czas czytania:
Zmarł Piotr Michałowski
Piotr Michałowski urodził się 2 lipca 1800 r. w Krakowie. Znany jako malarz, był także społecznikiem i aktywnym uczestnikiem polskiego życia gospodarczego w okresie zaborów.
Studiował nauki humanistyczne, matematyczno-przyrodnicze i ekonomiczne na uniwersytetach w Krakowie i Getyndze. W latach 1823–1830 pracował w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu, gdzie pełnił obowiązki naczelnika Oddziału Hutniczego. Po wybuchu powstania listopadowego, jako członek Rządowej Komisji Wojny, kierował produkcją broni. Po upadku powstania udał się na emigrację i osiadł we Francji. W 1835 r. wrócił do kraju, a dwa lata później osiadł w rodzinnym majątku Krzyżtoporzyce pod Krakowem. Od 1853 r. był prezesem Towarzystwa Rolniczego Krakowskiego. Wolne chwile poświęcał malarstwu. Zasłynął jako przedstawiciel polskiego malarstwa romantycznego. Artysta ze szczególną pasją utrwalał konie („Błękitni huzarzy”, „Jazda austriacka”, „Rycerz na białym koniu”), sceny historyczne upamiętniające chwałę polskiego oręża („Wjazd Chrobrego do Kijowa”, „Somosierra”, „Stefan Czarniecki na koniu”, „Defilada przed Napoleonem”). Michałowski, inspirowany francuską szkołą malarską, zasłynął także jako portrecista wiernie oddający rysy twarzy i sylwetki psychologiczne modeli („Kardynał”, „Portret syna artysty Celiny”, „Studium chłopca wiejskiego”). Artysta zmarł w rodzinnym majątku w Krzyżtoporzycach.
PM
Z prof. Marią Poprzęcką
o Piotrze Michałowskim rozmawia Wojciech Kozłowski
Wojciech Kozłowski: Czy polskie malarstwo romantyczne jest elementem szerszego nurtu obecnego w Europie, czy raczej jest produktem polskich doświadczeń historycznych?
Prof. Maria Poprzęcka: Trudno jest w ogóle mówić o polskim malarstwie romantycznym. W połowie XIX wieku ogromna dysproporcja między wielką poezją romantyczną – Mickiewicza, Słowackiego, Krasińskiego – i wielką muzyką Chopina a bardzo skromnymi dokonaniami polskiego malarstwa skłaniała do przekonania, że Polacy nie mają predyspozycji do sztuk plastycznych. Tak widział to zresztą sam Mickiewicz, upatrując w tym zresztą nie upośledzenie, lecz przeciwnie – wyższość Polaków i Słowian, których domeną miała być poezja, czyli sztuka najbardziej uduchowiona. Istotnie, zanim poznano szerzej malarstwo Piotra Michałowskiego, które niemal do końca XIX wieku pozostawało nieznane – przecież nie był on zawodowym malarzem –mogło się wydawać, że w polskiej sztuce zabrakło odpowiednika twórczości porównywalnej do francuskiego malarstwa romantycznego. Michałowski nie uczestniczył w życiu artystycznym – nie wystawiał, nie sygnował, nie datował, nie sprzedawał swoich obrazów, pozostawał właściwie całkowicie poza publicznym obiegiem sztuki. Tym tłumaczy się jego nieobecność w panoramie malarstwa polskiego aż do końca XIX wieku.
Czy daje się uchwycić pewna specyfika jego malarstwa w zestawieniu z romantycznym malarstwem zachodnim?
Nie można generalizować i mówić o „romantycznym malarstwie zachodnim”, ponieważ na przykład malarstwo francuskie – gorące, żywiołowe – jest zupełnie inne niż niemieckie, wyciszone, kontemplacyjne, o głębokich inspiracjach religijnych.
Michałowski, który po upadku powstania listopadowego udał się na emigrację, zetknął się z francuskim malarstwem romantycznym. We Francji właśnie odbył nauki artystyczne, chociaż nie regularne studia, co zresztą zaważyło na jego twórczości. Michałowski bliski jest właśnie malarstwu Théodore’a Géricault i Eugène’a Delacroix – wielkich malarzy francuskiego romantyzmu – z jego gwałtownością, frenezją, swobodną techniką. Niemniej Michałowski czerpał nie tylko od malarzy francuskich. Paryż to byli nie tylko romantycy, ale też wspaniałe muzea. Po powrocie do Polski Michałowski, mimo że był gospodarującym ziemianinem, sporo podróżował, dzięki temu wiele uczył się w galeriach. Luwr i zbiory wiedeńskie, szczególnie Velázquez – to była jego wielka szkoła. Jego inspiracje są więc bardzo zróżnicowane.
Jak to się stało, że twórczość Michałowskiego została odkryta?
Było to wynikiem rozwijających się badań nad sztuką polską. Pierwsza wystawa, która objawiła malarstwo Michałowskiego, odbyła się w 1894 roku. Trzeba przypomnieć, że dla nas Michałowski jest przede wszystkim malarzem, ale był to bogaty obywatel ziemski, człowiek wszechstronnie wykształcony, sprawujący wiele funkcji publicznych, organizator przedsięwzięć przemysłowych. Rodzina Michałowskich była znana w Galicji i nie było tajemnicą, że Piotr malował, tyle że pozostawało to sprawą prywatną. Tymczasem wśród licznych zatrudnień Michałowskiego malarstwo nie było dla niego tylko wielkopańską, amatorską rozrywką. W czasie paroletniego pobytu w Paryżu wyrobił on sobie nawet pewną markę jako autor cieszących się powodzeniem akwareli przedstawiających zaprzęgi, konie bitewne, konie zaprzęgowe, konie pocztowe. Był to wówczas bardzo modny podgatunek malarstwa nazywany Pferdemalerei, czyli malarstwo koni. Natomiast późniejsze jego obrazy, dziś uważane przez nas za wielkie arcydzieła, powstawały w domowym zaciszu, w majątkach, którymi zarządzał. Po jego śmierci w 1855 roku prace te pozostały w posiadaniu rodziny. Córka malarza, Celina Michałowska, napisała monografię o swoim ojcu, będącą do dziś cennym źródłem informacji. Zatem następne pokolenie podjęło badania zarówno biograficzne, jak i artystyczne nad twórczością Michałowskiego, która – objawiona na pierwszych wystawach – całkowicie zmieniła obraz polskiego malarstwa XIX w., wypełniając „lukę” romantyczną.
Pani Profesor mówiła o wpływie galerii, emigracji… Czy zatem tematyka obrazów Michałowskiego wynika głównie z jego doświadczeń francuskich, czy też można dostrzec element jakichś poruszeń polskich?
Główne zainteresowania Michałowskiego to batalistyka – epopeja napoleońska, sceny bitewne, szarże, potyczki – oraz animalistyka, to znaczy zwierzęta, przed wszystkim konie. Michałowski próbował też swoich sił jako rzeźbiarz, a jedyne znane jego dzieło rzeźbiarskie to właśnie niewielki model konnego pomnika Napoleona. Podejmowane we Francji starania o jego pełną realizację spełzły jednak na niczym.
Wśród licznych obrazów napoleońskich Michałowskiego najważniejsze są oczywiście szkice do „Szarży w wąwozie Somosierry”. Wiele świadczy o tym, że to miało być jego dzieło życia. Do tego obrazu malarz zbierał źródła różnego rodzaju, relacje uczestników słynnej szarży, przede wszystkim Niegolewskiego. Wybierał się nawet do Hiszpanii, do Kastylii, żeby zobaczyć wąwóz u stóp góry Sierra de Guadarrama, do czego jednak nie doszło. W każdym razie miało to być wielkie dzieło, ale – jak wiele zamierzeń Michałowskiego – pozostało na etapie szkiców. Szalenie przemawiają one do naszej dzisiejszej wrażliwości, natomiast w owym czasie były widziane zaledwie jako prace przygotowawcze, nieskończone, a zatem nienadające się do szerszej prezentacji.
Michałowski tworzył też liczne obrazy na chwałę oręża polskiego z myślą o sali hetmanów na Zamku Wawelskim, będącym wówczas koszarami armii austriackiej, jak duży portret konny Stefana Czarnieckiego.
Natomiast gdy osiadł w swoich majątkach, wówczas rozkwitł inny rodzaj jego twórczości – malarstwo portretowe. Michałowskiego nigdy nie interesowała natura, nie interesował go pejzaż, ale ludzie i zwierzęta. Jego twórczość portretowa ograniczona jest właściwie do jego najbliższego, domowego kręgu: dzieci, rodzina, służba, chłopi, Żydzi. To są te obrazy, które w tej chwili chyba najmocniej do nas przemawiają, zarówno swoją malarską jakością, jak i siłą wyrazu. Ci chłopi poprzebierani w dziwne stroje, wioskowi „kardynałowie” czy „don Kichoci” albo zbiorowy portret miejscowych Żydów – chyba jedyny w sztuce polskiej – to najbardziej przejmujące wizerunki ludzkich twarzy, jakie znajdujemy w naszym malarstwie.
Czy Michałowski jest popularny w Europie? Podobno jest on malarzem dość rozpoznawalnym spośród polskich malarzy za granicą.
Tworzymy sobie różne mity na temat rangi naszej sztuki. Kiedy kilka lat temu odbyła się w Paryżu wystawa Piotra Michałowskiego, zresztą bardzo pięknie zrobiona w muzeum Delacroix, miała sporo zwiedzających i cieszyła się pewnym zainteresowaniem, ale to było widziane przez Francuzów – z właściwym im egocentryzmem – jako przypis do malarstwa francuskiego: „o, patrzcie, Polak, który maluje tak jak nasi”. Natomiast wydaje mi się, że w Polsce, mimo że Michałowski należy do żelaznego kanonu największych artystów, jego malarstwo nie jest chyba przedmiotem powszechnego upodobania, i to pomimo ogromnie popularnej w Polsce tematyki: konie, szwoleżerowie, bohaterskie szarże. Brawurowa, szkicowa technika, nieukończenie, porywczość pędzla, malarska frenezja – w gruncie rzeczy niezbyt odpowiada polskiemu gustowi, bardzo jednak tradycyjnemu.
Prof. Maria Poprzęcka – historyk sztuki, dyrektor Instytutu Historii Sztuki UW; zajmuje się historią i teorią sztuki XIX i XX wieku.
Ilustracja: Piotr Michałowski na drzeworycie w Tygodniku Ilustrowanym z 1867 r., Wikimedia commons, domena publiczna
Prof. Maria Poprzęcka: Trudno jest w ogóle mówić o polskim malarstwie romantycznym. W połowie XIX wieku ogromna dysproporcja między wielką poezją romantyczną – Mickiewicza, Słowackiego, Krasińskiego – i wielką muzyką Chopina a bardzo skromnymi dokonaniami polskiego malarstwa skłaniała do przekonania, że Polacy nie mają predyspozycji do sztuk plastycznych. Tak widział to zresztą sam Mickiewicz, upatrując w tym zresztą nie upośledzenie, lecz przeciwnie – wyższość Polaków i Słowian, których domeną miała być poezja, czyli sztuka najbardziej uduchowiona. Istotnie, zanim poznano szerzej malarstwo Piotra Michałowskiego, które niemal do końca XIX wieku pozostawało nieznane – przecież nie był on zawodowym malarzem –mogło się wydawać, że w polskiej sztuce zabrakło odpowiednika twórczości porównywalnej do francuskiego malarstwa romantycznego. Michałowski nie uczestniczył w życiu artystycznym – nie wystawiał, nie sygnował, nie datował, nie sprzedawał swoich obrazów, pozostawał właściwie całkowicie poza publicznym obiegiem sztuki. Tym tłumaczy się jego nieobecność w panoramie malarstwa polskiego aż do końca XIX wieku.
Czy daje się uchwycić pewna specyfika jego malarstwa w zestawieniu z romantycznym malarstwem zachodnim?
Nie można generalizować i mówić o „romantycznym malarstwie zachodnim”, ponieważ na przykład malarstwo francuskie – gorące, żywiołowe – jest zupełnie inne niż niemieckie, wyciszone, kontemplacyjne, o głębokich inspiracjach religijnych.
Michałowski, który po upadku powstania listopadowego udał się na emigrację, zetknął się z francuskim malarstwem romantycznym. We Francji właśnie odbył nauki artystyczne, chociaż nie regularne studia, co zresztą zaważyło na jego twórczości. Michałowski bliski jest właśnie malarstwu Théodore’a Géricault i Eugène’a Delacroix – wielkich malarzy francuskiego romantyzmu – z jego gwałtownością, frenezją, swobodną techniką. Niemniej Michałowski czerpał nie tylko od malarzy francuskich. Paryż to byli nie tylko romantycy, ale też wspaniałe muzea. Po powrocie do Polski Michałowski, mimo że był gospodarującym ziemianinem, sporo podróżował, dzięki temu wiele uczył się w galeriach. Luwr i zbiory wiedeńskie, szczególnie Velázquez – to była jego wielka szkoła. Jego inspiracje są więc bardzo zróżnicowane.
Jak to się stało, że twórczość Michałowskiego została odkryta?
Było to wynikiem rozwijających się badań nad sztuką polską. Pierwsza wystawa, która objawiła malarstwo Michałowskiego, odbyła się w 1894 roku. Trzeba przypomnieć, że dla nas Michałowski jest przede wszystkim malarzem, ale był to bogaty obywatel ziemski, człowiek wszechstronnie wykształcony, sprawujący wiele funkcji publicznych, organizator przedsięwzięć przemysłowych. Rodzina Michałowskich była znana w Galicji i nie było tajemnicą, że Piotr malował, tyle że pozostawało to sprawą prywatną. Tymczasem wśród licznych zatrudnień Michałowskiego malarstwo nie było dla niego tylko wielkopańską, amatorską rozrywką. W czasie paroletniego pobytu w Paryżu wyrobił on sobie nawet pewną markę jako autor cieszących się powodzeniem akwareli przedstawiających zaprzęgi, konie bitewne, konie zaprzęgowe, konie pocztowe. Był to wówczas bardzo modny podgatunek malarstwa nazywany Pferdemalerei, czyli malarstwo koni. Natomiast późniejsze jego obrazy, dziś uważane przez nas za wielkie arcydzieła, powstawały w domowym zaciszu, w majątkach, którymi zarządzał. Po jego śmierci w 1855 roku prace te pozostały w posiadaniu rodziny. Córka malarza, Celina Michałowska, napisała monografię o swoim ojcu, będącą do dziś cennym źródłem informacji. Zatem następne pokolenie podjęło badania zarówno biograficzne, jak i artystyczne nad twórczością Michałowskiego, która – objawiona na pierwszych wystawach – całkowicie zmieniła obraz polskiego malarstwa XIX w., wypełniając „lukę” romantyczną.
Pani Profesor mówiła o wpływie galerii, emigracji… Czy zatem tematyka obrazów Michałowskiego wynika głównie z jego doświadczeń francuskich, czy też można dostrzec element jakichś poruszeń polskich?
Główne zainteresowania Michałowskiego to batalistyka – epopeja napoleońska, sceny bitewne, szarże, potyczki – oraz animalistyka, to znaczy zwierzęta, przed wszystkim konie. Michałowski próbował też swoich sił jako rzeźbiarz, a jedyne znane jego dzieło rzeźbiarskie to właśnie niewielki model konnego pomnika Napoleona. Podejmowane we Francji starania o jego pełną realizację spełzły jednak na niczym.
Wśród licznych obrazów napoleońskich Michałowskiego najważniejsze są oczywiście szkice do „Szarży w wąwozie Somosierry”. Wiele świadczy o tym, że to miało być jego dzieło życia. Do tego obrazu malarz zbierał źródła różnego rodzaju, relacje uczestników słynnej szarży, przede wszystkim Niegolewskiego. Wybierał się nawet do Hiszpanii, do Kastylii, żeby zobaczyć wąwóz u stóp góry Sierra de Guadarrama, do czego jednak nie doszło. W każdym razie miało to być wielkie dzieło, ale – jak wiele zamierzeń Michałowskiego – pozostało na etapie szkiców. Szalenie przemawiają one do naszej dzisiejszej wrażliwości, natomiast w owym czasie były widziane zaledwie jako prace przygotowawcze, nieskończone, a zatem nienadające się do szerszej prezentacji.
Michałowski tworzył też liczne obrazy na chwałę oręża polskiego z myślą o sali hetmanów na Zamku Wawelskim, będącym wówczas koszarami armii austriackiej, jak duży portret konny Stefana Czarnieckiego.
Natomiast gdy osiadł w swoich majątkach, wówczas rozkwitł inny rodzaj jego twórczości – malarstwo portretowe. Michałowskiego nigdy nie interesowała natura, nie interesował go pejzaż, ale ludzie i zwierzęta. Jego twórczość portretowa ograniczona jest właściwie do jego najbliższego, domowego kręgu: dzieci, rodzina, służba, chłopi, Żydzi. To są te obrazy, które w tej chwili chyba najmocniej do nas przemawiają, zarówno swoją malarską jakością, jak i siłą wyrazu. Ci chłopi poprzebierani w dziwne stroje, wioskowi „kardynałowie” czy „don Kichoci” albo zbiorowy portret miejscowych Żydów – chyba jedyny w sztuce polskiej – to najbardziej przejmujące wizerunki ludzkich twarzy, jakie znajdujemy w naszym malarstwie.
Czy Michałowski jest popularny w Europie? Podobno jest on malarzem dość rozpoznawalnym spośród polskich malarzy za granicą.
Tworzymy sobie różne mity na temat rangi naszej sztuki. Kiedy kilka lat temu odbyła się w Paryżu wystawa Piotra Michałowskiego, zresztą bardzo pięknie zrobiona w muzeum Delacroix, miała sporo zwiedzających i cieszyła się pewnym zainteresowaniem, ale to było widziane przez Francuzów – z właściwym im egocentryzmem – jako przypis do malarstwa francuskiego: „o, patrzcie, Polak, który maluje tak jak nasi”. Natomiast wydaje mi się, że w Polsce, mimo że Michałowski należy do żelaznego kanonu największych artystów, jego malarstwo nie jest chyba przedmiotem powszechnego upodobania, i to pomimo ogromnie popularnej w Polsce tematyki: konie, szwoleżerowie, bohaterskie szarże. Brawurowa, szkicowa technika, nieukończenie, porywczość pędzla, malarska frenezja – w gruncie rzeczy niezbyt odpowiada polskiemu gustowi, bardzo jednak tradycyjnemu.
Prof. Maria Poprzęcka – historyk sztuki, dyrektor Instytutu Historii Sztuki UW; zajmuje się historią i teorią sztuki XIX i XX wieku.
Ilustracja: Piotr Michałowski na drzeworycie w Tygodniku Ilustrowanym z 1867 r., Wikimedia commons, domena publiczna