Pierwsza wystawa rzemiosła polskiego w Wielkopolsce

Wojciech Kozłowski: 15 czerwca 1850 roku w Poznaniu, w pałacu Działyńskich, została zaprezentowana pierwsza wystawa rzemiosła polskiego w Wielkopolsce. Jaki był, zdaniem Pana Profesora, cel takich inicjatyw?

Prof. Grzegorz Kucharczyk: Cele tego przedsięwzięcia można rozpatrywać na dwóch płaszczyznach. Pierwsza to cel doraźny, najbardziej rzucający się w oczy – zaprezentowanie dokonań polskiego rzemiosła nad Wartą. Wystawa mieściła się w obrębie inicjatyw organicznikowskich i miała też cel głębszy – umacnianie społeczeństwa polskiego pod zaborem pruskim. Bezpośrednim organizatorem było założone w 1849 roku Towarzystwo Przemysłowe. Jednym z inicjatorów był Karol Libelt, działacz społeczny i polityczny z Wielkopolski, a przy tym filozof. Wielkie wsparcie finansowe dla tego przedsięwzięcia okazał Tytus Działyński, ziemianin, oprócz Edwarda Raczyńskiego jeden z głównych mecenasów inicjatyw organicznikowskich, czyli wspomagania polskiego rozwoju gospodarczego, kulturalnego, oświatowego, szeroko pojętej edukacji społeczeństwa polskiego nad Wartą.

Chodziło o wsparcie inicjatyw kulturalnych, cywilizacyjnych społeczeństwa polskiego nad Wartą, a także o zademonstrowanie nie tylko wobec swoich rodaków, ale i wobec władz pruskich i społeczeństwa niemieckiego, żyjącego wówczas w Wielkopolsce, że Polacy na polu cywilizacyjnym i gospodarczym też mają osiągnięcia. Towarzystwo Przemysłowe, powstałe w 1849 roku, było adresowane przede wszystkim do warstwy – używając dawnego języka – czeladniczej, czyli drobnego rzemiosła polskiego, które – zdaniem organiczników – należy szczególnie wspierać i do którego należy kierować inicjatywy samokształceniowe. Cel tej wystawy był zatem jak najbardziej narodowy. Samo Towarzystwo Przemysłowe było kontynuacją powstałego w 1848 roku Towarzystwa Czytelni i Dobrej Rady, czyli efektem wcześniejszych inicjatyw, mieszczących się w ciągu od Karola Marcinkowskiego do samokształceniowych ziemiańskich kółek gospodarczych. Na tym etapie było to pewnym ukoronowaniem tego procesu.

Jaki był do stosunek władz pruskich do działalności organicznikowskiej w XIX wieku?

Akurat to wydarzenie, o którym mówimy, czyli pierwsza wystawa rzemiosła polskiego, odbyło się w krótkim okresie liberalizacji, która była wynikiem wstrząsu, jakim dla państwa pruskiego, ale i dla całej Europy, była Wiosna Ludów, a w rezultacie – nadanie monarchii pruskiej ustroju konstytucyjnego. Konstytucja była oktrojowana, czyli narzucona przez króla, był to jednak pewien krok naprzód. W czerwcu 1848 roku powstała masowa, jak na ówczesne warunki, organizacja polska – Liga Polska. Stawiała ona sobie bardzo wyraźnie cele narodowe, nie tylko w sensie wzmacniania gospodarczego i społecznego Polaków, ale też politycznej reprezentacji Polaków, chociażby w sejmie pruskim.

Mówiąc o strategii monarchii pruskiej w całym czasie zaborów, można odwołać się do znanego skądinąd powiedzenia o „najdłuższej wojnie nowoczesnej Europy”. Trzeba pamiętać, że Wielkopolska powróciła pod rządy pruskie po 1815 roku i właściwie od początku polityka władz pruskich była niechętnie nastawiona do wszelkich inicjatyw, o których mówimy – czyli na przykład do wystawy rzemiosła polskiego. Wystawa doszła do skutku, bo był to jeszcze ten okres przełomu Wiosny Ludów, ale warto wspomnieć, że na przykład w 1846 roku władze pruskie rozwiązały wszystkie ziemiańskie towarzystwa rolnicze i przemysłowe, które postawały lokalnie w Wielkopolsce, a których zadaniem było samokształcenie się ziemian, a także propagowanie wiedzy rolniczej i cywilizacyjnej. Na tym polu odnieśli wielkie zasługi między innymi Gustaw Potworowski, Dezydery Chłapowski, Edward Raczyński, Tytus Działyński, którzy przez władze pruskie byli postrzegani jako element bardzo podejrzany.

Potem, na początku lat pięćdziesiątych XIX wieku, kurs ponownie został zaostrzony, a okres jednoczenia Niemiec przez Prusy, rządy Bismarcka, czyli początek lat siedemdziesiątych, to czas klasycznej akcji germanizacyjnej wobec Polaków nad Wartą, na Pomorzu i na Śląsku. Dochodzi do tego rodzący się nowoczesny nacjonalizm niemiecki i takie wydarzenia jak Kulturkampf, czyli wojna kulturowa, która w Niemczech miała oczywiście inne trochę podłoże i przebieg, ale nad Wartą była kolejną odsłoną germanizacji.

Co ciekawe, jak mówią badacze tego zjawiska w Polsce, właściwie w sposób niezamierzony przez Prusaków przyczyniło się ono do wykształcenia nowoczesnego narodu polskiego na tych ziemiach, ponieważ po raz pierwszy polski lud i polski chłop zobaczył, że władza pruska atakuje to, co było dla niego najświętsze, a więc religię i Kościół. Kulturkampf Bismarckowski, restrykcje wobec języka polskiego, były katalizatorem polskości na tych ziemiach. Przełom XIX i XX wieku to ponowne nasilenie się tego rodzaju akcji antypolskich, a więc Komisja Kolonizacyjna, później Towarzystwo Wspierania Niemczyzny na Ziemiach Wschodnich, czyli owa słynna Hakata, wreszcie decyzja o tzw. przymusowym wywłaszczeniu własności polskiej podjęta na początku XX wieku. Z taką polityką niemiecką, a więc z nasilającym się naciskiem całego aparatu państwa pruskiego, a później niemieckiego, skierowanym przeciwko polskości, społeczeństwo polskie w tym zaborze wchodziło w I wojnę światową.

Aby doszło do wojny kulturowej, podobnie jak każdej innej, muszą istnieć dwie strony. Z jednej strony były więc władze pruskie, a kto stanął w obronie polskości? Czy można mówić, że było to całe społeczeństwo polskie, czy tylko oświecone elity czy właśnie Kościół?

Zaczęło się od elit. Przykładem na to, jak Prusacy przez swoją agresywną politykę antykatolicką – mowa o Kulturkampfie – przyspieszali te procesy, jest postać symbol oporu polskiego w czasie Kulturkampfu, arcybiskup gnieźnieńsko-poznański Mieczysław Halka-Ledóchowski. Gdy objął stolice arcybiskupie na początku lat sześćdziesiątych, społeczeństwo polskie w Poznańskiem niekoniecznie uznawało, że sprzyja on dążeniom narodowym – zakazał na przykład śpiewania „Boże, coś Polskę” w kościołach w swojej archidiecezji. Natomiast w okresie Kulturkampfu zdecydowanie stanął w obronie praw Kościoła i praw narodu – odmawiał np. prawa władz pruskich do ingerencji w obsadę i program nauczania w seminariach duchownych jemu podległych. Seminaria te były polskie chociażby pod względem językowym, były elementem obiektywnie wspierającym polskość.

Nieprzypadkowo na przełomie XIX i XX wieku Wielkopolska stała się też świadkiem bardzo symptomatycznego zjawiska, którym byli księża modernizatorzy, w sensie cywilizacyjnym, gospodarczym. Postacią taką był ks. Piotr Wawrzyniak – patron Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych. Ale nie był on jedyny. W ten sposób na terenie Wielkopolski udało się to, co wydawało się nie do pogodzenia: „tradycyjne” warstwy społeczne – szlachta i duchowieństwo – stały się nośnikami i inicjatorami przemian modernizacyjnych, które nie tylko unowocześniały, ale skutecznie broniły społeczeństwa polskiego nad Wartą przeciw naciskowi germanizacyjnemu.

Zresztą władze pruskie jeszcze przed Kulturkampfem – co wynika z ich wewnętrznych raportów z Poznańskiego – zdawały sobie sprawę, że o tożsamości narodowej chłopa polskiego w rzeczywistości decyduje ksiądz. Prusacy w latach pięćdziesiątych podejmowali inicjatywy wydawania pism polskojęzycznych, finansowanych przez władze. Pisma te prezentowały pruski punkt widzenia, a królów pruskich przedstawiano w nich jako kolejne wcielenia Kazimierza Wielkiego, przyjaciela chłopów. Władze pruskie liczyły na to, że będą one rozprowadzane na wsi polskiej w Wielkopolsce i że w ten sposób uda się chłopów – przynajmniej tych czytających – przeciągnąć na stronę pruską. Wszystkie raporty wskazywały, że przedsięwzięcie spaliło na panewce głównie dlatego, że z ambon polskich kościołów albo milczano na ten temat, albo przeważały głosy krytyczne. A więc już wcześniej, przed Kulturkampfem, Prusacy identyfikowali wyraźnie dwie warstwy, które będą im przeszkadzać w germanizacji: duchowieństwo i ziemiaństwo, szlachtę. Postacie takie jak Raczyński, Działyński, Marcinkowski, Potworowscy, Maksymilian Jackowski generowały opór na płaszczyźnie codziennej walki cywilizacyjnej, kulturowej, gospodarczej. W tej wojnie o kulturę przewodziły elity, także duchowieństwo, zwłaszcza przez to, że zostało zaatakowane w skali do tej pory niespotykanej w państwie pruskim – represje dotknęły nie tylko hierarchów. Duchowni pozostający wierni swoim biskupom i Rzymowi musieli się ukrywać. To uzmysłowiło polskiemu ludowi w Wielkopolsce i na Pomorzu, że gra dotyczy nie tylko kwestii na styku państwo–Kościół, ale również spraw narodowych.

Czy można powiedzieć, że Kulturkampf zakończył się zwycięstwem której ze stron?

W odniesieniu do ziem polskich zakończył się zwycięstwem Polaków. Sami Prusacy zresztą zauważali, że od tych czasów zaczyna bardzo radykalnie wzrastać świadomość narodowa nie tylko w Wielkopolsce, ale także na przykład na Górnym Śląsku. Przypominam, że Górny Śląsk w sensie formalnym nie był częścią zaboru pruskiego, ponieważ nie należał do I Rzeczypospolitej. Już wcześniej, w 1740 roku, został anektowany przez Fryderyka Wielkiego w wyniku wojny z Austrią. Ale właśnie po Kulturkampfie Bismarckowskim następuje tam radykalny wzrost polskiej świadomości narodowej, wywołany zwróceniem się w stronę Kościoła, odkryciem wspólnoty wiary.

W akcjach germanizacyjnych Bismarck poniósł klęskę. Niektórzy mówią nawet, że Polacy powinni postawić Bismarckowi pomnik za Kulturkampf, bo nic innego w takim stopniu nie przyczyniło się do wzbudzenia polskości w ludzie polskim oraz do wytworzenia się nowoczesnego narodu polskiego na ziemiach pruskich. Do tego dochodzi też drugi element, którym było niewątpliwie zakończenie akcji uwłaszczenia, rozpoczętej po klęsce w wojnie z Napoleonem i trwającej długie lata, co dało w efekcie nowoczesne rolnictwo, oparte na dość silnych gospodarstwach rolnych. Właśnie te dwa procesy pozwoliły na wykształcenie się nowoczesnego, prężnego poznańczyka, którego potem opisał Roman Dmowski w Myślach nowoczesnego Polaka.

Prof. Grzegorz Kucharczyk – historyk, docent w Instytucie Historii PAN, znawca dziejów Prus XIX w. oraz stosunków polsko-niemieckich.