Andrzej Wajda – legenda polskiego kina

Przyszły reżyser urodził się w rodzinie o silnych tradycjach patriotycznych. Jego ojciec, kapitan Jakub Wajda, był oficerem Wojska Polskiego i jedną z ofiar zbrodni katyńskiej. Dorastając w okupowanej Polsce, młody Andrzej już jako nastolatek wstąpił do konspiracji; w 1942 roku dołączył do Armii Krajowej i do końca drugiej wojny światowej działał w ruchu oporu. Po wojnie Wajda próbował najpierw sztuk plastycznych. W latach 1946–1949 studiował malarstwo w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, jednak ostatecznie porzucił pędzel na rzecz kamery. W 1950 rozpoczął naukę reżyserii w słynnej Szkole Filmowej w Łodzi, którą ukończył w 1953 roku.

Już dwa lata później zadebiutował jako reżyser filmem „Pokolenie” (1955) – opowieścią o warszawskiej młodzieży okresu okupacji, która wstępuje do Gwardii Ludowej (komunistycznej organizacji podziemnej) i dojrzewa w wojennej zawierusze. Debiut ten, zrealizowany pod okiem mentora Wajdy, reżysera Aleksandra Forda, wpisywał się częściowo w ówczesne socrealistyczne wymogi (bohaterami byli komunistyczni bojownicy), ale zarazem zapowiadał nowy, świeży głos w polskim kinie.

W kolejnych filmach Wajda szybko wybił się na czołowego kronikarza wojennych losów Polaków. Już drugi jego obraz, „Kanał” (1957), okazał się wydarzeniem. Był to pierwszy w historii film fabularny o powstaniu warszawskim, pokazujący dramatyczną ucieczkę powstańców kanałami oblężonej stolicy. Za ten przejmujący, naturalistyczny obraz klęski powstania Wajda otrzymał w Cannes Nagrodę Specjalną Jury, a świat zwrócił uwagę na młode polskie kino.

Lata 60. przyniosły Wajdzie dalsze eksperymenty artystyczne i ugruntowanie pozycji mistrza. Po sukcesie wojennej trylogii reżyser zwrócił się ku współczesności – w filmie „Niewinni czarodzieje” (1960) sportretował młode pokolenie okresu odwilży, bywalców klubów jazzowych, egzystencjalnych włóczęgów po Warszawie. Scenariusz napisał współpracujący z Wajdą debiutant Jerzy Skolimowski, a w epizodycznej roli na ekranie pojawił się dwudziestosześcioletni Roman Polański. Ten lekki, nowofalowy w tonie film udowodnił, że Wajda potrafi opowiadać nie tylko o tragediach narodowych, ale i o życiu codziennym młodych Polaków, szukających wolności i miłości w cieniu komunizmu.

Równocześnie twórca nie unikał tematów historycznych. W 1965 roku zrealizował rozbudowane, malarskie „Popioły” na motywach prozy Stefana Żeromskiego – epicki fresk o polskich legionistach Napoleona. Film wywołał głośne spory krytyków: jedni zarzucali mu obrazoburstwo historyczne, inni doceniali rozrachunek z romantycznymi mitami. Bardzo osobistym dziełem było „Wszystko na sprzedaż” (1968), autotematyczny film zainspirowany tragiczną śmiercią przyjaciela Wajdy, Zbigniewa Cybulskiego. Reżyser rozliczał się w nim z własną legendą i sensem sztuki filmowej.

W kolejnej dekadzie powstały uznawane za arcydzieła adaptacje literatury w reżyserii Wajdy. „Wesele” (1973), według dramatu Stanisława Wyspiańskiego, przeniosło na ekran narodową klasykę, stawiając pytania o zdolność Polaków do czynu. „Ziemia obiecana” (1975), adaptacja powieści Władysława Reymonta o dziewiętnastowiecznej Łodzi, zachwyciła rozmachem inscenizacyjnym i gorzkim obrazem miasta, w którym polski szlachcic, niemiecki przemysłowiec i żydowski kupiec wspólnie budują kapitalistyczne imperium fabryczne. Wajda stworzył tam barwną panoramę społeczną, a film – z wybitnymi rolami Daniela Olbrychskiego, Wojciecha Pszoniaka i Andrzeja Seweryna – zdobył międzynarodowe uznanie i nominację do Oscara.

Po wprowadzeniu stanu wojennego w grudniu 1981 roku sytuacja twórców w Polsce stała się niezwykle trudna – wielu objęto cenzurą, zakazem pracy lub zmuszono do emigracji wewnętrznej. Andrzej Wajda w tym okresie skupił się na projektach za granicą, by móc tworzyć swobodniej. We Francji zrealizował głośny film „Danton” (1983) – opowieść o krwawej fazie rewolucji francuskiej ze znakomitymi rolami Gérarda Depardieu i Wojciecha Pszoniaka.  Dzieło to przyniosło mu we Francji Cezara dla najlepszego reżysera. Następnie Wajda pracował w RFN – powstał tam melodramat wojenny „Miłość w Niemczech” (1986) z Hanną Schygullą – oraz ponownie we Francji, gdzie zaadaptował powieść Dostojewskiego „Biesy” (1988) z Isabelle Huppert.

W Polsce w tym czasie mógł zrealizować jedynie kameralny film „Kronika wypadków miłosnych” (1986) według prozy Tadeusza Konwickiego – nostalgiczną historię młodzieńczej miłości w przededniu wojny, daleką od polityki, choć w tle wisiała już katastrofa września 1939. Wajda pozostał w kraju i nie zerwał kontaktu z teatrem – wyreżyserował w latach 80. kilka ważnych przedstawień (m.in. „Hamleta” Shakespeare’a i „Emigrantów” Mrożka), kontynuując dialog z polską publicznością w innej formie.

Dopiero upadek komunizmu w 1989 roku przywrócił Wajdzie pełną swobodę twórczą w ojczyźnie. Jeszcze zanim to nastąpiło, reżyser zdążył nakręcić we współpracy ze scenarzystką Agnieszką Holland poruszający film „Korczak” (1990) o tragicznych losach Janusza Korczaka i dzieci z warszawskiego getta. Film wywołał kontrowersje, m.in. niesprawiedliwie oskarżano Wajdę o estetyzowanie Holokaustu. Raz jeszcze pokazał jednak, że reżyser nie boi się sięgać po bolesne tematy, dotąd rzadko podejmowane.

Po transformacji ustrojowej Andrzej Wajda zaangażował się czynnie w życie publiczne odrodzonej Rzeczpospolitej. W latach 1989–1991 zasiadał jako senator w pierwszym wolnym parlamencie Polski, wybrany z ramienia Solidarności. Choć polityka czynna szybko go rozczarowała i wrócił do filmu, ten gest był symbolem – Wajda chciał współtworzyć nową, demokratyczną Polskę, do której powstania przyczyniły się także jego filmy. W kolejnych latach zabierał głos w ważnych debatach publicznych, był autorytetem moralnym polskiej inteligencji. Z czasem jednak skupił się na tym, co potrafił najlepiej: na opowiadaniu historii poprzez kino.

Lata 90. okazały się dla Wajdy czasem poszukiwań i zmiennych sukcesów. Tworzył wówczas filmy różnorodne gatunkowo,  przyjmowane dość chłodno zarówno przez widzów, jak i krytykę. Były wśród nich m.in.: „Pierścionek z orłem w koronie” (1993) – dramat o żołnierzach AK tuż po wojnie, próbujący na nowo podjąć temat powojennego podziemia; „Nastazja” (1994) – eksperymentalna adaptacja „Idioty” Dostojewskiego z japońskimi aktorami; „Panna Nikt” (1996) – ekranizacja współczesnej powieści o dorastającej młodzieży. Żaden z nich nie powtórzył sukcesów dawnych dzieł mistrza. Niektórzy zaczęli nawet twierdzić, że Wajda „skończył się razem z PRL”, sugerując, iż w nowej rzeczywistości brak mu już tematów i dawnej siły oddziaływania. Sam reżyser jednak nie ustawał w pracy, poszerzał horyzonty i szukał kontaktu z młodą widownią.

Przełom nastąpił w 1999 roku, gdy Wajda podjął się adaptacji narodowej epopei „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza. Wielu krytyków wątpiło, czy dziewiętnastowieczny poemat da się przełożyć na język filmu. Jednak Wajda zaryzykował i powiodło mu się. „Pan Tadeusz” w jego reżyserii okazał się wielkim sukcesem frekwencyjnym – Polacy tłumnie ruszyli do kin, by zobaczyć na ekranie Soplicowo. Wajda, który wcześniej często przeglądał się krytycznie w krzywym zwierciadle narodowej tradycji, tym razem stworzył film ciepły, nostalgiczny, niemal pojednawczy w tonie. Sukces „Pana Tadeusza” przywrócił Wajdzie pozycję mistrza, który potrafi dotrzeć także do młodszej generacji odbiorców, wychowanych już w III RP.

Rok 2000 przyniósł Wajdzie kolejne ogromne wyróżnienie – Oscara za całokształt twórczości, przyznanego przez Amerykańską Akademię Filmową za „wkład w światowe kino”. Odbierając statuetkę, Wajda zadedykował ją wszystkim polskim filmowcom, których praca umożliwiła jego sukces. Było to symboliczne ukoronowanie kariery i przypieczętowanie jego statusu jako ambasadora polskiej kultury.

Już w latach 90. Wajda przymierzał się do filmu o Katyniu, jednak dopiero w 2007 roku udało mu się zrealizować pełnometrażowy obraz „Katyń” – pierwszy polski film fabularny o zbrodni katyńskiej. Dla Wajdy był to projekt głęboko osobisty: wśród zamordowanych oficerów był przecież jego ojciec, a on sam pół życia musiał spędzić w państwie, które zakłamywało prawdę o tej zbrodni. Film opowiadał o losach kilku polskich rodzin rozdartych tragedią 1940 roku – o oficerach zamordowanych przez NKWD i ich żonach oraz córkach, które długo żyły nadzieją, a potem musiały zmierzyć się z kłamstwem narzuconym przez komunistów. W poruszającym finale Wajda odtworzył sam akt egzekucji w lesie katyńskim, mówiąc w wywiadach, że „przelanie na ekran krwi musiało się dokonać”, aby oczyścić atmosferę długo skrywanej traumy. „Katyń” poruszył widzów w kraju i za granicą, zdobył nominację do Oscara i stał się kolejnym świadectwem, że Wajda – nawet jako osiemdziesięciolatek – nadal podejmuje dialog z narodową pamięcią i najtrudniejszymi rozdziałami historii.
W kolejnych filmach mistrz kontynuował rozliczenia z przeszłością, ale też eksperymentował z formą. W „Tataraku” (2009), adaptacji opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza, odważnie połączył fabułę z dokumentalną opowieścią aktorki Krystyny Jandy o śmierci jej męża – tworząc poruszającą medytację o przemijaniu i radzeniu sobie ze stratą. Z kolei „Wałęsa. Człowiek z nadziei” (2013) domknął niejako trylogię zapoczątkowaną „Człowiekiem z marmuru”. Pośrednio sportretowana wcześniej historia Lecha Wałęsy została tu pokazana wprost – Wajda przedstawił drogę charyzmatycznego elektryka od zwykłego robotnika do przywódcy Solidarności i symbolu walki o wolność. Choć film wywołał polityczne spory (oceniano, czy nie jest zbyt hagiograficzny lub zbyt powierzchowny), stanowił ważny głos reżysera w dyskusji o dziedzictwie lat 80. Sam Wajda nazywał Wałęsę „skarbem narodowym” i bronił jego legendy, a filmem oddał mu hołd.

Swoje ostatnie dzieło Andrzej Wajda nakręcił w wieku 90 lat. „Powidoki” (2016) – to opowieść o malarzu Władysławie Strzemińskim, wybitnym artyście awangardy, który na początku lat 50. odmówił podporządkowania się doktrynie realizmu socjalistycznego i poniósł za to surowe konsekwencje. Wajda, sam niegdyś student malarstwa, znakomicie rozumiał tę historię – pokazał w „Powidokach” człowieka sztuki, który w zderzeniu z totalitarną władzą pozostał wierny sobie, nawet za cenę odrzucenia i upokorzenia. Krytycy uznali ten film za swoisty artystyczny testament reżysera. W ostatniej scenie Strzemiński – alter ego Wajdy – gaśnie zapomniany, ale jego idee przetrwają. „Artysta to człowiek wolny, któremu nie można nic narzucać” – mówił Wajda, tłumacząc przesłanie „Powidoków”. Te słowa mogłyby posłużyć za motto całej jego twórczości.

Niedługo po ukończeniu „Powidoków”, w październiku 2016 roku, Andrzej Wajda zmarł, dożywszy 90 lat. Odszedł mistrz, który do końca pozostał wierny zasadzie, że sztuka ma obowiązek mówić prawdę i upominać się o wolność.