Strategia działania
w obszarze pamięci
W obliczu rosnącej roli historii w życiu publicznym, międzynarodowej polityce i debacie społecznej Polska potrzebuje spójnej, długofalowej strategii pamięci. Dzisiejsze wyzwania – od dezinformacji, przez polaryzację, po zmieniające się oczekiwania społeczne – wymagają przemyślanej polityki historycznej, opartej na faktach, otwartej na dialog i uwzględniającej zarówno lokalne, jak i europejskie konteksty. Przedstawiony dokument to pierwszy krok ku takiej strategii – diagnozuje stan obecny i wskazuje pięć kluczowych obszarów działania.
Dlaczego
potrzebujemy strategii
polityki w obszarze pamięci?
Od dwóch dekad obserwujemy rosnące zainteresowanie społeczeństwa przeszłością. Wzrasta liczba i popularność muzeów historycznych, różnorodne praktyki upamiętniania stają się coraz ważniejszym sposobem budowania wspólnoty i celebrowania tożsamości, historia inspiruje artystów, projektantów i twórców popkultury, pamięć łączy pokolenia.
Jednak trwający boom pamięciowy niesie także zagrożenia. Zarówno ze strony podmiotów zewnętrznych, zainteresowanych dezinformacją i osłabieniem pozycji Polski na arenie międzynarodowej, jak i w kraju, gdzie stosunek do przeszłości, zamiast łączyć i inspirować do debaty, staje się źródłem polaryzacji. Te dwa zagrożenia splatają się, a w najbliższych latach z dużym prawdopodobieństwem będziemy obserwowali sztuczne podsycanie konfliktów wokół pamięci inicjowane z zewnątrz. W tej sytuacji państwo polskie potrzebuje spójnej, przemyślanej i długofalowej polityki historycznej.
Potrzebujemy polityki historycznej opartej na prawdzie, nawet jeśli bywa ona trudna. Punktem wyjścia zawsze powinny być badania naukowe i potwierdzone fakty, a umiejętność ich weryfikacji i zwiększenie świadomości metodologii historii muszą stać się ważnym przedmiotem edukacji.
Potrzebujemy polityki historycznej, która w pełni wykorzysta inwestycje w obszarze pamięci poczynione w ostatnich latach. Muzea i instytucje badawcze musimy traktować jak kluczową infrastrukturę bezpieczeństwa i dążyć do uspójnienia i wzajemnego wzmacniania działań różnych podmiotów.
Potrzebujemy polityki historycznej, która zniesie fałszywą opozycję między przeszłością i przyszłością, między tradycją i innowacją, zakorzenieniem i zdolnością do zmiany. Nie sposób wzmacniać poczucia wspólnoty i sprawnie odpowiadać na współczesne wyzwania bez poczucia zakorzenienia społeczeństwa w lokalnym krajobrazie i znajomości łączących nas dziejów.
Potrzebujemy polityki historycznej, która nie jest fałszywie ujednolicająca, warszawocentryczna i narzucana z góry, lecz uwzględnia różnorodność perspektyw regionalnych, pokoleniowych i światopoglądowych, inspirując zarazem do poszukiwania tego, co w bogactwie naszych doświadczeń łączące i wspólnototwórcze.
Potrzebujemy polityki historycznej, która wyraźnie zaznacza europejski charakter naszej tożsamości, podkreślając przy tym, że sposobem budowania europejskiej wspólnoty nie jest roztopienie się w jednorodności, lecz przeciwnie – odkrywanie i zrozumiałe przedstawianie zarówno wspólnoty losu, fundamentalnych wartości oraz kodu kulturowego łączących nas z innymi narodami, jak i tego, co w naszym, polskim doświadczeniu unikalne.Wszystko to sprawia, że państwo polskie musi w najbliższych miesiącach podjąć wysiłek stworzenia spójnej, długofalowej strategii działania w obszarze pamięci. Jest to misja ponadpolityczna, wykraczająca poza horyzont pojedynczych kadencji, a w obecnej sytuacji międzynarodowej ściśle związana z polską racją stanu. Niniejszy dokument – mapujący stan zastany i główne obszary wyzwań – stanowi pierwszy krok na tej drodze.
Potrzebujemy polityki historycznej opartej na prawdzie, nawet jeśli bywa ona trudna. Punktem wyjścia zawsze powinny być badania naukowe i potwierdzone fakty, a umiejętność ich weryfikacji i zwiększenie świadomości metodologii historii muszą stać się ważnym przedmiotem edukacji.
Potrzebujemy polityki historycznej, która w pełni wykorzysta inwestycje w obszarze pamięci poczynione w ostatnich latach. Muzea i instytucje badawcze musimy traktować jak kluczową infrastrukturę bezpieczeństwa i dążyć do uspójnienia i wzajemnego wzmacniania działań różnych podmiotów.
Potrzebujemy polityki historycznej, która zniesie fałszywą opozycję między przeszłością i przyszłością, między tradycją i innowacją, zakorzenieniem i zdolnością do zmiany. Nie sposób wzmacniać poczucia wspólnoty i sprawnie odpowiadać na współczesne wyzwania bez poczucia zakorzenienia społeczeństwa w lokalnym krajobrazie i znajomości łączących nas dziejów.
Potrzebujemy polityki historycznej, która nie jest fałszywie ujednolicająca, warszawocentryczna i narzucana z góry, lecz uwzględnia różnorodność perspektyw regionalnych, pokoleniowych i światopoglądowych, inspirując zarazem do poszukiwania tego, co w bogactwie naszych doświadczeń łączące i wspólnototwórcze.
Potrzebujemy polityki historycznej, która wyraźnie zaznacza europejski charakter naszej tożsamości, podkreślając przy tym, że sposobem budowania europejskiej wspólnoty nie jest roztopienie się w jednorodności, lecz przeciwnie – odkrywanie i zrozumiałe przedstawianie zarówno wspólnoty losu, fundamentalnych wartości oraz kodu kulturowego łączących nas z innymi narodami, jak i tego, co w naszym, polskim doświadczeniu unikalne.Wszystko to sprawia, że państwo polskie musi w najbliższych miesiącach podjąć wysiłek stworzenia spójnej, długofalowej strategii działania w obszarze pamięci. Jest to misja ponadpolityczna, wykraczająca poza horyzont pojedynczych kadencji, a w obecnej sytuacji międzynarodowej ściśle związana z polską racją stanu. Niniejszy dokument – mapujący stan zastany i główne obszary wyzwań – stanowi pierwszy krok na tej drodze.
Przedstawiony dokument składa się z dwóch głównych części.
W części pierwszej (rozdziały 1 i 2) przedstawiona została diagnoza stanu zastanego oraz najważniejsze konteksty i trendy, które w najbliższych latach będą z dużym prawdopodobieństwem wpływać na polską kulturę pamięci.
Punktem wyjścia w analizie stanu zastanego jest podkreślenie znacznej skali inwestycji w obszarze pamięci w ostatnich latach. Budowie nowych muzeów i powoływaniu kolejnych instytucji nie towarzyszyło jednak dostateczne planowanie na poziomie strategicznym, kolejnym niezbędnym krokiem jest więc koordynacja działań różnych podmiotów i programów oraz ustalenie priorytetów i nakreślenie celów długofalowych w polityce pamięci. W połączeniu z lepszym monitorowaniem stanu pamięci zbiorowej i debaty publicznej w tym obszarze umożliwi to wiarygodną ewaluację skuteczności poszczególnych działań i poprawę efektywności wykorzystania zasobów.
Wśród kluczowych kontekstów i trendów uwzględnić należy, że historia staje się w ostatnich latach coraz ważniejszym przedmiotem polityki zagranicznej – bez przyjęcia strategii w tym obszarze niemożliwe będzie skuteczne budowanie pozycji Polski na arenie międzynarodowej. Jednocześnie obserwować możemy coraz istotniejszą rolę pamięci w pogłębiającej się polaryzacji politycznej. Wpływ na obydwa te zjawiska ma trwająca rewolucja cyfrowa i dostępność technologii umożliwiających błyskawiczne fabrykowanie i rozpowszechnianie fałszywych informacji, w tym zdjęć i filmów. Ważną rolę w obszarze pamięci odgrywają także zmiany pokoleniowe, związane zarówno z odchodzeniem świadków historii, jak i z nowymi praktykami i zainteresowaniami młodych pokoleń.
W części pierwszej (rozdziały 1 i 2) przedstawiona została diagnoza stanu zastanego oraz najważniejsze konteksty i trendy, które w najbliższych latach będą z dużym prawdopodobieństwem wpływać na polską kulturę pamięci.
Punktem wyjścia w analizie stanu zastanego jest podkreślenie znacznej skali inwestycji w obszarze pamięci w ostatnich latach. Budowie nowych muzeów i powoływaniu kolejnych instytucji nie towarzyszyło jednak dostateczne planowanie na poziomie strategicznym, kolejnym niezbędnym krokiem jest więc koordynacja działań różnych podmiotów i programów oraz ustalenie priorytetów i nakreślenie celów długofalowych w polityce pamięci. W połączeniu z lepszym monitorowaniem stanu pamięci zbiorowej i debaty publicznej w tym obszarze umożliwi to wiarygodną ewaluację skuteczności poszczególnych działań i poprawę efektywności wykorzystania zasobów.
Wśród kluczowych kontekstów i trendów uwzględnić należy, że historia staje się w ostatnich latach coraz ważniejszym przedmiotem polityki zagranicznej – bez przyjęcia strategii w tym obszarze niemożliwe będzie skuteczne budowanie pozycji Polski na arenie międzynarodowej. Jednocześnie obserwować możemy coraz istotniejszą rolę pamięci w pogłębiającej się polaryzacji politycznej. Wpływ na obydwa te zjawiska ma trwająca rewolucja cyfrowa i dostępność technologii umożliwiających błyskawiczne fabrykowanie i rozpowszechnianie fałszywych informacji, w tym zdjęć i filmów. Ważną rolę w obszarze pamięci odgrywają także zmiany pokoleniowe, związane zarówno z odchodzeniem świadków historii, jak i z nowymi praktykami i zainteresowaniami młodych pokoleń.
Strategia działania
w obszarze pamięci
Obszary wyzwań
Mając na uwadze te zjawiska, wskazujemy pięć głównych obszarów wyzwań dla polityki państwa w obszarze pamięci (rozdział 3).
OBSZAR 1.
Koordynacja działań
w obszarze pamięci
Priorytetowym zadaniem dla państwa jest efektywniejsze wykorzystanie istniejących zasobów i mądre budowanie nowych. Zaczynając od stworzenia bilansu stanu zastanego, powinniśmy przejść do sformułowania przejrzystych celów i priorytetów dla polityki w obszarze pamięci, które będą stale ewaluowane w oparciu o badania. Działania poszczególnych instytucji muszą zostać lepiej skoordynowane.
OBSZAR 2.
Wspieranie wartości
i postaw
Pamięć jest kluczowym obszarem budowania i podtrzymywania w społeczeństwie wartości oraz tożsamości zbiorowej i indywidualnej. Zadaniem państwa powinno być kształtowanie postaw patriotycznych opartych na szerokim, włączającym rozumieniu patriotyzmu, który przybierać może różne formy. Należy wzmacniać demokratyczny charakter pamięci i poczucie obywatelskości, tak aby budować w obywatelach współodpowiedzialność za kulturę pamięci.
OBSZAR 3.
Dialog, depolaryzacja, decentralizacja
W obszarze pamięci potrzebne nam stopniowe rozszerzenie perspektywy od instytucji narracyjnych (sugerujących konkretną opowieść) do partycypacyjnych (opartych na słuchaniu i dialogu wielu opowieści w ramach wyznaczonych granicami prawdy historycznej). Systematyczne wspieranie działań lokalnych powinno odbywać się oprócz, a nie zamiast aktywności państwa w obszarze pamięci, akcentując, że bogactwo doświadczeń lokalnych składa się na wspólną polską tożsamość.
OBSZAR 4.
Konteksty międzynarodowe
Pamięć stanowi kluczowy obszar dyplomacji kulturowej, budowania pozycji państwa i jego promocji. Warto szukać tego, co nas łączy w regionalnej i europejskiej wspólnocie losu, przy jednoczesnym akcentowaniu i zachowywaniu tego, co w polskim doświadczeniu unikalne, a przez to potencjalnie atrakcyjne także dla zagranicznego odbiorcy. Na próby manipulowania historią przez rządy innych państw (lub inne podmioty) należy odpowiadać stanowczo i sprawnie, do czego niezbędne są odpowiednie instytucje (także wyspecjalizowane w prowadzeniu polityki pamięci za granicą) i skoordynowanie ich działań. Państwo polskie musi zapobiegać (edukacja, prewencja) i przeciwdziałać (fact-checking, komunikacja) globalnej fali dezinformacji wewnątrz, jak i poza granicami kraju.
OBSZAR 5.
Rozszerzanie pola pamięci
Utrzymując kluczowe znaczenie doświadczenia dwudziestowiecznych totalitaryzmów, warto jednocześnie rozszerzać pole pamięci o nowe wydarzenia (wcześniejsze i późniejsze), a także nowe obszary, takie jak m.in. historia nauki, przemian cywilizacyjnych i kulturowych, pamięć grup mniejszościowych, pamięć regionalna i lokalna, pamięć pogranicza, pamięć środowiskowa (akcentująca związki historii z przyrodą) itp.