Urodził się Jan Zachwatowicz

Stare Miasto, katedra Św. Jana, Zamek Królewski – odtworzenie tych warszawskich zabytków po II wojnie światowej mogłoby okazać się niemożliwe bez udziału profesora Jana Zachwatowicza (1900-1983). Wybitny polski architekt i historyk architektury. Już jako student Wydziału Politechniki Warszawskiej tworzył dokumentację zabytków stolicy, którą później ocalił z powstańczej pożogi. Po wojnie przekonywał kolegów, że wprawdzie można dalej działać w konspiracji, lecz można także zabrać się do odbudowywania polskich miast. Został konserwatorem generalnym i podjął decyzję o odbudowie całych dzielnic zniszczonej Warszawy.

Zniszczenia w Warszawie były po wojnie tak ogromne, że wielu specjalistów, głównie z zagranicy, mówiło, iż nawet kilku pokoleniom nie uda się usunąć ruin. Profesor Jan Zachwatowicz, stojąc przed zburzonym Starym Miastem, choć był zdruzgotany jego widokiem, miał powiedzieć krótko: "jednak odbudujemy".

Urodził się 4 marca 1900 roku w Gatczynie pod Petersburgiem, gdzie jego ojciec pracował na kolei. Gimnazjum ukończył w Petersburgu i tam też podjął studia w Instytucie Inżynierii Cywilnej, jednocześnie uczęszczając na wykłady w Instytucie Sztuki. Swoje zdolności plastyczne rozwijał, szkicując zabytki Petersburga. Wykonywał także rysunki inżynieryjne i prace kreślarskie.

W 1924 roku przeniósł się do Warszawy. Kontynuował studia w pracowni rysunku profesora Zygmunta Kamińskiego, z którym wykonywał także rozmaite prace malarskie. Po nostryfikacji dyplomu z Rosji w 1930 roku zatrudnił się w Zakładzie Architektury Polskiej i Historii Sztuki u profesora Oskara Sosnowskiego. Wkrótce, jako jego asystent, rozpoczął inwentaryzację zabytków Warszawy. Ta wykonana wówczas dokumentacja okaże się bezcenna przy powojennej odbudowie stolicy. Ale wcześniej Jan Zachwatowicz wziął udział w kampanii wrześniowej 1939 roku. Był członkiem komendy przeciwlotniczej, która zabezpieczała Zamek Królewski w czasie pożaru. Po tragicznej śmierci profesora Sosnowskiego przejął jego funkcję i pieczę nad dokumentacją zabytków. To doświadczenie również okaże się ważne przy odbudowie zrujnowanego miasta.

Naród i pomniki jego kultury to jedno. Nie mogąc zgodzić się na wydarcie nam pomników kultury, będziemy je rekonstruowali, będziemy je odbudowywali od fundamentów, aby przekazać pokoleniom, jeżeli nie autentyczną, to przynajmniej dokładną formę tych pomników, żywą w naszej pamięci i dostępną w materiałach. (…) Poczucie odpowiedzialności wobec przyszłych pokoleń domaga się odbudowy tego, co nam zniszczono – to wielokrotnie przytaczane w artykułach i książkowych publikacjach słowa profesora Zachwatowicza, definiujące ideę odbudowy Warszawy.

Kierując rekonstrukcją całego Traktu Starej Warszawy, profesor Zachwatowicz wykonał (we współpracy z małżeństwem architektów Marią i Kazimierzem Piechotkami) bardzo szczegółowy projekt odbudowy katedry Św. Jana. Trakt Starej Warszawy obejmował także Stare Miasto. Pierwszy etap jego odbudowy pod kierunkiem profesora, od pl. Zamkowego do Barbakanu, został zakończony 22 lipca 1953 roku. Potem przystąpiono do II etapu – od murów Barbakanu do ul. Zakroczymskiej. Odbudowa Starego i Nowego Miast trwała do połowy lat 60.

W 1950 roku, po decyzji Sejmu o odbudowie Zamku Królewskiego, profesor Zachwatowicz wraz z zespołem przygotował kompletny projekt rekonstrukcji. Do jego realizacji jednak nie doszło. Do odbudowy wrócono dopiero po 20 latach. W 1971 roku profesor stanął na czele Komitetu Odbudowy Zamku Królewskiego i społecznie, bez wynagrodzenia, kierował jego pracami. Nadzór nad działaniami Komitetu w imieniu profesora prowadził architekt Jacek Cydzik.

Obiektem, któremu profesor Zachwatowicz poświęcił wiele czasu i starań, był także Zamek Ujazdowski. Według propozycji profesora mógł on pełnić funkcje reprezentacyjne (według ówczesnego rządu miał być przeznaczony na "Dom Wojska Polskiego"). Przygotowany projekt uwzględniał zachowanie ocalałych murów zewnętrznych. Podczas nieobecności profesora w Polsce, gdy udał się w 1954 roku do Hagi na konferencję poświęconą ochronie dóbr kultury w czasie konfliktu zbrojnego, mury zamku zostały jednak rozebrane do fundamentów. Zamek Ujazdowski odbudowano dopiero po wielu latach, co profesor przyjął – jak mówiono – z wielką radością.

Innym dużym projektem Jana Zachwatowicza była odbudowa pałacu Potockich przy Krakowskim Przedmieściu, gdzie znalazło siedzibę Ministerstwo Kultury i Sztuki. W końcu lat 70. według koncepcji profesora prowadzone były prace konserwatorskie przy resztkach murów obronnych Starego Miasta i gotyckim moście na placu Zamkowym.

Jako polski konserwator generalny Jan Zachwatowicz konsultował odbudowę zabytków wielu miast, m.in. Gdańska, Wrocławia, Szczecina. Jedną z pierwszych prac inwentaryzacyjnych, jakie wykonał wraz ze swoją żoną Marią, była inwentaryzacja carskich wrót z cerkwi w Supraślu. Dokumentacja ta zachowała się – jej najważniejszą częścią jest akwarela oddająca rysunek, kolor i najdrobniejsze szczegóły zabytku.

Profesor Jan Zachwatowicz zmarł 18 sierpnia 1983 roku w Warszawie. Został pochowany na Starych Powązkach.

Agata Zbieg

Ilustracja: Pomnik Jana Zachwatowicza w Warszawie w dniu odsłonięcia, fotografował Mateusz Opasiński (Wikimedia Commons, domena publiczna).

Newsletter