Ewakuacja Armii Andersa

Utworzenie w sierpniu 1941 r. Polskich Sił Zbrojnych w ZSRS dawało szansę na ratunek Polakom przetrzymywanym w sowieckich więzieniach oraz obozach pracy. Na wieść o powstaniu polskiej armii wyruszali z najodleglejszych zakątków imperium sowieckiego. Wycieńczeni polscy żołnierze i cywile docierający do miejsc zgrupowania zmagali się z dramatycznymi warunkami panującymi w obozach szkoleniowych. Swoimi skromnymi racjami żywnościowymi dzielili się z tysiącami dzieci i kobiet. 

W grudniu obóz w Tockoje nie otrzymał w ogóle pożywienia, a temperatura sięgała minus 50 stopni. W czasie niemieckiego natarcia na Moskwę na Kreml przybyli generałowie Sikorski i Anders. Stalin zgodził się na polepszenie zaopatrzenia. Zadecydowano również, że Armia Polska zostanie przeniesiona w okolice Taszkentu. 

Nowe tereny zakwaterowania okazały się dla żołnierzy i polskiej ludności cywilnej fatalne pod względem klimatycznym. W wyniku epidemii tyfusu zmarło blisko 10 tys. żołnierzy i cywilów, wśród nich wiele dzieci. Sowieci ponawiali naciski na wysłanie na front fatalnie zaopatrzonych Polaków. 

6 marca polskie dowództwo otrzymało decyzję o zmniejszeniu racji żywnościowych do 26 tys. W tym czasie polskie dywizje liczyły ok. 70 tys. niedożywionych i wyczerpanych żołnierzy, którzy ze swoich racji utrzymywali kilkadziesiąt tysięcy cywilów. 30 tys. żołnierzy i 12 tys. cywilów miało zostać ewakuowanych do Iranu. Ewakuacja rozpoczęła się już 24 marca. Do 5 kwietnia ZSRS opuściło blisko 44 tys. osób, w tym ponad 33 tys. wojskowych. W ZSRS pozostało ponad 40 tys. żołnierzy. 2 lipca rząd RP został poinformowany o tym, że Stalin zgodził się na wyprowadzenie z ZSRS pozostałych jednostek. Zdaniem gen. Andersa była to jedyna szansa na ocalenie. Uważał „że pozostanie w Rosji musi skończyć się dla wszystkich Polaków całkowitą zagładą”.

Od 19 do 31 sierpnia 1942 r. ZSRS opuściło blisko 70 tys. osób, w tym około 25 tys. cywilów. Dla polskich żołnierzy Iran stał się pierwszym etapem długiego szlaku bojowego wiodącego przez Bliski Wschód i Włochy. 

Armia Andersa, już jako 2. Korpus Polski, wsławiła się w walkach o Monte Cassino, Ankonę, Loreto i Bolonię. Wielu jego żołnierzy, takich jak Józef Czapski i Gustaw Herling-Grudziński, stało się autorytetami emigracji i demaskatorami komunizmu.