czas czytania:
Plebiscyt na Warmii
i Mazurach
Liga Narodów, utworzona po I wojnie światowej przez zwycięskie państwa ententy na podstawie traktatu wersalskiego, miała za zadanie utrzymanie pokoju w Europie wobec zupełnie nowej sytuacji politycznej rejonu. II Rzeczpospolita, jako jeden z sygnatariuszy traktatu, musiała wszystkie swe spory terytorialne rozstrzygać na forum Ligi – zagadnienie granicy polsko-niemieckiej było jednym z najważniejszych punktów obrad paryskiej konferencji pokojowej. Jednym ze sposobów rozstrzygania sporów o tereny niejednolite etnicznie, których dotyczyły uzasadnionych historycznie roszczenia obu stron, było przeprowadzenie plebiscytu. W ten właśnie sposób zdecydowano się rozstrzygnąć kwestię przynależności rejonu Warmii i Mazur – przed rozbiorami podzielonych między Prusy Książęce i należące do Korony Prusy Królewskie.
Plebiscyt pod patronatem Ligi Narodów odbył się 11 lipca 1920 r. Był to moment dla Rzeczypospolitej wyjątkowo niefortunny. Trwająca właśnie ofensywa bolszewicka stawiała pod znakiem zapytania dalsze istnienie niepodległej Polski. Propaganda niemiecka wykorzystała to, określając Polskę mianem „państwa sezonowego”. Mimo obserwacji plebiscytu przez komisje alianckie w Olsztynie i Kwidzynie (w których to gremiach zresztą tylko Francuzi byli nastawieni wobec Polaków przyjaźnie), niemieckie bojówki paramilitarne dopuszczały się terroru wobec ludności polskiej. Rzeczpospolita, całkowicie skupiona na wojnie, nie mogła rozwinąć własnej kampanii propagandowej.
W wyniku przeprowadzonego w takich warunkach plebiscytu stronie polskiej przyznano jedynie 8 gmin – wsie Groszki, Lubstynek i Napromek na Mazurach oraz Bosztych, Kramarowo, Janowo, Nowe Lichnowy i Małe Pólko na Powiślu. Olsztyn, przed rozbiorami w granicach Rzeczypospolitej, pozostał po stronie niemieckiej (Elbląg, również w XVIII w. polski, plebiscytem w ogóle nie został objęty). Choć w dwudziestoleciu międzywojennym idea powrotu Warmii i Mazur w granice Rzeczypospolitej nie miała dużych szans urzeczywistnienia, nigdy jednak nie znikła całkowicie, podtrzymywana głównie przez koła endeckie. Założona w 1924 r. w Poznaniu korporacja akademicka „Masovia” za jedno ze swych głównych zadań uważała właśnie „pracę oświatową nad uświadomieniem narodowym ludności polskiej na Warmii i Mazurach”. Została ona wprowadzona w życie dopiero po II wojnie światowej, jednak w okolicznościach, których żaden członek „Masovii” nie uznałby za fortunne.
Ilustracja: Przekazanie głosów regionu w budynku Rejencji Olsztyńskiej, 16 sierpnia 1920 r., Wikimedia commons, domena publiczna
W wyniku przeprowadzonego w takich warunkach plebiscytu stronie polskiej przyznano jedynie 8 gmin – wsie Groszki, Lubstynek i Napromek na Mazurach oraz Bosztych, Kramarowo, Janowo, Nowe Lichnowy i Małe Pólko na Powiślu. Olsztyn, przed rozbiorami w granicach Rzeczypospolitej, pozostał po stronie niemieckiej (Elbląg, również w XVIII w. polski, plebiscytem w ogóle nie został objęty). Choć w dwudziestoleciu międzywojennym idea powrotu Warmii i Mazur w granice Rzeczypospolitej nie miała dużych szans urzeczywistnienia, nigdy jednak nie znikła całkowicie, podtrzymywana głównie przez koła endeckie. Założona w 1924 r. w Poznaniu korporacja akademicka „Masovia” za jedno ze swych głównych zadań uważała właśnie „pracę oświatową nad uświadomieniem narodowym ludności polskiej na Warmii i Mazurach”. Została ona wprowadzona w życie dopiero po II wojnie światowej, jednak w okolicznościach, których żaden członek „Masovii” nie uznałby za fortunne.
Tpplew
Ilustracja: Przekazanie głosów regionu w budynku Rejencji Olsztyńskiej, 16 sierpnia 1920 r., Wikimedia commons, domena publiczna