czas czytania:
Urodził się Aleksander Gieysztor
Aleksander Gieysztor był jednym z najwybitniejszych przedstawicieli humanistyki polskiej XX w. Uważał się za historyka, jego głównym miejscem pracy był Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego, a zainteresowania badawcze koncentrowały się wokół zagadnień kultury średniowiecznej. Muzealnikiem stał się trochę wbrew własnej woli – w ostatnich dziesięcioleciach swojej aktywności zawodowej – w 1980 r. objął stanowisko dyrektora odbudowanego Zamku Królewskiego w Warszawie.
Aleksander Gieysztor (1916–1999) był dobrze przygotowany do pełnienia tej funkcji, zawsze bowiem jako historyk interesował się sztuką. Dał tym zainteresowaniom wyraz w licznych publikacjach, a także tworząc program Zespołu Badań nad Początkami Państwa Polskiego i kierując jego pracami w latach 1948–1955.
Urodził się w Moskwie (17 lipca 1916 r.), po dwóch latach znalazł się z rodzicami w odradzającej się Polsce. Studiował na Uniwersytecie Warszawskim historię i historię sztuki. W 1938 r. wyjechał do Paryża studiować w słynnej École nationale des chartes. Wrócił do Polski w sierpniu 1939 r., gdy otrzymał wezwanie na ćwiczenia rezerwy. We wrześniu walczył w 8. Pułku Piechoty Legionów. W październiku znalazł się znów w Warszawie. Kilka miesięcy później rozpoczął pracę konspiracyjną w komórce, która przeszła do historii jako Wydział Informacji BiP Komendy Głównej Armii Krajowej.
Po klęsce powstania warszawskiego został wywieziony do oflagu w Niemczech. Pewnego majowego dnia 1945 r. brytyjski czołg rozbił bramę obozu – Gieysztor i inni więźniowie odzyskali wolność. Do Warszawy Aleksander dotarł 28 maja 1945 r. i włączył się w odbudowę uniwersytetu. Jednocześnie został wciągnięty przez Jana Rzepeckiego do dalszej pracy konspiracyjnej – w ramach organizacji Wolność i Niezawisłość.
W 1946 r. habilitował się. Szczęśliwie dla rodzimej mediewistyki komunistyczna władza od początku uważała, że konieczne jest udowodnienie polskości ziem uzyskanych na zachodzie, dlatego kładła nacisk na badania nad Polską Piastów. Pracami tymi kierował właśnie Gieysztor.
Jeden z kolegów Aleksandra Gieysztora, również mediewista, prof. Henryk Samsonowicz, napisał o nim, że „miał dar postrzegania szerokich zagadnień przez pryzmat zjawisk szczegółowych. Drobne przekazy źródłowe, dotyczące nazw miejscowych, wzmianek o prowadzonym handlu, o urzędach dworskich i dworach władców służyły mu do ukazywania powszechnych procesów dziejowych zachodzących w społeczeństwach średniowiecznej Europy”.
Poza pracą naukową i dydaktyczną prof. Gieysztor podejmował inne wyzwania – zaangażował się odbudowę Zamku Królewskiego w Warszawie. Od samego początku wspierał Stanisława Lorentza w staraniach o odbudowę Zamku, zaniechaną przez komunistyczne władze Polski. Starania o to trwały wiele lat, tak samo zresztą jak sama odbudowa.
W 1971 r. został jednym z filarów Obywatelskiego Komitetu Odbudowy Zamku. W Komitecie kierował Komisją Archeologiczno-Historyczną. Od 1973 r. wchodził w skład zarządu tzw. Kuratorium Zamkowego – zespołu pełniącego kolegialnie funkcje dyrekcji. Wrażliwość estetyczna i erudycja artystyczna, a także głęboka znajomość kultury staropolskiej pozwoliły prof. Gieysztorowi znakomicie odnaleźć się w gronie uczonych decydujących o kształcie i programie edukacyjnym odbudowywanego Zamku. Potem zaś – już samodzielnie – spełniać się w roli dyrektora kierującego jego urządzaniem. Była to, jak sam przyznawał, największa jego przygoda intelektualna w ostatnich dziesięcioleciach działalności naukowej. Traktował ją jako powinność – służbę wobec społeczeństwa złaknionego symboli kształtujących tożsamość historyczną.
W 1964 r. Aleksander Gieysztor był jednym z sygnatariuszy „Listu 34”, wyrażającego sprzeciw wobec cenzury i ograniczaniu papieru na druk książek i czasopism. To sprawiło, że choć był członkiem korespondentem PAN od 1971 r., władze blokowały jego awans na prezesa Akademii. Stanowisko to objął dopiero 12 grudnia 1980 r. Komunistyczne władze konsekwentnie starały się usunąć go z tej funkcji. Pozostawał jednak wciąż wielkim autorytetem dla środowisk naukowych, czego najbardziej widocznym dowodem był jego ponowny wybór na prezesa PAN w 1990 r. Ostatnie lata prof. Aleksandra Gieysztora związane były z Mazowszem. Zaangażował się w tworzenie Wyższej Szkoły Humanistycznej w Pułtusku, która dziś nosi jego imię.
Zmarł 9 lutego 1999 r. w Warszawie, w wieku 83 lat.
Ilustracja: Aleksander Gieysztor (1995), domena publiczna
Urodził się w Moskwie (17 lipca 1916 r.), po dwóch latach znalazł się z rodzicami w odradzającej się Polsce. Studiował na Uniwersytecie Warszawskim historię i historię sztuki. W 1938 r. wyjechał do Paryża studiować w słynnej École nationale des chartes. Wrócił do Polski w sierpniu 1939 r., gdy otrzymał wezwanie na ćwiczenia rezerwy. We wrześniu walczył w 8. Pułku Piechoty Legionów. W październiku znalazł się znów w Warszawie. Kilka miesięcy później rozpoczął pracę konspiracyjną w komórce, która przeszła do historii jako Wydział Informacji BiP Komendy Głównej Armii Krajowej.
Po klęsce powstania warszawskiego został wywieziony do oflagu w Niemczech. Pewnego majowego dnia 1945 r. brytyjski czołg rozbił bramę obozu – Gieysztor i inni więźniowie odzyskali wolność. Do Warszawy Aleksander dotarł 28 maja 1945 r. i włączył się w odbudowę uniwersytetu. Jednocześnie został wciągnięty przez Jana Rzepeckiego do dalszej pracy konspiracyjnej – w ramach organizacji Wolność i Niezawisłość.
W 1946 r. habilitował się. Szczęśliwie dla rodzimej mediewistyki komunistyczna władza od początku uważała, że konieczne jest udowodnienie polskości ziem uzyskanych na zachodzie, dlatego kładła nacisk na badania nad Polską Piastów. Pracami tymi kierował właśnie Gieysztor.
Jeden z kolegów Aleksandra Gieysztora, również mediewista, prof. Henryk Samsonowicz, napisał o nim, że „miał dar postrzegania szerokich zagadnień przez pryzmat zjawisk szczegółowych. Drobne przekazy źródłowe, dotyczące nazw miejscowych, wzmianek o prowadzonym handlu, o urzędach dworskich i dworach władców służyły mu do ukazywania powszechnych procesów dziejowych zachodzących w społeczeństwach średniowiecznej Europy”.
Poza pracą naukową i dydaktyczną prof. Gieysztor podejmował inne wyzwania – zaangażował się odbudowę Zamku Królewskiego w Warszawie. Od samego początku wspierał Stanisława Lorentza w staraniach o odbudowę Zamku, zaniechaną przez komunistyczne władze Polski. Starania o to trwały wiele lat, tak samo zresztą jak sama odbudowa.
W 1971 r. został jednym z filarów Obywatelskiego Komitetu Odbudowy Zamku. W Komitecie kierował Komisją Archeologiczno-Historyczną. Od 1973 r. wchodził w skład zarządu tzw. Kuratorium Zamkowego – zespołu pełniącego kolegialnie funkcje dyrekcji. Wrażliwość estetyczna i erudycja artystyczna, a także głęboka znajomość kultury staropolskiej pozwoliły prof. Gieysztorowi znakomicie odnaleźć się w gronie uczonych decydujących o kształcie i programie edukacyjnym odbudowywanego Zamku. Potem zaś – już samodzielnie – spełniać się w roli dyrektora kierującego jego urządzaniem. Była to, jak sam przyznawał, największa jego przygoda intelektualna w ostatnich dziesięcioleciach działalności naukowej. Traktował ją jako powinność – służbę wobec społeczeństwa złaknionego symboli kształtujących tożsamość historyczną.
W 1964 r. Aleksander Gieysztor był jednym z sygnatariuszy „Listu 34”, wyrażającego sprzeciw wobec cenzury i ograniczaniu papieru na druk książek i czasopism. To sprawiło, że choć był członkiem korespondentem PAN od 1971 r., władze blokowały jego awans na prezesa Akademii. Stanowisko to objął dopiero 12 grudnia 1980 r. Komunistyczne władze konsekwentnie starały się usunąć go z tej funkcji. Pozostawał jednak wciąż wielkim autorytetem dla środowisk naukowych, czego najbardziej widocznym dowodem był jego ponowny wybór na prezesa PAN w 1990 r. Ostatnie lata prof. Aleksandra Gieysztora związane były z Mazowszem. Zaangażował się w tworzenie Wyższej Szkoły Humanistycznej w Pułtusku, która dziś nosi jego imię.
Zmarł 9 lutego 1999 r. w Warszawie, w wieku 83 lat.
„[Aleksander Gieysztor] posiadał jedną cechę uderzającą. Trudną do opisania, ale łatwą do nazwania. Urok osobisty” – napisał po śmierci Profesora Zdzisław Najder.
Agata Zbieg
Ilustracja: Aleksander Gieysztor (1995), domena publiczna