Koronacja Maryny Mniszchówny

K.G.: Jaką rolę na scenie politycznej Rzeczypospolitej odgrywali Mniszchowie, gdy pojawił się pierwszy Dymitr Samozwaniec? 

Magdalena Ujma: Jerzy Mniszech, wojewoda sandomierski, ojciec Maryny Mniszchówny, pochodził z czeskiej rodziny przybyłej do Polski w pierwszej połowie XVI wieku. Przedstawiciele tej familii wrastali w polskie środowisko między innymi dzięki związkom rodzinnym z liczącymi się polskimi rodami magnackimi. Oprócz Firlejów, Oleśnickich, Stadnickich, Maciejowskich, Tarłów i Herburtów, z Mniszchami skoligaceni byli także Wiśniowieccy, a książę Konstanty Wiśniowiecki poślubił siostrę Maryny, Urszulę.

Jerzy Mniszech, tak jak jego brat Mikołaj, cieszył się wyjątkowym zaufaniem starzejącego się i schorowanego Zygmunta Augusta, co ułatwiło mu karierę.

Z jakich powodów Mniszchowie forsowali małżeństwo Dymitra Samozwańca z Maryną i czego oczekiwał po tym małżeństwie rzekomy syn Iwana Groźnego? 

Obdarzony dziesięciorgiem potomstwa, w tym pięciu córkami, Jerzy Mniszech uchodził za człowieka ambitnego i nieprzebierającego w środkach na drodze do awansu, ale zarazem bardzo rozrzutnego. Zagrożenie bankructwem skłoniło go do zwrócenia uwagi na osobę samozwańczego Dymitra, choć najprawdopodobniej nie przyjmował za pewne relacji o jego prawach do tronu moskiewskiego. Małżeństwo Maryny z Samozwańcem dawało mu szansę uwolnienia się od długów i podnosiło znaczenie rodziny Mniszchów.

Zdania historyków są podzielone – jedni sądzą, że to wojewoda sandomierski działał na rzecz ślubu Dymitra ze swą córką, inni uważają natomiast, że z inicjatywą tą wychodził „carewicz”, potrzebujący polskiego poparcia. Danuta Czerska, autorka biografii Dymitra Samozwańca, podkreśla, że przypuszczalnie zakochał się on w Marynie. Innego zdania był Aleksander Brückner, według którego związek z Maryną był dla samozwańczego cara częścią planu podniesienia poziomu oświaty i ogłady w państwie moskiewskim, zapewne na wzór zachodnioeuropejski.

Jaka była geneza i cele wojny z Moskwą? 

Za panowania Stefana Batorego, z uwagi na nierealność utworzenia ligi państw chrześcijańskich, powstały plany pokonania Turcji przez połączenie sił polskich i moskiewskich. Zamierzano związać obydwa państwa unią. Po śmierci Iwana Groźnego w 1584 roku projektom tym wydawał się sprzyjać kryzys dynastyczny w Moskwie. Starszy syn zmarłego cara, niedorozwinięty umysłowo Fiodor Iwanowicz, zmarł bezpotomnie. Był ostatnim przedstawicielem dynastii Rurykowiczów. Jego młodszy brat Dymitr, syn Iwana Groźnego z jego związku z siódmą żoną, Marią Nagoj, zmarł w tragicznych okolicznościach w 1591 roku, a jego zgon dostarczył pretekstu do walki o władzę w Rosji.

W myśl starej tradycji, w przypadku wygaśnięcia dynastii władzę mógł objąć najstarszy w Dumie bojar – koniuszy. Pogłoski o morderstwie dokonanym na carewiczu wymierzone były w pretendenta do tronu carskiego, koniuszego Borysa Godunowa. Nie zapobiegły jednak objęciu przez niego władzy, mimo otwartych oskarżeń ze strony rodziny Romanowów o przyczynienie się do śmierci Dymitra Iwanowicza.

Plan obalenia Godunowa podjęły nie tylko rosyjskie rody książęco-bojarskie, ale także siły polityczne w Rzeczypospolitej, koronacja nowego cara uniemożliwiała bowiem także zabiegi o zdobycie tronu moskiewskiego dla Zygmunta III Wazy. Wrogowie Godunowa wykorzystali zatem mit o odnalezieniu uratowanego od śmierci carewicza. Jego rolę odegrał Jurij Otriepiew, pochodzący z drobnoszlacheckiej rodziny wywodzącej się z Litwy, ale osiadłej w państwie moskiewskim.

Intryga, zawiązana prawdopodobnie przez wrogich carowi Romanowów, nieprzypadkowo miała swój pierwszy etap w Rzeczypospolitej, na jej ziemiach znajdowały bowiem często schronienie osoby obciążone carską niełaską. Otriepiew próbował początkowo znaleźć protektora w osobie księcia Konstantego Ostrogskiego, ostatecznie jednak udało mu się zainteresować historią swojego „cudownego ocalenia” księcia Adama Wiśniowieckiego, Jerzego Mniszcha, a także króla Zygmunta III. Ustalono wspólnie, że opiekunem samozwańca zostanie Jerzy Mniszech.

Kontrowersyjnemu dla mieszkańców państwa moskiewskiego małżeństwu Dymitra Samozwańca z katoliczką towarzyszyła obietnica, że doprowadzi on do unii obu Kościołów, sprowadzi do Moskwy jezuitów, a także zbuduje świątynie katolickie w państwie moskiewskim. Podczas swojego pobytu w Rzeczypospolitej samozwaniec zobowiązywał się także do udzielenia pomocy Zygmuntowi III w odzyskaniu tronu szwedzkiego oraz do zawiązania unii między państwem moskiewskim a Rzecząpospolitą.

Część przyrzeczeń miała związek z roszczeniami terytorialnymi strony polskiej, Samozwaniec miał bowiem przekazać Rzeczypospolitej połowę ziemi smoleńskiej i sześć miast w ziemi siewierskiej. Nie wszystkich obietnic zamierzał jednak dotrzymać.

Jak skończyła się polska wyprawa na Moskwę? Jakie były dalsze losy carowej Maryny? 

Uroczysty wjazd Dymitra Samozwańca do Moskwy odbył się w czerwcu 1605 roku. Borys Godunow już nie żył, a jego żonę oraz następcę – Fiodora – uduszono na rozkaz zwycięzcy. Koronacja odbyła się 31 lipca w obecności Marii Nagoj, która „rozpoznała” w przybyszu swojego syna.

Otriepiew posługiwał się odtąd tytułem „niezwyciężonego cesarza”, a także „wielkiego księcia wszystkiej Rusi”, co wpłynęło na ochłodzenie jego stosunków z Zygmuntem III. Król polski powziął następnie zamysł osadzenia na tronie swojego syna, królewicza Władysława. Nie zamierzał już wspierać samozwańca, czym świadomie ułatwił działania opozycji wobec nowego cara – rodzinie Szujskich. Uważa się za prawdopodobne, że Dymitr zamierzał starać się o tron polski, zdając sobie sprawę, że umacnia się opozycja przeciwko Zygmuntowi III.

W kwietniu 1606 roku Maryna Mniszchówna przekroczyła granicę Rzeczypospolitej. Towarzyszyli jej ojciec, krewni i przyjaciele, a także kupcy wiozący do Moskwy swoje towary. Ślub Dymitra Samozwańca z Maryną Mniszchówną odbył się per procura w Krakowie 22 listopada poprzedniego roku. W maju młoda caryca wjechała do Moskwy, a 8 tego miesiąca – zgodnie z kalendarzem juliańskim – odbyła się najpierw jej uroczysta koronacja, a dopiero potem właściwe zaślubiny z carem. Taka kolejność ceremonii była naruszeniem dotychczasowych zwyczajów, ale zaspokajała wygórowane ambicje Maryny.

Starano się jednak uśmierzyć niepokój zarówno katolików, jak i prawosławnych, usuwając Polaków z cerkwi przed ceremonią zaślubin pod zręcznym pretekstem i tworząc w ten sposób, trwającą zresztą do dzisiaj, niejasność co do obrządku, w którym Maryna przyjęła komunię. Kompromisem wobec moskiewskich zwyczajów był tego dnia jej strój. Wstrząsające wydarzenia, którymi zakończyły się uroczystości weselne, były w dużej mierze zawinione przez Polaków, którym zarzucano lekceważenie moskiewskich obyczajów, okazywanie Rosjanom jawnej pogardy, a także naruszanie powagi postów prawosławnych oraz napaści i gwałty na ulicach Moskwy. Dobrego samopoczucia cara oraz Polaków obecnych w stolicy nie zmąciła moskiewska wróżbiarka, która przepowiedziała Dymitrowi zgon.

Na czele spisku przeciwko carowi stanął książę Wasyl Szujski, a jednym z uczestników sprzysiężenia był Iwan Romanow. Zamiarem opozycji było pozbawienie życia Dymitra oraz wszystkich polskich gości w czasie zabaw weselnych. W sobotę 17 maja 1606 roku – zgodnie z kalendarzem juliańskim – spiskowcy przystąpili do działania, gotując swoim wrogom „krwawą jutrznię”. Atakowi na Kreml towarzyszyło bicie dzwonów. Manipulowany przez spiskowców lud sądził, że Polacy zamierzają zabić cara, cieszącego się popularnością w stolicy. Schwytanego wkrótce Dymitra ubrano w kaftan kupczyka, a następnie zabito. Marynę pojmano i początkowo zamknięto w pałacu, a następnie przeniesiono do dworu zajmowanego przez jej ojca. Rzeź Polaków trwała do południa, a dwa dni po „krwawej jutrzni” okrzyknięto nowym carem Wasyla Szujskiego. Marynie i jej ojcu rozkazano udać się na zesłanie.

Usunięcie samozwańczego cara nie zakończyło kłopotów państwa moskiewskiego, już wkrótce bowiem rozeszła się pogłoska o uratowaniu się Dymitra z moskiewskiej rzezi. Pojawienie się drugiego Dymitra Samozwańca wzbudziło obawy, że sięgnie on po władzę, wspierając się na Mniszchach. W akcie rozejmu polsko-moskiewskiego z 1608 roku umieszczono punkt zabraniający Jerzemu Mniszchowi uznawania drugiego uzurpatora za zięcia. Marynie zakazano używania tytułu carowej.

Uwolnienie Mniszchów ułatwiło im jednak kontakt z drugim samozwańcem. Uznanie przez Marynę kolejnego „Łże-Dymitra” za ocalonego cudem męża dało początek kolejnym krwawym wydarzeniom. Między wrześniem 1607 a wrześniem roku następnego polskie pułki wspomogły samozwańca, ale Zygmunt III przygotowywał się do zbrojnej interwencji w Moskwie, zachęcony przez przeciwników Szujskiego, obiecujących tron jemu samemu lub królewiczowi Władysławowi. Stopniowe przechodzenie żołnierzy z obozu samozwańca na stronę króla spowodowało ucieczkę „Dymitra” z Tuszyna do Kaługi, a w myśl porozumienia z bojarami, po uśmierzeniu problemów państwa moskiewskiego carem miał zostać królewicz Władysław.

W 1610 roku pod Kłuszynem wojsko moskiewskie dowodzone przez księcia Michała Skopina Szujskiego poniosło klęskę. Na wieść o tym opozycja zmusiła cara do wyrzeczenia się władzy. Pomimo wkroczenia do Moskwy polskich oddziałów dowodzonych przez Stanisława Żółkiewskiego, nie udało im się jednak utrzymać stolicy. W toku wydarzeń wojennych poniósł śmierć nie tylko drugi Dymitr Samozwaniec, zamordowany przez Piotra Urusowa, ale także Maryna Mniszchówna, zabita w 1614 roku przez Rosjan na Niedźwiedzim Ostrowiu na obecnej rzece Ural. Nowym carem został Michaił Romanow.

prof. Magdalena Ujma – historyk, pracownik Instytutu Historii Uniwersytetu Opolskiego, zajmuje się dziejami Polski okresu nowożytnego, autorka m.in. Latyfundium Jana Sobieskiego 1652–1696 (2005).



Ilustracja: Portret Maryny Mniszchówny w Muzeum Narodowym Litwy, Wikimedia commons, domena publiczna