czas czytania:
Uchwalenie
tzw. noweli sierpniowej
do konstytucji
2 sierpnia 1926 r. Sejm Rzeczypospolitej uchwalił tzw. nowelę sierpniową, czyli Ustawę zmieniającą i uzupełniającą Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 marca 1921 r. Po zbrojnym zamachu stanu, dokonanym przez piłsudczyków 12 maja 1926 r., zostały zapoczątkowane rządy sanacyjne. Miały one zaprowadzić nowe porządku i zaradzić rozbiciu parlamentarnemu. Piłsudski wysunął ponadto hasło „sanacji moralnej”, czyli uzdrowienia administracji i gospodarki, a prezydent i rząd zostali zmuszeni do ustąpienia.
Na początku czerwca Zgromadzenie Narodowe, czyli obradujące razem sejm i senat, wybrało Józefa Piłsudskiego na prezydenta RP, co było o tyle zaskakujące, że właśnie przeciwko parlamentowi wymierzony był niedawny przewrót. Piłsudski nie przyjął wyboru. Stwierdził jednak, że była to legalizacja zamachu. Na prezydenta został w tej sytuacji wybrany Ignacy Mościcki. Utworzono nowy rząd, zresztą pod nadzorem Piłsudskiego, który został ministrem do spraw wojskowych. W sierpniu sejm i senat uchwaliły zmianę konstytucji. Dzięki niej miało dojść do zmniejszenia roli parlamentu oraz do wzrostu znaczenia rządu i urzędu prezydenta.
Nowela sierpniowa wprowadzała następujące postanowienia:
Zaraz po uchwaleniu noweli parlament uchwalił ustawę o udzieleniu prezydentowi szerokich pełnomocnictw, umożliwiających wydawanie rozporządzeń z mocą ustawy. Nowela dawała możliwość stworzenia silnego rządu, który mógłby funkcjonować razem z parlamentem.
Ilustracja: Sala obrad Sejmu II RP, 1929 r., NAC
Nowela sierpniowa wprowadzała następujące postanowienia:
1. Prezydent uzyskiwał uprawnienia do rozwiązania sejmu i senatu przed upływem kadencji. Dotychczas mogło do tego dojść uchwałą sejmu lub postanowieniem prezydenta, ale tylko za zgodą senatu. Sejm został pozbawiony prawa do samorozwiązania.
2. Głowa państwa zyskiwała uprawnienia do wydawania rozporządzeń z mocą ustawy. Wcześniej prezydent posiadał jedynie prawo do wydawania rozporządzeń „celem wykonania ustaw i z powołaniem się na nie”. Nowela zapewniała prawo wydawania aktów normatywnych o tej samej mocy prawnej co ustawy. Prezydent był więc prawie na równi z izbami ustawodawczymi, jeżeli chodzi o stanowienie prawa.
3. Ograniczone zostały uprawnienia sejmu w zakresie uchwalania wotum nieufności wobec rządu. Odtąd wniosek o udzielenie wotum nieufności nie mógł być głosowany na tym samym posiedzeniu, na którym został zgłoszony. W rezultacie w okresie między zgłoszeniem wniosku a głosowaniem nad nim była możliwość wywierania wpływu na posłów i zmiany ich decyzji.
4. Ustalono kalendarz prac budżetowych sejmu i senatu, a w razie jego nieprzestrzegania, jeśli w terminie nie zakończono określonego etapu prac nad projektem budżetu, przechodził on automatycznie z sejmu do senatu. Prezydent został nawet uprawniony do ogłoszenia tego budżetu, który przedstawił rząd, jeśli parlament nie uchwalił go w terminie przewidzianym przez ustawę.
5. Uzupełniono artykuł konstytucji, zakazujący posłom otrzymywania od rządu korzyści majątkowych. W nowym brzmieniu przewidywano nawet utratę mandatu poselskiego, jeśli Sąd Najwyższy stwierdził takie przewinienie.
Zaraz po uchwaleniu noweli parlament uchwalił ustawę o udzieleniu prezydentowi szerokich pełnomocnictw, umożliwiających wydawanie rozporządzeń z mocą ustawy. Nowela dawała możliwość stworzenia silnego rządu, który mógłby funkcjonować razem z parlamentem.
M.G.-K
Ilustracja: Sala obrad Sejmu II RP, 1929 r., NAC