czas czytania:
Przywódcy Polskiego Państwa Podziemnego
skazani w Moskwie
„Fakt aresztowania przywódców podziemia rozniósł się po całym kraju z niezwykłą szybkością i podziałał jak piorun z jasnego nieba. [...] Wrażenie było tym bardziej silne, że o wstępnych rozmowach wiedziała tylko góra konspiracyjna. Kraj natomiast i masa podziemia dowiedziały się – z radia zagranicznego, z prasy podziemnej i z wieści szeptanych, które rozchodziły się z szybkością błyskawicy” – tak porwanie przez Sowietów szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego relacjonował w książce „W imieniu Rzeczypospolitej” Stefan Korboński, ostatni delegat rządu na kraj
Członkowie delegacji polskiego podziemia zostali aresztowani przez NKWD 27 marca 1945 r. w podwarszawskim Pruszkowie, do którego przybyli na rozmowy z przedstawicielem dowództwa 1. Frontu Białoruskiego – gen. Iwanowem (pod tym pseudonimem występował gen. NKWD Iwan Sierow). Celem spotkania miało być unormowanie stosunków między Polskim Państwem Podziemnym a władzami ZSRR w nowych warunkach politycznych, po konferencji Wielkiej Trójki w Jałcie.
Niestety – mimo zapewnień o nietykalności – wszystkie osoby wchodzące w skład reprezentacji polskiego podziemia zatrzymano, a następnie potajemnie przetransportowano do moskiewskiego więzienia na Łubiance. Józef Stalin zarzucał Polakom współpracę z III Rzeszą oraz działania wymierzone we władze ZSRR. W przygotowanym akcie oskarżenia Sowieci ponadto akcentowali „nielegalność” Rady Jedności Narodowej i Armii Krajowej, które miały stać za „terrorystycznymi akcjami dywersyjnymi” na tyłach Armii Czerwonej.
Po blisko trzymiesięcznym śledztwie, 21 czerwca 1945 r. Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR w Moskwie pod przewodnictwem gen. Wasilija Ulricha, ogłosiło wyrok w sprawie aresztowanych. Dwunastu spośród szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego zostało skazanych na kary pozbawienia wolności od 4 miesięcy do 10 lat, pozostałych uniewinniono.
Najwyższe wyroki otrzymali: ostatni dowódca Armii Krajowej – gen. Leopold Okulicki (10 lat), delegat rządu na kraj w randze wicepremiera – Jan Stanisław Jankowski (8 lat) oraz Adam Bień ze Stronnictwa Ludowego „Roch” (5 lat) i Stanisław Jasiukowicz, reprezentujący Stronnictwo Narodowe (5 lat). W listopadzie 1945 r. w odrębnym procesie przed sądem w ZSRR na 5 lat więzienia skazano z kolei Antoniego Pajdaka z Polskiej Partii Socjalistycznej.
Losy polityków sądzonych w tzw. procesie szesnastu były bardzo różne. Leopold Okulicki, Stanisław Jasiukowicz oraz Jan Stanisław Jankowski zmarli podczas odsiadywania wyroków w sowieckich więzieniach. Kazimierz Pużak (przewodniczący Rady Jedności Narodowej) po powrocie do kraju został ponownie aresztowany, a następnie w 1948 r. skazany w procesie przywódców PPS-WRN (prawdopodobnie zamordowano go w 1950 r. w więzieniu w Rawiczu). Komunistycznych więzień w Polsce nie uniknęli także Kazimierz Bagiński, Stanisław Mierzwa, Kazimierz Kobylański, Stanisław Michałowski oraz Józef Stemler-Dąbski. Natomiast Antoni Pajdak w latach siedemdziesiątych był jednym z założycieli organizacji tworzących opozycję demokratyczną w PRL: Komitetu Obrony Robotników i Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela.
Ilustracja: Tablica pamiątkowa przed willą, z której zostali uprowadzeni przywódcy podziemnych władz Rzeczypospolitej Polskiej. Autor: Patryk – praca własna, CC BY-SA 4.0, Wikimedia commons
Niestety – mimo zapewnień o nietykalności – wszystkie osoby wchodzące w skład reprezentacji polskiego podziemia zatrzymano, a następnie potajemnie przetransportowano do moskiewskiego więzienia na Łubiance. Józef Stalin zarzucał Polakom współpracę z III Rzeszą oraz działania wymierzone we władze ZSRR. W przygotowanym akcie oskarżenia Sowieci ponadto akcentowali „nielegalność” Rady Jedności Narodowej i Armii Krajowej, które miały stać za „terrorystycznymi akcjami dywersyjnymi” na tyłach Armii Czerwonej.
Po blisko trzymiesięcznym śledztwie, 21 czerwca 1945 r. Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR w Moskwie pod przewodnictwem gen. Wasilija Ulricha, ogłosiło wyrok w sprawie aresztowanych. Dwunastu spośród szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego zostało skazanych na kary pozbawienia wolności od 4 miesięcy do 10 lat, pozostałych uniewinniono.
Najwyższe wyroki otrzymali: ostatni dowódca Armii Krajowej – gen. Leopold Okulicki (10 lat), delegat rządu na kraj w randze wicepremiera – Jan Stanisław Jankowski (8 lat) oraz Adam Bień ze Stronnictwa Ludowego „Roch” (5 lat) i Stanisław Jasiukowicz, reprezentujący Stronnictwo Narodowe (5 lat). W listopadzie 1945 r. w odrębnym procesie przed sądem w ZSRR na 5 lat więzienia skazano z kolei Antoniego Pajdaka z Polskiej Partii Socjalistycznej.
Losy polityków sądzonych w tzw. procesie szesnastu były bardzo różne. Leopold Okulicki, Stanisław Jasiukowicz oraz Jan Stanisław Jankowski zmarli podczas odsiadywania wyroków w sowieckich więzieniach. Kazimierz Pużak (przewodniczący Rady Jedności Narodowej) po powrocie do kraju został ponownie aresztowany, a następnie w 1948 r. skazany w procesie przywódców PPS-WRN (prawdopodobnie zamordowano go w 1950 r. w więzieniu w Rawiczu). Komunistycznych więzień w Polsce nie uniknęli także Kazimierz Bagiński, Stanisław Mierzwa, Kazimierz Kobylański, Stanisław Michałowski oraz Józef Stemler-Dąbski. Natomiast Antoni Pajdak w latach siedemdziesiątych był jednym z założycieli organizacji tworzących opozycję demokratyczną w PRL: Komitetu Obrony Robotników i Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela.
Paweł Cichocki
Ilustracja: Tablica pamiątkowa przed willą, z której zostali uprowadzeni przywódcy podziemnych władz Rzeczypospolitej Polskiej. Autor: Patryk – praca własna, CC BY-SA 4.0, Wikimedia commons