czas czytania:
Urodził się Adolf Maria Bocheński
Konserwatysta to ktoś, kto preferuje raczej stabilność niż zmianę, raczej tradycję niż nowinki. Konserwatysta pozytywnie odnosi się przede wszystkim do państwa, jako fundamentalnej instytucji życia politycznego oraz do naturalnych wspólnot – narodu, rodziny, Kościoła. Jednak historia Polski nigdy nie sprzyjała prostej afirmacji rzeczywistości, w każdym razie nie rzeczywistości politycznej. Takie postaci jak: Adam Jerzy Czartoryski, Aleksander Wielopolski czy stańczycy, były symbolami rozmaitych postaw, jakie można było zająć w złym, niesuwerennym państwie. Dzisiaj XIX i XX-wieczne dylematy lojalności wobec państwa przestały być dla nas nośne i inspirujące. Czy zatem polska tradycja konserwatywna ma jeszcze coś do zaoferowania dzisiejszej polskiej prawicy? Gdzie powinniśmy szukać naszych antenatów? Kto z nich ma nam, żyjącym w niepodległej Polsce, coś do powiedzenia? Bez wątpienia jedną z najważniejszych postaci, która może budzić zainteresowanie współczesnej myśli politycznej jest Adolf Bocheński – błyskotliwy publicysta, przenikliwy myśliciel, a przede wszystkim wybitny i prawy człowiek.
Adolf Maria Bocheński urodził się w roku 1909, a zatem wkraczał w dorosłość około 1930 r., już po zamachu majowym. Należał do pierwszej generacji niepodległej Polski, która nie pamiętała zaborów. Adzio – jak nazywali go przyjaciele – wychował się na kresach w tradycji sienkiewiczowskiego patriotyzmu. Był piekielnie (a dlaczego nie mówi się „niebiańsko”?) inteligentny. Jako szesnastolatek, wraz z bratem Aleksandrem, opublikował pierwszą książkę pt. „Tendencje samobójcze narodu polskiego”, której tytuł i tematyka rozwijały myśl stańczyków. Był to manifest patriotyzmu – krytycznego wobec wad narodowych, ale gorącego. Studiował w Paryżu i we Lwowie. Politycznie i publicystycznie związał się z grupą młodych, sanacyjnych konserwatystów, skupionych wokół pism „Bunt Młodych” i „Polityka” redagowanych przez Jerzego Giedroycia.
Myśl Bocheńskiego nie była obciążona schizofrenicznym stosunkiem do państwa, a jednak powstawała w okresie kryzysu i była orężem w walce o naprawę Rzeczypospolitej. Od początku w centrum zainteresowania Bocheńskiego leżała problematyka silnego państwa. Byłby jednak w błędzie ten, kto przez „silne państwo” rozumiałby jakąś faszyzującą „statolatrię”. Nie, silne państwo – tak jak rozumiał je Adolf Bocheński – to nie jest państwo policyjne, ale państwo praworządne, posiadające autorytet i dobrze zorganizowane. W swoich młodzieńczych poglądach, wyłożonych w książce „Ustrój a racja stanu”, Adolf Bocheński objawił się jako monarchista. Uprawnienia monarchy chciał jednak przekazać nie jakiemuś historycznemu rodowi królewskiemu, ale marszałkowi Józefowi Piłsudskiemu. Krytykował parlamentaryzm za nadmierne uprawnienia władzy ustawodawczej. O ile nie kwestionował zasady stanowienia prawa przez parlament, to uważał, że te dziedziny, które należą do najważniejszych atrybutów suwerennego państwa, jak polityka zagraniczna i obronna, nie powinny być obiektem partyjnych przetargów. Z takimi poglądami Bocheński znalazł pokrewne dusze w kręgu młodej sanacyjnej prawicy.
Bocheński nie był jednak ani konformistą, ani człowiekiem o mentalności doktrynerskiej. Sympatia do sanacji nie przesłaniała mu rzeczywistości. Młodzi konserwatyści coraz silniej poddawali krytyce kurs sanacyjnych rządów. Po Brześciu, kiedy system zaczął nabierać cech ustroju policyjnego, Bocheński ostrzegał: „odsunięcie społeczeństwa od rządów, prowadzi do upadku moralności politycznej i rewolucji”. W latach trzydziestych publicysta akceptował system prezydencko-parlamentarny i wskazywał na takie elementy siły państwa, jak ordynacja wyborcza (większościowa), silny samorząd terytorialny, odpowiedzialna polityka zagraniczna, nowoczesna armia. Miał odwagę iść pod prąd duchowi dziejów. Mimo iż był krytyczny wobec demokracji parlamentarnej, nie pozwolił zapędzić się w pułapkę wyboru między brunatnym a czerwonym totalitaryzmem. W zdecydowany sposób zwalczał inwazję „pułkowników” w życiu publicznym lat trzydziestych. W tekście „Rusyfikacja Polski współczesnej” dostrzegał w militaryzacji życia publicznego prąd sprzeczny z zachodnią tradycją cywilizacyjną.
Adolf Bocheński był autorem nowoczesnej koncepcji polityki wschodniej. Wbrew koncepcjom endeckim uważał, że Polsce nie służy wynaradawianie mniejszości ukraińskiej. Sądził, że dla Polski bardziej korzystna jest ochrona jej praw i skierowanie ukraińskich dążeń narodowych przeciwko ZSRR. Podobnie krytykował endecki antysemityzm. Uważał, że ponieważ nie istnieje polsko-żydowski spór terytorialny, nie ma racjonalnego powodu do wrogości między Polakami a Żydami. Stosunek Bocheńskiego do mniejszości był zatem zarówno wyrazem odmiennego pojmowania polskiego interesu, który widział w kategoriach interesu państwa, a nie etnicznej dominacji. Nie bez znaczenia była tu też pobożność Bocheńskiego. Traktowanie relacji między narodami w kategoriach konfliktu było dla niego nie do pogodzenia z chrześcijaństwem. Koncepcje polityki mniejszościowej Bocheńskiego stały się jednym z fundamentów myśli politycznej paryskiej „Kultury”, a za jej pośrednictwem ukształtowały myślenie polskich elit politycznych.
W kwestiach polityki zagranicznej Bocheński wiele zawdzięczał szkole analizy geopolitycznej Romana Dmowskiego. Zgodnie z tą koncepcją pojmował siłę Polski jako relację do potęgi Niemiec i Rosji. Jednak w odróżnieniu od epigonów Dmowskiego, sprzeciwiał się traktowaniu sojuszu z Rosją jako stałego elementu polityki. Uważał raczej, że w konkretnych realiach historycznych Rosja jest większym zagrożeniem i dlatego był zwolennikiem osłabienia jej przez wspieranie dążeń niepodległościowych nierosyjskich narodów ZSRR. Ponadto poparł proniemieckie działania Józefa Becka. Ta polityka poniosła fiasko. Fiasko jest jednak nieuchronne – przynajmniej w krótkim dystansie czasu – kiedy myśl próbuje mierzyć się ze stalą bagnetów. Czy bowiem istniała wówczas poważna alternatywa w sferze koncepcji? Sojusz ze Stalinem byłby równie zabójczy. Sojusz z Francją i Wielką Brytanią okazał się, wedle określenia Cata-Mackiewicza, „sojuszem egzotycznym”. Klęska Polski – czy w każdym razie jej porażające rozmiary – nie była klęską myśli czy dyplomatycznych umiejętności, ale wynikiem wieloletnich zaniedbań „twardych” elementów bezpieczeństwa wewnętrznych – słabości państwa, słabości armii, nierozwiązanych konfliktów narodowościowych. W tych jednak sprawach Bocheński był dobrym prorokiem, od początku swojej publicznej aktywności zabiegał o reformy.
Adolf Bocheński nie dożył końca wojny. Może to szkoda, bo utraciliśmy kogoś wybitnego, a może dobrze, bo Opatrzność oszczędziła mu ciężkich doświadczeń i wyborów. Część środowiska młodych konserwatystów, jak brat Adolfa, Aleksander, poszła na współpracę z nowym reżimem. Inni, jak Stefan Kisielewski, usiłowali zbudować sobie przestrzeń niezależności na marginesie systemu. Wreszcie była możliwość emigracji, którą wybrał drugi jego brat, ojciec Józef Maria Bocheński. Jednak „Kultura”, nowe pismo Giedroycia, tylko w sferze polityki wschodniej i zagadnień narodowościowych kontynuowała tradycję „Buntu Młodych” i „Polityki”.
W przygotowywanej do publikacji pracy na temat Bocheńskiego Kazimierz M. Ujazdowski pisze, że istnieją trzy wątki specyficzne dla polskiej tradycji konserwatywnej: uznanie katolicyzmu za fundament ładu społecznego, traktowanie siły państwa jako centralnego zagadnienia politycznego w historii Polski i traktowanie polityki mniejszościowej jako elementu racji stanu, a nie rywalizacji żywiołów etnicznych. Wszystkie te wątki są obecne w pismach Bocheńskiego. Może najmniej pisał na tematy bezpośrednio odnoszące się do katolicyzmu i wyznawanych wartości. Adolf Bocheński był jednak człowiekiem osobiście pobożnym, a jego liczne polemiki z libertynizmem „Wiadomości Literackich” świadczą, że publiczna obecność wartości chrześcijańskich nie była mu obojętna. Najważniejszy jednak dowód swoich przekonań złożył nie słowem, a czynem. Kiedy wybuchła wojna, zgłosił się do wojska. Co więcej, nie chował się w sztabie czy jakiejś służbie pomocniczej, ale służył jako oficer liniowy. Jego podwładni i towarzysze broni wspominają jego ofiarność, odwagę, zdolność do poświęcenia. Wiele wymagał od żołnierzy, ale jeszcze więcej od siebie. Stał się legendą II Korpusu. Zawsze był rozmiłowany w armii i tradycjach rycerskich. Zginął jak żołnierz w 1944 r., rozbrajając minę pod Ankoną we Włoszech.
Tekst ukazał się w książce „Szkoła Adolfa Bocheńskiego. W 60. rocznicę śmierci”, Warszawa 2004
Ilustracja: Strona tytułowa wydanego pośmiertnie przez II Korpus Polski we Włoszech zbioru artykułów Bocheńskiego, Polona, CC-BY-NC
Myśl Bocheńskiego nie była obciążona schizofrenicznym stosunkiem do państwa, a jednak powstawała w okresie kryzysu i była orężem w walce o naprawę Rzeczypospolitej. Od początku w centrum zainteresowania Bocheńskiego leżała problematyka silnego państwa. Byłby jednak w błędzie ten, kto przez „silne państwo” rozumiałby jakąś faszyzującą „statolatrię”. Nie, silne państwo – tak jak rozumiał je Adolf Bocheński – to nie jest państwo policyjne, ale państwo praworządne, posiadające autorytet i dobrze zorganizowane. W swoich młodzieńczych poglądach, wyłożonych w książce „Ustrój a racja stanu”, Adolf Bocheński objawił się jako monarchista. Uprawnienia monarchy chciał jednak przekazać nie jakiemuś historycznemu rodowi królewskiemu, ale marszałkowi Józefowi Piłsudskiemu. Krytykował parlamentaryzm za nadmierne uprawnienia władzy ustawodawczej. O ile nie kwestionował zasady stanowienia prawa przez parlament, to uważał, że te dziedziny, które należą do najważniejszych atrybutów suwerennego państwa, jak polityka zagraniczna i obronna, nie powinny być obiektem partyjnych przetargów. Z takimi poglądami Bocheński znalazł pokrewne dusze w kręgu młodej sanacyjnej prawicy.
Bocheński nie był jednak ani konformistą, ani człowiekiem o mentalności doktrynerskiej. Sympatia do sanacji nie przesłaniała mu rzeczywistości. Młodzi konserwatyści coraz silniej poddawali krytyce kurs sanacyjnych rządów. Po Brześciu, kiedy system zaczął nabierać cech ustroju policyjnego, Bocheński ostrzegał: „odsunięcie społeczeństwa od rządów, prowadzi do upadku moralności politycznej i rewolucji”. W latach trzydziestych publicysta akceptował system prezydencko-parlamentarny i wskazywał na takie elementy siły państwa, jak ordynacja wyborcza (większościowa), silny samorząd terytorialny, odpowiedzialna polityka zagraniczna, nowoczesna armia. Miał odwagę iść pod prąd duchowi dziejów. Mimo iż był krytyczny wobec demokracji parlamentarnej, nie pozwolił zapędzić się w pułapkę wyboru między brunatnym a czerwonym totalitaryzmem. W zdecydowany sposób zwalczał inwazję „pułkowników” w życiu publicznym lat trzydziestych. W tekście „Rusyfikacja Polski współczesnej” dostrzegał w militaryzacji życia publicznego prąd sprzeczny z zachodnią tradycją cywilizacyjną.
Adolf Bocheński był autorem nowoczesnej koncepcji polityki wschodniej. Wbrew koncepcjom endeckim uważał, że Polsce nie służy wynaradawianie mniejszości ukraińskiej. Sądził, że dla Polski bardziej korzystna jest ochrona jej praw i skierowanie ukraińskich dążeń narodowych przeciwko ZSRR. Podobnie krytykował endecki antysemityzm. Uważał, że ponieważ nie istnieje polsko-żydowski spór terytorialny, nie ma racjonalnego powodu do wrogości między Polakami a Żydami. Stosunek Bocheńskiego do mniejszości był zatem zarówno wyrazem odmiennego pojmowania polskiego interesu, który widział w kategoriach interesu państwa, a nie etnicznej dominacji. Nie bez znaczenia była tu też pobożność Bocheńskiego. Traktowanie relacji między narodami w kategoriach konfliktu było dla niego nie do pogodzenia z chrześcijaństwem. Koncepcje polityki mniejszościowej Bocheńskiego stały się jednym z fundamentów myśli politycznej paryskiej „Kultury”, a za jej pośrednictwem ukształtowały myślenie polskich elit politycznych.
W kwestiach polityki zagranicznej Bocheński wiele zawdzięczał szkole analizy geopolitycznej Romana Dmowskiego. Zgodnie z tą koncepcją pojmował siłę Polski jako relację do potęgi Niemiec i Rosji. Jednak w odróżnieniu od epigonów Dmowskiego, sprzeciwiał się traktowaniu sojuszu z Rosją jako stałego elementu polityki. Uważał raczej, że w konkretnych realiach historycznych Rosja jest większym zagrożeniem i dlatego był zwolennikiem osłabienia jej przez wspieranie dążeń niepodległościowych nierosyjskich narodów ZSRR. Ponadto poparł proniemieckie działania Józefa Becka. Ta polityka poniosła fiasko. Fiasko jest jednak nieuchronne – przynajmniej w krótkim dystansie czasu – kiedy myśl próbuje mierzyć się ze stalą bagnetów. Czy bowiem istniała wówczas poważna alternatywa w sferze koncepcji? Sojusz ze Stalinem byłby równie zabójczy. Sojusz z Francją i Wielką Brytanią okazał się, wedle określenia Cata-Mackiewicza, „sojuszem egzotycznym”. Klęska Polski – czy w każdym razie jej porażające rozmiary – nie była klęską myśli czy dyplomatycznych umiejętności, ale wynikiem wieloletnich zaniedbań „twardych” elementów bezpieczeństwa wewnętrznych – słabości państwa, słabości armii, nierozwiązanych konfliktów narodowościowych. W tych jednak sprawach Bocheński był dobrym prorokiem, od początku swojej publicznej aktywności zabiegał o reformy.
Adolf Bocheński nie dożył końca wojny. Może to szkoda, bo utraciliśmy kogoś wybitnego, a może dobrze, bo Opatrzność oszczędziła mu ciężkich doświadczeń i wyborów. Część środowiska młodych konserwatystów, jak brat Adolfa, Aleksander, poszła na współpracę z nowym reżimem. Inni, jak Stefan Kisielewski, usiłowali zbudować sobie przestrzeń niezależności na marginesie systemu. Wreszcie była możliwość emigracji, którą wybrał drugi jego brat, ojciec Józef Maria Bocheński. Jednak „Kultura”, nowe pismo Giedroycia, tylko w sferze polityki wschodniej i zagadnień narodowościowych kontynuowała tradycję „Buntu Młodych” i „Polityki”.
W przygotowywanej do publikacji pracy na temat Bocheńskiego Kazimierz M. Ujazdowski pisze, że istnieją trzy wątki specyficzne dla polskiej tradycji konserwatywnej: uznanie katolicyzmu za fundament ładu społecznego, traktowanie siły państwa jako centralnego zagadnienia politycznego w historii Polski i traktowanie polityki mniejszościowej jako elementu racji stanu, a nie rywalizacji żywiołów etnicznych. Wszystkie te wątki są obecne w pismach Bocheńskiego. Może najmniej pisał na tematy bezpośrednio odnoszące się do katolicyzmu i wyznawanych wartości. Adolf Bocheński był jednak człowiekiem osobiście pobożnym, a jego liczne polemiki z libertynizmem „Wiadomości Literackich” świadczą, że publiczna obecność wartości chrześcijańskich nie była mu obojętna. Najważniejszy jednak dowód swoich przekonań złożył nie słowem, a czynem. Kiedy wybuchła wojna, zgłosił się do wojska. Co więcej, nie chował się w sztabie czy jakiejś służbie pomocniczej, ale służył jako oficer liniowy. Jego podwładni i towarzysze broni wspominają jego ofiarność, odwagę, zdolność do poświęcenia. Wiele wymagał od żołnierzy, ale jeszcze więcej od siebie. Stał się legendą II Korpusu. Zawsze był rozmiłowany w armii i tradycjach rycerskich. Zginął jak żołnierz w 1944 r., rozbrajając minę pod Ankoną we Włoszech.
Robert Kostro
Tekst ukazał się w książce „Szkoła Adolfa Bocheńskiego. W 60. rocznicę śmierci”, Warszawa 2004
Ilustracja: Strona tytułowa wydanego pośmiertnie przez II Korpus Polski we Włoszech zbioru artykułów Bocheńskiego, Polona, CC-BY-NC