Zmarł generał Stanisław Sosabowski

Stanisław Franciszek Sosabowski urodził się 8 maja 1892 r. w Stanisławowie, jako syn Władysława i Franciszki z Garbarskich. W wieku 11 lat stracił ojca, musiał więc wcześnie dorosnąć. Gdy miał 13 lat, trudna sytuacja materialna zmusiła go do udzielania korepetycji, dzięki czemu wspomagał matkę wychowującą dwoje młodszego rodzeństwa. Był to okres kształtowania się jego charakteru – młody Sosabowski już wówczas dał się poznać jako nauczyciel wymagający, zarówno od siebie, jak i od innych.

Jednocześnie nie zaniedbywał własnej edukacji. W latach 1903–1910 uczęszczał do Wyższej Szkoły Realnej w Stanisławowie. Ponadto przystąpił do tajnego kółka samokształceniowego. Z czasem weszło ono w skład organizacji narodowo-niepodległościowej „Zarzewie”. W 1909 r. z „Zarzewia” wyłoniła się „Armia Polska”, w której odbył przeszkolenie wojskowe, zyskując stopień podchorążego. Po zdaniu matury rozpoczął trwające kilkanaście miesięcy studia w Akademii Handlowej Krakowie. „Armia Polska” została przemianowana na jawnie działające Polskie Drużyny Strzeleckie. Warto podkreślić, że z organizacją tą było związanych wielu późniejszych znanych wojskowych: Marian Januszajtis, Janusz Gąsiorowski czy, nieco później, Stefan Rowecki. Gdy w styczniu 1912 r. Sosabowski powrócił do Stanisławowa, został wybrany na komendanta 24. Polskiej Drużyny Strzeleckiej. Zaangażował się także w organizowanie rodzącego się wówczas na ziemiach polskich ruchu skautingowego.

Od października 1913 r. Stanisław Sosabowski służył w armii austro-węgierskiej. Z chwilą wybuchu I wojny światowej znajdował się w 58. Pułku Piechoty w Stanisławowie. Walczył na froncie wschodnim. Podczas walk nad rzeką Leśną w czerwcu 1915 r. został ciężko ranny w nogę. 1 stycznia 1916 r. otrzymał awans do rangi podporucznika. Podczas rekonwalescencji w Ołomuńcu zawarł związek małżeński z Marią z Tokarskich. Z tego związku w styczniu 1917 r. urodził się pierwszy syn, Stanisław, później zasłużony żołnierz AK.

Do końca I wojny światowej, wobec czasowego braku zdolności do służby, Stanisław Sosabowski pracował w administracji wojskowej. W styczniu 1918 r. zostaje mianowany porucznikiem.

W listopadzie 1918 r. wstąpił do tworzonego wówczas Wojska Polskiego. Został przydzielony do służby w Kwaterze Głównej Naczelnego Dowództwa WP w Lublinie oraz awansowany do stopnia kapitana. Od 30 czerwca do 20 lipca 1920 r. brał udział w charakterze eksperta ds. materiałowych wojskowej delegacji polskiej, podczas konferencji alianckiej w belgijskim Spa. Ponieważ wciąż nie doszedł do pełnej sprawności fizycznej, w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r. nie wziął udziału. W tym samym roku został mianowany majorem.

W latach dwudziestych Sosabowski pracował najpierw w Ministerstwie Spraw Wojskowych, a następnie w Oddziale IV (zaopatrzenia i komunikacji) Sztabu Głównego. Został słuchaczem Wyższej Szkoły Wojskowej, gdzie studiował w doborowym gronie, m.in. z płk. Walerym Sławkiem, późniejszym premierem Polski. Był także aktywny naukowo; ogłaszał artykuły z dziedziny wojskowości i pracuje w redakcji „Polski Zbrojnej”.

20 kwietnia 1927 r. Stanisław Sosabowski został mianowany podpułkownikiem dyplomowanym. Wkrótce objął dowództwo najpierw 2. Batalionu 75. Pułku Piechoty w Chorzowie, a następnie 1. Batalionu w Rybniku. Wówczas zyskał opinię surowego i wymagającego dowódcy, lecz troszczącego się o dobro swojej jednostki. W kwietniu 1928 r. został zastępcą dowódcy 3. Pułku Strzelców Podhalańskich w Bielsku.

W latach 1930–1937 ppłk. Sosabowski pracował jako kierownik katedry służby sztabów w Wyższej Szkole Wojskowej. Zyskał bardzo dobrą opinię komendanta uczelni, gen. Tadeusza Kutrzeby. Opublikował wówczas kilka prac m.in. podręcznik dla dowódców kompanii „Wychowanie żołnierza-obywatela” czy wyróżnioną pierwszą nagrodą Wojskowego Instytutu Naukowo-Oświatowego pracę „Kwatermistrzostwo w polu”.

Chociaż pracę w charakterze wykładowcy wojskowego wspominał bardzo dobrze, to w styczniu 1937 r. na własną prośbę został przeniesiony na stanowisko dowódcy 9. Pułku Piechoty Legionów w Zamościu. Okres ten wspominał następująco:


Okres udanej pracy w Zamościu przerwały dwa tragiczne wydarzenia – wypadek starszego syna Stanisława, który z ciężkimi obrażeniami trafił na kilka tygodni do szpitala, a następnie śmiertelny wypadek młodszego syna, Jacka, który zginął w wieku zaledwie 16 lat. Odbiło się to bardzo poważnie na stanie psychicznym ppłk. Sosabowskiego.

Na początku stycznia 1939 r. objął dowództwo 21. Pułku Piechoty „Dzieci Warszawy”. W marcu tegoż roku został awansowany do stopnia pułkownika dyplomowanego. Podczas kampanii wrześniowej wraz z pułkiem został przydzielony do armii „Modlin”. Po początkowych walkach w rejonie Gruduska i Przasnysza, jego jednostka, zachowując zdolność bojową, wycofała się w rejon Warszawy. Tam od 14 września Sosabowski dowodził odcinkiem „Grochów”, utrzymując pozycje aż do kapitulacji stolicy, która nastąpiła 27 września. Za zasługi wojenne został wówczas odznaczony Krzyżem Virtuti Militari. Po rozwiązaniu pułku – mimo pewnych wątpliwości – zdecydował się pójść do niewoli. Jednak niebawem po przybyciu do obozu przejściowego w Żyrardowie postanowił zbiec i wrócić do Warszawy.

Rychło rozpoczął pracę w podziemnej Służbie Zwycięstwu Polski. Jednak już 21 listopada został wysłany do Lwowa w celu odbudowania organizacji konspiracyjnej. Do Warszawy już nigdy nie powrócił.

Ze Lwowa w grudniu 1939 r. przedostał się do Budapesztu, skąd zamierzał jechać do Rumunii. Jednak na wniosek gen. Władysława Sikorskiego został wezwany do Paryża. Drogę tam odbył najpierw samolotem do Włoch, a stamtąd pociągiem przez Szwajcarię do stolicy Francji. Został tam przyjęty przez Sikorskiego, który oczekiwał wiadomości „z pierwszej ręki” o sytuacji w okupowanym kraju. Na wniosek Naczelnego Dowództwa sporządził bezstronny raport na temat kampanii wrześniowej.

W styczniu 1940 r. został mianowany zastępcą dowódcy 1. Dywizji Piechoty w Bretanii, a kilka miesięcy później – p.o. zastępcy dowódcy formującej się dopiero 4. Dywizji Strzelców. Wobec faktu, że dywizja nie osiągnęła zdolności bojowej, nie wziął udziału w kampanii francuskiej. Po porażce Francuzów na rozkaz gen. Mariana Kukiela płk. Sosabowski wraz z jednostką ewakuował się statkiem do Wielkiej Brytanii. 21 czerwca dotarł do Portu w Plymouth.

Następnie został skierowany do Szkocji. Tam przystąpił do organizowania 2. Brygady Strzelców stacjonującej w Biggar. Warunki koszarowe były złe – jednostka obozowała w namiotach, co przy deszczowej było szczególne uciążliwe. Warto podkreślić, że zarówno w 4. Dywizji Strzelców we Francji, jak i w 2. Brygadzie Strzelców, wobec luźnego podejścia formalnego dowódcy, gen. Rudolfa Dreszera do jego obowiązków, to na płk. Sosabowskim spoczywał faktyczny ciężar dowodzenia. Także wtedy, gdy 3 lipca 1940 r. na mocy decyzji Naczelnego Dowództwa 2. Brygadę Strzelców rozwiązano. Z pozostałych bez przydziału żołnierzy zezwolono mu na zorganizowanie 4. Kadrowej Brygady Strzelców, która w pierwotnym zamyśle miała być później wyekspediowana do Kanady. Ostatecznie jednostki tej do Ameryki nie wysłano –Sosabowski pozostał w Szkocji w miejscowości Eliock.

Od października 1940 r. wybrani przez niego żołnierze rozpoczęli szkolenia dywersyjne w celu późniejszego przerzucenia do kraju. Zimą 1940/1941 płk Sosabowski zorganizował dla swoich żołnierzy kursy narciarskie; od połowy stycznia 1941 r. pojawiła się możliwość szkoleń spadochronowych w Ringway koło Manchesteru. Wówczas powstał pomysł zorganizowania Pierwszej Polskiej Brygady Spadochronowej. Celem było dotarcie do Polski „najkrótszą drogą”.

Ogromne znaczenie dla przeszkolenia polskich żołnierzy miały ośrodki w Upper Largo, gdzie mieścił się ośrodek wstępnego szkolenia „Małpi Gaj” oraz w Ringway, gdzie odbywano skoki próbne. Szczególny wkład miało dwóch polskich oficerów lotnictwa, por. Jerzy Górecki i por. Julian Gębołyś. To oni pełnili funkcje pierwszych instruktorów spadochronowych. Z czasem powstała w Ringway polska Sekcja Wyszkolenia Spadochronowego, prowadzona przez por. Gębołysia, a personel był sukcesywnie uzupełniany ludźmi z Brygady. W latach 1941–1945 w Sekcji tej ukończyło kurs zwykły 4825 uczniów, kurs dla zaawansowanych 512, a kurs specjalny 137, nie tylko Polaków. W tej grupie znalazło się kilkudziesięciu ochotników zrzucanych do okupowanego kraju, tzw. „cichociemnych”; wśród nich wielu żołnierzy 1. Brygady Spadochronowej.

Oficjalne powołanie 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej miało miejsce 23 września 1941 r. Obecny był na niej Wódz Naczelny, gen. Sikorski. Mówił on do żołnierzy:


Brygada ta dzięki pracowitości i dyscyplinie swojego dowódcy otrzymała znakomite wyszkolenie.

Zamysł Sosabowskiego był taki, by jednostkę w odpowiednim czasie przerzucić do walki w Polsce. Chociaż podlegała ona formalnie Naczelnemu Dowództwu, to transport lotniczy, a także dostawa materiałów i uzbrojenia były zależne od Brytyjczyków. Na początku 1944 r. rozpoczęli oni starania, by użyć Brygady Sosabowskiego do walki na froncie zachodnim. 6 czerwca 1944 r. przeszła ona pod zwierzchnictwo brytyjskie. Kilka dni później Stanisław Sosabowski został mianowany generałem brygady.

Po wybuchu powstania warszawskiego zamierzał przedostać się wraz z Brygadą na pomoc powstańcom, ale za sprawą dowództwa brytyjskiego do tego nie doszło. Miało ono bowiem plan skierowania jednostki do działań w największej powietrzno-desantowej operacji II wojny światowej, „Market Garden”. Celem aliantów było opanowanie mostów na Renie w Holandii w okolicach Arnhem, by otworzyć drogę do północnych Niemiec. Dzięki temu wojna miała się zakończyć w grudniu 1944 r.

Operacja „Market Garden” rozpoczęła się 17 września 1944 r. Polskie jednostki zostały rzucone w trzech rzutach. Główne siły Brygady Sosabowskiego wylądowały 21 i 23 września w rejonie miasta Driel. Jej zadaniem było przedostanie się na drugi brzeg Renu i wsparcie walczących tam oddziałów brytyjskich. Niestety, z powodu fatalnych warunków atmosferycznych i niedostatecznego rozpoznania przez aliantów (na co zwracał uwagę dowództwu gen. Sosabowski) cała operacja zakończyła się fiaskiem. Wobec przewagi niemieckiej 25 września jednostki brytyjskie zaczęły się wycofywać. 1. Samodzielna Brygada Spadochronowa była zmuszona do osłaniania wycofujących się oddziałów. Straty wojskowe były bardzo duże – 76% wojsk dywizji brytyjskiej i 23% stanu brygady Sosabowskiego (740 rannych, poległych lub zaginionych).

Ponieważ zarówno przed operacją, jak i po niej gen. Sosabowski nie szczędził krytycznych uwag dotyczących nieodpowiedniego jej przygotowania, został on 26 grudnia 1944 r. odsunięty od dowodzenia Brygadą Spadochronową. Przydzielono mu stanowisko inspektora jednostek etapowych i wartowniczych. Na stanowisku tym pozostał do lipca 1948 r.

Po zakończeniu służby wojskowej generał nie miał łatwego życia na emigracji. Po nieudanych próbach prowadzenia pensjonatu, a następnie sklepu meblowego, w grudniu 1949 r. podjął pracę jako magazynier w fabryce urządzeń elektrycznych. Pracował tam aż do końca 1966 r., gdy przeszedł na emeryturę. Angażował się społecznie w działalność kombatancką i patriotyczną, należał m.in. do założycieli Związku Polskich Spadochroniarzy. Opublikował wspomnienia: „Najkrótszą drogą” oraz „Droga wiodła ugorem”; współpracował z Radiem „Wolna Europa”.

Zmarł 25 września 1967 r. w Hillingdon pod Londynem. Prochy gen. Sosabowskiego przewieziono do Polski i złożono na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.