Polihistor w czasach próby. Życie i dzieło Marcelego Handelsmana

Dzieciństwo i młodość Marcelego Handelsmana upłynęły w Warszawie, gdzie się urodził w spolonizowanej rodzinie żydowskiej Eleonory z Kaisersteinów i Juliana. Jego ojciec był lekarzem, doktorem medycyny. Już na wczesnym etapie edukacji Marceli wykazywał wybitne zdolności, o czym świadczy ukończenie V Gimnazjum Męskiego ze złotym medalem. Następnie podjął studia prawnicze na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim, gdzie zdobył kolejny złoty medal – za rozprawę dyplomową. Mimo wyboru ścieżki prawniczej jego prawdziwą pasją od wczesnych lat była historia, którą zgłębiał samodzielnie i uczęszczając na wykłady. Ta młodzieńcza determinacja w rozwijaniu zainteresowań historycznych – mimo ograniczeń narzucanych przez realia zrusyfikowanego uniwersytetu – wskazuje na jego wczesne powołanie naukowe. W tym okresie kształtował się też  światopogląd Handelsmana – udzielał się w środowiskach lewicy niepodległościowej i prowadził działalność publicystyczną pod pseudonimem „Maciej Romański”.

 

Po ukończeniu gimnazjum młody Marceli Handelsman szybko zdał sobie sprawę, że to historia, a nie prawo, stanowi jego prawdziwe powołanie. Porzucił więc dotychczasową ścieżkę edukacyjną, aby w latach 1904-1912 intensywnie studiować historię i socjologię w wiodących ośrodkach naukowych Europy – w Berlinie, Paryżu i Zurychu. Okres ten był niezwykle ważny dla jego formacji naukowej; miał okazję zetknąć się z wybitnymi uczonymi oraz różnorodnymi nurtami historiografii, co znacząco wpłynęło na jego przyszłą wrażliwość metodologiczną. Intensywnie pracował w licznych europejskich archiwach i bibliotekach, gromadząc cenny materiał badawczy, który stał się podstawą jego przyszłych prac. W tym czasie określił swoje główne zainteresowania, skupiając się zwłaszcza na historii nowożytnej i relacjach polsko-francuskich na przełomie XVIII i XIX wieku.

Jednak głównym elementem jego kariery na UW była działalność pedagogiczna. Handelsman był uważany za znakomitego nauczyciela i twórcę własnej szkoły historycznej. Jego seminaria, zarówno te poświęcone średniowieczu (jak słynne „merowińskie” i „karolińskie”), jak i te dotyczące XIX wieku przyciągały zdolnych studentów i były kuźnią talentów. Teksty podkreślają jego sumienność i dbałość o rozwój młodych historyków, którzy wyszli spod jego skrzydeł, wielu z nich stało się później wybitnymi badaczami. W gronie uczniów Handelsmana znajdowali się m.in. Tadeusz Manteuffel, Stanisław Arnold, Aleksander Gieysztor, Marian Małowist, Marian Henryk Serejski, Wanda Moszczeńska, Ludwik Widerszal, Helena Więckowska, ks. Mieczysław Żywczyński. Jego zaangażowanie w nauczanie metodyki historii zaowocowało m.in. stworzeniem podręcznika „Historyka”. Pomimo sukcesów kariera Marcelego Handelsmana na UW nie była pozbawiona trudności, czego przykładem jest brutalny atak na profesora na dziedzińcu uczelni. Handelsman pozostał związany z Uniwersytetem Warszawskim do wybuchu II wojny światowej.