Strategia działania
w obszarze pamięci

Jednak trwający boom pamięciowy niesie także zagrożenia. Zarówno ze strony podmiotów zewnętrznych, zainteresowanych dezinformacją i osłabieniem pozycji Polski na arenie międzynarodowej, jak i w kraju, gdzie stosunek do przeszłości, zamiast łączyć i inspirować do debaty, staje się źródłem polaryzacji. Te dwa zagrożenia splatają się, a w najbliższych latach z dużym prawdopodobieństwem będziemy obserwowali sztuczne podsycanie konfliktów wokół pamięci inicjowane z zewnątrz. W tej sytuacji państwo polskie potrzebuje spójnej, przemyślanej i długofalowej polityki historycznej.

Potrzebujemy polityki historycznej opartej na prawdzie, nawet jeśli bywa ona trudna. Punktem wyjścia zawsze powinny być badania naukowe i potwierdzone fakty, a umiejętność ich weryfikacji i zwiększenie świadomości metodologii historii muszą stać się ważnym przedmiotem edukacji.

Potrzebujemy polityki historycznej, która w pełni wykorzysta inwestycje w obszarze pamięci poczynione w ostatnich latach. Muzea i instytucje badawcze musimy traktować jak kluczową infrastrukturę bezpieczeństwa i dążyć do uspójnienia i wzajemnego wzmacniania działań różnych podmiotów.

Potrzebujemy polityki historycznej, która zniesie fałszywą opozycję między przeszłością i przyszłością, między tradycją i innowacją, zakorzenieniem i zdolnością do zmiany. Nie sposób wzmacniać poczucia wspólnoty i sprawnie odpowiadać na współczesne wyzwania bez poczucia zakorzenienia społeczeństwa w lokalnym krajobrazie i znajomości łączących nas dziejów.

Potrzebujemy polityki historycznej, która nie jest fałszywie ujednolicająca, warszawocentryczna i narzucana z góry, lecz uwzględnia różnorodność perspektyw regionalnych, pokoleniowych i światopoglądowych, inspirując zarazem do poszukiwania tego, co w bogactwie naszych doświadczeń łączące i wspólnototwórcze.

Potrzebujemy polityki historycznej, która wyraźnie zaznacza europejski charakter naszej tożsamości, podkreślając przy tym, że sposobem budowania europejskiej wspólnoty nie jest roztopienie się w jednorodności, lecz przeciwnie – odkrywanie i zrozumiałe przedstawianie zarówno wspólnoty losu, fundamentalnych wartości oraz kodu kulturowego łączących nas z innymi narodami, jak i tego, co w naszym, polskim doświadczeniu unikalne.Wszystko to sprawia, że państwo polskie musi w najbliższych miesiącach podjąć wysiłek stworzenia spójnej, długofalowej strategii działania w obszarze pamięci. Jest to misja ponadpolityczna, wykraczająca poza horyzont pojedynczych kadencji, a w obecnej sytuacji międzynarodowej ściśle związana z polską racją stanu. Niniejszy dokument – mapujący stan zastany i główne obszary wyzwań – stanowi pierwszy krok na tej drodze.

Przedstawiony dokument składa się z dwóch głównych części.

W części pierwszej (rozdziały 1 i 2) przedstawiona została diagnoza stanu zastanego oraz najważniejsze konteksty i trendy, które w najbliższych latach będą z dużym prawdopodobieństwem wpływać na polską kulturę pamięci.

Punktem wyjścia w analizie stanu zastanego jest podkreślenie znacznej skali inwestycji w obszarze pamięci w ostatnich latach. Budowie nowych muzeów i powoływaniu kolejnych instytucji nie towarzyszyło jednak dostateczne planowanie na poziomie strategicznym, kolejnym niezbędnym krokiem jest więc koordynacja działań różnych podmiotów i programów oraz ustalenie priorytetów i nakreślenie celów długofalowych w polityce pamięci. W połączeniu z lepszym monitorowaniem stanu pamięci zbiorowej i debaty publicznej w tym obszarze umożliwi to wiarygodną ewaluację skuteczności poszczególnych działań i poprawę efektywności wykorzystania zasobów.

Wśród kluczowych kontekstów i trendów uwzględnić należy, że historia staje się w ostatnich latach coraz ważniejszym przedmiotem polityki zagranicznej – bez przyjęcia strategii w tym obszarze niemożliwe będzie skuteczne budowanie pozycji Polski na arenie międzynarodowej. Jednocześnie obserwować możemy coraz istotniejszą rolę pamięci w pogłębiającej się polaryzacji politycznej. Wpływ na obydwa te zjawiska ma trwająca rewolucja cyfrowa i dostępność technologii umożliwiających błyskawiczne fabrykowanie i rozpowszechnianie fałszywych informacji, w tym zdjęć i filmów. Ważną rolę w obszarze pamięci odgrywają także zmiany pokoleniowe, związane zarówno z odchodzeniem świadków historii, jak i z nowymi praktykami i zainteresowaniami młodych pokoleń.