Infrastruktura odporności – strategiczne kierunki działania w obszarze pamięci
Bez troski o wspólną pamięć nie da się budować wspólnej przyszłości. Gwałtowne zmiany technologiczne i społeczne, jakie obserwujemy w ostatnich latach, wpływają na to, co i jak pamiętamy, nie zmieniają jednak tej fundamentalnej prawdy. Dlatego potrzebujemy systematycznego działania w obszarze pamięci, które pozwoli chronić nasze dziedzictwo i w pełni wykorzystać potencjał różnorodnych instytucji. Po roku 2022 pamięć zbiorowa stała się ważnym polem bitwy, a w kolejnych latach jej znaczenie będzie tylko rosło. Po falach dezinformacji dotyczącej klimatu, migracji czy pandemii obserwujemy bowiem nasilenie zbliżonych działań w obszarze historii. Historia cieszy się w Polsce dużym zainteresowaniem, obarczona jest jednak ciężarem ogromnej polaryzacji politycznej i stanowi punkt zapalny w naszych relacjach zagranicznych.
Kalendarium prac nad dokumentem
ETAP 1: PRZYGOTOWANIE WSTĘPNEJ DIAGNOZY
♦ III–VII 2025 – Prace nad założeniami do strategii działania w obszarze pamięci, prowadzone
w grupie roboczej, powołanej przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W skład grupy wchodzili: Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Dyrektor Departamentu Dziedzictwa Kulturowego oraz przedstawiciele następujących instytucji: Muzeum Historii Polski, Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego, Centrum Archiwistyki Społecznej, Instytut Myśli Politycznej im. Gabriela Narutowicza, Europejskie Centrum Solidarności. Zespół wypracował założenia do dokumentu roboczego Analiza stanu zastanego i mapowanie najważniejszych obszarów, który został następnie przygotowany i opracowany przez Marcina Napiórkowskiego.
♦ 21 VIII 2025 – Konferencja prasowa w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego z udziałem ministry Marty Cienkowskiej oraz Dyrektora Muzeum Historii Polski, Marcina Napiórkowskiego. Podczas wydarzenia zaprezentowano dokument Analiza stanu zastanego i mapowanie najważniejszych obszarów.
ETAP 2: KONSULTACJE I WARSZTATY PROWADZONE NA PODSTAWIE WSTĘPNEJ DIAGNOZY
♦ 1–2 X 2025 – Wyniki pierwszego etapu prac (elementy diagnozy, założenia) zostały przedstawione i poddane pod dyskusję podczas 16. Spotkania Dyrektorów Muzeów i Instytucji Polityki Pamięci nadzorowanych przez Departament Dziedzictwa Kulturowego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w Muzeum Narodowym Ziemi Przemyskiej w Przemyślu.
♦ 7 XI 2025 – Przedstawienie i poddanie pod dyskusję dokumentu roboczego podczas Rady Muzeum Historii Polski. W dyskusji udział wzięli m.in. prof. Jolanta Choińska‑Mika, prof. Andrzej Friszke, prof. Dariusz Stola, prof. Dorota Folga‑Januszewska, dr Paweł Pietrzyk, dr Łukasz Kamiński, prof. Robert Frost, prof. Krzysztof Mikulski, prof. Richard Butterwick‑Pawlikowski.
♦ 10 XI 2025 – Rada Młodzieżowa Muzeum Historii Polski – dyskusja wokół założeń dokumentu roboczego, perspektywa młodych ludzi.
♦ 20–21 XII 2025 – Warsztaty konsultacyjne strategii działania w obszarze pamięci, zorganizowane w Muzeum Historii Polski.
Wykład inauguracyjny wygłosił Tadeusz Woźniak, Jak wykorzystać doświadczenia z biznesu w budowie i wdrażaniu strategii w instytucjach kultury?
Podczas warsztatów odbyło się osiem dyskusji panelowych:
1. Rola akademii w sporach o pamięć (Joanna Wawrzyniak, Maciej Janowski, Barbara Klich‑Kluczewska, Robert Litwiński, Łukasz Niesiołowski‑Spano)
2. Rola państwa w budowie wspólnej pamięci (Paulina Florjanowicz, Karol Madaj, Filip Musiał, Katarzyna Ziętal)
3. Jak opowiadać światu o historii Polski? (Dominika Jarzyńska‑Pokojska, Michał Kosiorek, Hanna Radziejowska, Rafał Rogulski, Michał Michalski)
4. Jak rozmawiać o przeszłości z sąsiadami? (Hieronim Grala, Robert Traba, Rafał Wnuk, Maciej Wyrwa)
5. Regionalne perspektywy polityki pamięci (Karolina Kolbuszewska, Jerzy Kiełbik, Marta Mleczko, Michał Murzyn)
6. Pamięć polsko‑żydowska (Tomasz Kranz, Katarzyna Person, Dariusz Stola, Michał Trębacz)
7. Jak tworzyć wspólne i przekonujące narracje w podzielonym społeczeństwie? (Michał Łuczewski, Piotr Majewski, Adrian Trzoss, Andrzej Zybertowicz)
8. Protokół zbieżności (Krzysztof Noworyta, Michał Syska, Marcin Zaremba, Andrzej Zybertowicz)
Wszystkie dyskusje panelowe zostały nagrane. Następnie całość zapisu (235 stron maszynopisu znormalizowanego) poddano anotacji i uporządkowaniu według głównych zagadnień.
♦ W warsztatach uczestniczyło 47 osób reprezentujących świat akademicki, instytucje pamięci oraz kluczowych interesariuszy:
1. Jerzy Bauer – Starosta Ostrowski
2. Małgorzata Bukiel – Instytut Zachodni im. Z. Wojciechowskiego w Poznaniu
3. Paulina Florjanowicz – Narodowy Instytut Muzeów
4. Kamil Frejlich – Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie
5. Hieronim Grala – Uniwersytet Warszawski
6. Maciej Janowski – Instytut Historii im. T. Manteuffla Polskiej Akademii Nauk
7. Dominika Jarzyńska‑Pokojska – Muzeum Warszawy, Miejsce Pamięci Palmiry
8. Andrzej Jerie – Ośrodek Pamięć i Przyszłość we Wrocławiu
9. Maria Kamińska – Muzeum Warszawy, Miejsce Pamięci Palmiry
10. Jerzy Kiełbik – Instytut Północy im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie
11. Barbara Klich‑Kluczewska – Uniwersytet Jagielloński
12. Karolina Kolbuszewska – Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej
13. Maciej Korkuć – Instytut Pamięci Narodowej
14. Michał Kosiorek – Narodowe Centrum Kultury
15. Tomasz Kranz – Państwowe Muzeum na Majdanku w Lublinie
16. Wojciech Kucharski – Ośrodek Pamięć i Przyszłość we Wrocławiu
17. Bartosz Kuświk – Instytut Śląski
18. Robert Litwiński – Polskie Towarzystwo Historyczne
19. Joanna Łuba – Centrum Archiwistyki Społecznej
20. Michał Łuczewski – Uniwersytet Warszawski
21. Karol Madaj – Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego
22. Piotr Majewski – Instytut Pamięci Narodowej, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego
w Warszawie
23. Michał Michalski – Narodowy Instytut Dziedzictwa Kulturowego za Granicą – Polonika
24. Marta Mleczko – Centrum Kultury „Park Dzieje”
25. Michał Murzyn – Muzeum Tatrzańskie im. dr. Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem
26. Filip Musiał – Instytutu Pamięci Narodowej
27. Łukasz Niesiołowski‑Spano – Uniwersytet Warszawski
28. Krzysztof Noworyta – Nostromo Studio
29. Katarzyna Person – Muzeum Getta Warszawskiego
30. Katarzyna Puchalska – Dom Spotkań z Historią
31. Hanna Radziejowska – Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego, Oddział Zamiejscowy w Berlinie
32. Rafał Rogulski – Europejska Sieć Pamięć i Solidarność
33. Katarzyna Sokołowska – Narodowy Instytut Dziedzictwa Kulturowego za Granicą – Polonika
34. Dariusz Stola – Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk
35. Michał Syska – Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
36. Robert Szuchta – Stowarzyszenie „Otwarta Rzeczypospolita”
37. Wojciech Śleszyński – Muzeum Pamięci Sybiru w Białymstoku
38. Robert Traba – Instytut Studiów Polityczny Polskiej Akademii Nauk
39. Michał Trębacz – Żydowski Instytut Historyczny im. E. Ringelbluma
40. Adrian Trzoss – Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu
41. Joanna Wawrzyniak – Uniwersytet Warszawski
42. Rafał Wnuk – Muzeum II Wojny Światowej
43. Maciej Wyrwa – Centrum Dialogu im. Juliusza Mieroszewskiego
44. Marcin Zaremba – Uniwersytet Warszawski
45. Marcin Zarzecki – Instytut Pamięci Narodowej
46. Katarzyna Ziętal – Centrum Archiwistyki Społecznej
47. Andrzej Zybertowicz – doradca społeczny prezydenta Rzeczypospolitej
Z uczestnikami warsztatów przeprowadzono 25 rejestrowanych wywiadów. Wywiady spisano, poddano anotacji według najważniejszych zagadnień i wykorzystano w pracach nad kolejną wersją dokumentu.
♦ 23 XII 2025 – nawiązanie współpracy z prof. Magdaleną Lesińską, przewodniczącą Komitetu Badań nad Migracjami Polskiej Akademii Nauk. Zaowocowało to dyskusją nad tekstem strategii na posiedzeniu
Komitetu.
♦ 19 II 2026 – wystąpienie dyrektora Muzeum Historii Polski Marcina Napiórkowskiego na temat przygotowywanego dokumentu na seminarium organizowanym przez Komisję Historii w Przestrzeni Publicznej przy Komitecie Nauk Historycznych Polskiej Akademii Nauk.
♦ 12–13 V 2026 – udział dyrektora Muzeum Historii Polski Marcina Napiórkowskiego w konferencji „Rozmowy o Kulturze 2026. Polityka historyczna: narzędzie czy zobowiązanie?”. Marcin Napiórkowski wystąpił w panelu dyskusyjnym Polska polityka historyczna w XXI w. obok Roberta Traby i Łukasza Adamskiego.
ETAP 3: ZEBRANIE INFORMACJI ZWROTNYCH
♦ V 2026 – wystąpienie o opinie na temat dokumentu roboczego, przedstawiającego diagnozę, trendy oraz propozycje działania do specjalistów i instytucji kultury. W rezultacie otrzymano opinie od Marii Kamińskiej (Muzeum Warszawy), Karoliny Kolbuszewskiej (Muzeum Dom Rodziny Pileckich), Tomasza Kranza (Państwowe Muzeum na Majdanku w Lublinie), Agnieszki Kuchcińskiej‑Kurcz (Centrum Dialogu Przełomy, Muzeum Narodowe w Szczecinie), Karola Madaja i Andrzeja Zawistowskiego (Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego), Piotra Majewskiego (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie), Michała Nowosielskiego (Instytut Zachodni im. Z. Wojciechowskiego w Poznaniu), Katarzyny Ziętal (Centrum Archiwistyki Społecznej).
♦ VII 2026 – dyskusja o założeniach strategii z przedstawicielami Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych.
♦ X 2026 – warsztaty w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego z udziałem przedstawicieli kluczowych departamentów.
♦ VII–X 2026 – przedstawienie uwag do dokumentu roboczego przez Narodowy Instytut Muzeów, Instytut Pamięci Narodowej, Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych oraz Departament Mecenatu Państwa w MKiDN.
Opinie i informacje zwrotne zostały uwzględnione w końcowym tekście dokumentu.
♦ III–VII 2025 – Prace nad założeniami do strategii działania w obszarze pamięci, prowadzone
w grupie roboczej, powołanej przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W skład grupy wchodzili: Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Dyrektor Departamentu Dziedzictwa Kulturowego oraz przedstawiciele następujących instytucji: Muzeum Historii Polski, Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego, Centrum Archiwistyki Społecznej, Instytut Myśli Politycznej im. Gabriela Narutowicza, Europejskie Centrum Solidarności. Zespół wypracował założenia do dokumentu roboczego Analiza stanu zastanego i mapowanie najważniejszych obszarów, który został następnie przygotowany i opracowany przez Marcina Napiórkowskiego.
♦ 21 VIII 2025 – Konferencja prasowa w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego z udziałem ministry Marty Cienkowskiej oraz Dyrektora Muzeum Historii Polski, Marcina Napiórkowskiego. Podczas wydarzenia zaprezentowano dokument Analiza stanu zastanego i mapowanie najważniejszych obszarów.
ETAP 2: KONSULTACJE I WARSZTATY PROWADZONE NA PODSTAWIE WSTĘPNEJ DIAGNOZY
♦ 1–2 X 2025 – Wyniki pierwszego etapu prac (elementy diagnozy, założenia) zostały przedstawione i poddane pod dyskusję podczas 16. Spotkania Dyrektorów Muzeów i Instytucji Polityki Pamięci nadzorowanych przez Departament Dziedzictwa Kulturowego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w Muzeum Narodowym Ziemi Przemyskiej w Przemyślu.
♦ 7 XI 2025 – Przedstawienie i poddanie pod dyskusję dokumentu roboczego podczas Rady Muzeum Historii Polski. W dyskusji udział wzięli m.in. prof. Jolanta Choińska‑Mika, prof. Andrzej Friszke, prof. Dariusz Stola, prof. Dorota Folga‑Januszewska, dr Paweł Pietrzyk, dr Łukasz Kamiński, prof. Robert Frost, prof. Krzysztof Mikulski, prof. Richard Butterwick‑Pawlikowski.
♦ 10 XI 2025 – Rada Młodzieżowa Muzeum Historii Polski – dyskusja wokół założeń dokumentu roboczego, perspektywa młodych ludzi.
♦ 20–21 XII 2025 – Warsztaty konsultacyjne strategii działania w obszarze pamięci, zorganizowane w Muzeum Historii Polski.
Wykład inauguracyjny wygłosił Tadeusz Woźniak, Jak wykorzystać doświadczenia z biznesu w budowie i wdrażaniu strategii w instytucjach kultury?
Podczas warsztatów odbyło się osiem dyskusji panelowych:
1. Rola akademii w sporach o pamięć (Joanna Wawrzyniak, Maciej Janowski, Barbara Klich‑Kluczewska, Robert Litwiński, Łukasz Niesiołowski‑Spano)
2. Rola państwa w budowie wspólnej pamięci (Paulina Florjanowicz, Karol Madaj, Filip Musiał, Katarzyna Ziętal)
3. Jak opowiadać światu o historii Polski? (Dominika Jarzyńska‑Pokojska, Michał Kosiorek, Hanna Radziejowska, Rafał Rogulski, Michał Michalski)
4. Jak rozmawiać o przeszłości z sąsiadami? (Hieronim Grala, Robert Traba, Rafał Wnuk, Maciej Wyrwa)
5. Regionalne perspektywy polityki pamięci (Karolina Kolbuszewska, Jerzy Kiełbik, Marta Mleczko, Michał Murzyn)
6. Pamięć polsko‑żydowska (Tomasz Kranz, Katarzyna Person, Dariusz Stola, Michał Trębacz)
7. Jak tworzyć wspólne i przekonujące narracje w podzielonym społeczeństwie? (Michał Łuczewski, Piotr Majewski, Adrian Trzoss, Andrzej Zybertowicz)
8. Protokół zbieżności (Krzysztof Noworyta, Michał Syska, Marcin Zaremba, Andrzej Zybertowicz)
Wszystkie dyskusje panelowe zostały nagrane. Następnie całość zapisu (235 stron maszynopisu znormalizowanego) poddano anotacji i uporządkowaniu według głównych zagadnień.
♦ W warsztatach uczestniczyło 47 osób reprezentujących świat akademicki, instytucje pamięci oraz kluczowych interesariuszy:
1. Jerzy Bauer – Starosta Ostrowski
2. Małgorzata Bukiel – Instytut Zachodni im. Z. Wojciechowskiego w Poznaniu
3. Paulina Florjanowicz – Narodowy Instytut Muzeów
4. Kamil Frejlich – Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie
5. Hieronim Grala – Uniwersytet Warszawski
6. Maciej Janowski – Instytut Historii im. T. Manteuffla Polskiej Akademii Nauk
7. Dominika Jarzyńska‑Pokojska – Muzeum Warszawy, Miejsce Pamięci Palmiry
8. Andrzej Jerie – Ośrodek Pamięć i Przyszłość we Wrocławiu
9. Maria Kamińska – Muzeum Warszawy, Miejsce Pamięci Palmiry
10. Jerzy Kiełbik – Instytut Północy im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie
11. Barbara Klich‑Kluczewska – Uniwersytet Jagielloński
12. Karolina Kolbuszewska – Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej
13. Maciej Korkuć – Instytut Pamięci Narodowej
14. Michał Kosiorek – Narodowe Centrum Kultury
15. Tomasz Kranz – Państwowe Muzeum na Majdanku w Lublinie
16. Wojciech Kucharski – Ośrodek Pamięć i Przyszłość we Wrocławiu
17. Bartosz Kuświk – Instytut Śląski
18. Robert Litwiński – Polskie Towarzystwo Historyczne
19. Joanna Łuba – Centrum Archiwistyki Społecznej
20. Michał Łuczewski – Uniwersytet Warszawski
21. Karol Madaj – Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego
22. Piotr Majewski – Instytut Pamięci Narodowej, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego
w Warszawie
23. Michał Michalski – Narodowy Instytut Dziedzictwa Kulturowego za Granicą – Polonika
24. Marta Mleczko – Centrum Kultury „Park Dzieje”
25. Michał Murzyn – Muzeum Tatrzańskie im. dr. Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem
26. Filip Musiał – Instytutu Pamięci Narodowej
27. Łukasz Niesiołowski‑Spano – Uniwersytet Warszawski
28. Krzysztof Noworyta – Nostromo Studio
29. Katarzyna Person – Muzeum Getta Warszawskiego
30. Katarzyna Puchalska – Dom Spotkań z Historią
31. Hanna Radziejowska – Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego, Oddział Zamiejscowy w Berlinie
32. Rafał Rogulski – Europejska Sieć Pamięć i Solidarność
33. Katarzyna Sokołowska – Narodowy Instytut Dziedzictwa Kulturowego za Granicą – Polonika
34. Dariusz Stola – Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk
35. Michał Syska – Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
36. Robert Szuchta – Stowarzyszenie „Otwarta Rzeczypospolita”
37. Wojciech Śleszyński – Muzeum Pamięci Sybiru w Białymstoku
38. Robert Traba – Instytut Studiów Polityczny Polskiej Akademii Nauk
39. Michał Trębacz – Żydowski Instytut Historyczny im. E. Ringelbluma
40. Adrian Trzoss – Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu
41. Joanna Wawrzyniak – Uniwersytet Warszawski
42. Rafał Wnuk – Muzeum II Wojny Światowej
43. Maciej Wyrwa – Centrum Dialogu im. Juliusza Mieroszewskiego
44. Marcin Zaremba – Uniwersytet Warszawski
45. Marcin Zarzecki – Instytut Pamięci Narodowej
46. Katarzyna Ziętal – Centrum Archiwistyki Społecznej
47. Andrzej Zybertowicz – doradca społeczny prezydenta Rzeczypospolitej
Z uczestnikami warsztatów przeprowadzono 25 rejestrowanych wywiadów. Wywiady spisano, poddano anotacji według najważniejszych zagadnień i wykorzystano w pracach nad kolejną wersją dokumentu.
♦ 23 XII 2025 – nawiązanie współpracy z prof. Magdaleną Lesińską, przewodniczącą Komitetu Badań nad Migracjami Polskiej Akademii Nauk. Zaowocowało to dyskusją nad tekstem strategii na posiedzeniu
Komitetu.
♦ 19 II 2026 – wystąpienie dyrektora Muzeum Historii Polski Marcina Napiórkowskiego na temat przygotowywanego dokumentu na seminarium organizowanym przez Komisję Historii w Przestrzeni Publicznej przy Komitecie Nauk Historycznych Polskiej Akademii Nauk.
♦ 12–13 V 2026 – udział dyrektora Muzeum Historii Polski Marcina Napiórkowskiego w konferencji „Rozmowy o Kulturze 2026. Polityka historyczna: narzędzie czy zobowiązanie?”. Marcin Napiórkowski wystąpił w panelu dyskusyjnym Polska polityka historyczna w XXI w. obok Roberta Traby i Łukasza Adamskiego.
ETAP 3: ZEBRANIE INFORMACJI ZWROTNYCH
♦ V 2026 – wystąpienie o opinie na temat dokumentu roboczego, przedstawiającego diagnozę, trendy oraz propozycje działania do specjalistów i instytucji kultury. W rezultacie otrzymano opinie od Marii Kamińskiej (Muzeum Warszawy), Karoliny Kolbuszewskiej (Muzeum Dom Rodziny Pileckich), Tomasza Kranza (Państwowe Muzeum na Majdanku w Lublinie), Agnieszki Kuchcińskiej‑Kurcz (Centrum Dialogu Przełomy, Muzeum Narodowe w Szczecinie), Karola Madaja i Andrzeja Zawistowskiego (Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego), Piotra Majewskiego (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie), Michała Nowosielskiego (Instytut Zachodni im. Z. Wojciechowskiego w Poznaniu), Katarzyny Ziętal (Centrum Archiwistyki Społecznej).
♦ VII 2026 – dyskusja o założeniach strategii z przedstawicielami Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych.
♦ X 2026 – warsztaty w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego z udziałem przedstawicieli kluczowych departamentów.
♦ VII–X 2026 – przedstawienie uwag do dokumentu roboczego przez Narodowy Instytut Muzeów, Instytut Pamięci Narodowej, Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych oraz Departament Mecenatu Państwa w MKiDN.
Opinie i informacje zwrotne zostały uwzględnione w końcowym tekście dokumentu.