Uniwersytetu Warszawskiego. Ta praca dydaktyczna w warunkach konspiracji stanowiła formę oporu i wynikała z troski o przyszłość polskiej nauki i inteligencji. Wspominał o tym wielokrotnie jego wojenny i powojenny uczeń, wybitny historyk Andrzej Wyczański. Działalność w konspiracji niosła ze sobą poważne ryzyko, czego dowodem było znalezienie się Manteuffla na liście proskrypcyjnej, co w konsekwencji zmusiło go do opuszczenia Warszawy i ukrywania się w 1944 roku. Doświadczenia wojenne, w tym praca w podziemiu i tajne nauczanie, głęboko ukształtowały jego postawę i miały znaczący wpływ na powojenną działalność naukową i organizacyjną historyka.
Już w 1940 roku włączył się w struktury ZWZ/AK, angażując się w działalność Biura Informacji i Propagandy. Wykorzystując swoje doświadczenie redakcyjne i publicystyczne, uczestniczył w tworzeniu podziemnej prasy, pełniącej kluczową rolę w informowaniu społeczeństwa i kształtowaniu postaw patriotycznych. Był między innymi sekretarzem redakcji „Wiadomości Polskich”, dla których pisał regularnie pod pseudonimem „Sey”.
Jednocześnie, na prośbę profesora Marcelego Handelsmana, podjął się niezwykle ważnego zadania – organizacji i prowadzenia sekcji historycznej tajnego Uniwersytetu Warszawskiego. Ta praca dydaktyczna w warunkach konspiracji stanowiła formę oporu i wynikała z troski o przyszłość polskiej nauki i inteligencji. Wspominał o tym wielokrotnie jego wojenny i powojenny uczeń, wybitny historyk Andrzej Wyczański. Działalność w konspiracji niosła ze sobą poważne ryzyko, czego dowodem było znalezienie się Manteuffla na liście proskrypcyjnej, co w konsekwencji zmusiło go do opuszczenia Warszawy i ukrywania się w 1944 roku. Doświadczenia wojenne, w tym praca w podziemiu i tajne nauczanie, głęboko ukształtowały jego postawę i miały znaczący wpływ na powojenną działalność naukową i organizacyjną historyka.
Na czele odbudowy nauki historycznej
Po powrocie do zrujnowanej Warszawy na początku lutego 1945 roku Tadeusz Manteuffel z ogromnym zaangażowaniem włączył się w odbudowę Uniwersytetu Warszawskiego, stając się kluczową postacią w procesie reaktywacji życia akademickiego. Jego wysiłki koncentrowały się na organizacji Instytutu Historycznego UW, od gromadzenia kadry i studentów, przez odbudowę biblioteki, po kwestie lokalowe, co wymagało ogromnej energii i determinacji. W tym czasie szybko awansował w strukturach uniwersyteckich, obejmując kierownictwo Instytutu Historycznego, przez pewien okres był także prorektorem UW. W 1951 roku uzyskał tytuł profesora zwyczajnego.
Wobec presji komunistycznej władzy
Manteuffel, prowadząc działalność akademicką, musiał odnaleźć się w realiach stalinizmu. Trzeba przyznać, że zrobił wiele, by nie podporządkować nauki ideologii marksistowskiej. W tej dziedzinie współpracował blisko z kręgiem uczniów Handelsmana, z którymi łączyła go konspiracyjna przeszłość w BIP AK: z Aleksandrem Gieysztorem, Stanisławem Herbstem, Stefanem Kieniewiczem, Witoldem Kulą.
Kluczowym wydarzeniem tego okresu była Pierwsza Konferencja Metodologiczna Historyków Polskich w Otwocku (28 grudnia 1951 – 12 stycznia 1952). Manteuffel w niej uczestniczył. Konferencja formalnie przyjęła marksizm jako obowiązującą metodę badawczą, choć ścierały się tam różne sposoby jej zastosowania. Otwocka konferencja zaważyła na kierunkach badań i sposobie uprawiania historii w powojennej Polsce.
W obliczu tych zmian Manteuffel odegrał strategiczną rolę, współorganizując nową, centralną instytucję badawczą – Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk. Był kierownikiem komisji przygotowującej powstanie IH PAN, a od 1953 roku jego dyrektorem. Stworzenie Instytutu Historii PAN (noszącego dziś imię Tadeusza Manteuffla) było monumentalnym osiągnięciem organizacyjnym. Pozwoliło nie tylko na zainicjowanie szeroko zakrojonych projektów badawczych, ale przede wszystkim na stworzenie przestrzeni dla rozwoju polskiej historiografii w realiach politycznych PRL. W kierowanym przez Manteuffla instytucie znaleźli zatrudnienie znakomici badacze, którzy z racji światopoglądowych lub innych pozamerytorycznych powodów byli sekowani przez władzę ludową, np. Tomasz Strzembosz, Andrzej Wyczański, Krzysztof Dunin-Wąsowicz.
Kluczowym wydarzeniem tego okresu była Pierwsza Konferencja Metodologiczna Historyków Polskich w Otwocku (28 grudnia 1951 – 12 stycznia 1952). Manteuffel w niej uczestniczył. Konferencja formalnie przyjęła marksizm jako obowiązującą metodę badawczą, choć ścierały się tam różne sposoby jej zastosowania. Otwocka konferencja zaważyła na kierunkach badań i sposobie uprawiania historii w powojennej Polsce.
W obliczu tych zmian Manteuffel odegrał strategiczną rolę, współorganizując nową, centralną instytucję badawczą – Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk. Był kierownikiem komisji przygotowującej powstanie IH PAN, a od 1953 roku jego dyrektorem. Stworzenie Instytutu Historii PAN (noszącego dziś imię Tadeusza Manteuffla) było monumentalnym osiągnięciem organizacyjnym. Pozwoliło nie tylko na zainicjowanie szeroko zakrojonych projektów badawczych, ale przede wszystkim na stworzenie przestrzeni dla rozwoju polskiej historiografii w realiach politycznych PRL. W kierowanym przez Manteuffla instytucie znaleźli zatrudnienie znakomici badacze, którzy z racji światopoglądowych lub innych pozamerytorycznych powodów byli sekowani przez władzę ludową, np. Tomasz Strzembosz, Andrzej Wyczański, Krzysztof Dunin-Wąsowicz.
Manteuffel nie tylko w stalinizmie dawał dowody swojej niezłomności, robił to także podczas wydarzeń roku 1968 i antysemickiej kampanii, która dotknęła również polską historiografię. Publicznie sprzeciwiał się wówczas prześladowaniu studentów i chronił badaczy żydowskiego pochodzenia zatrudnionych w IH PAN.
Trwałe miejsce w pamięci historyków
Tadeusz Manteuffel zmarł przedwcześnie 22 września 1970 roku. Był postacią niezwykle ważną dla polskiej historiografii. Łączył role cenionego mediewisty i znakomitego organizatora nauki. Jego życie, naznaczone wojennym kalectwem, działalnością konspiracyjną i walką o szeroki zakres wolności badawczej w realiach PRL, stanowiło wzór odwagi cywilnej i oddania nauce. Dziś nazwisko Manteuffla jednoczy współczesnych historyków, pozostając dla nich symbolem niezłomności, a zarazem skuteczności i wzorowej postawy etycznej.
Tomasz Siewierski
