Elekcja vivente rege

We Francji z tej formuły korzystali od 987 r. Kapetyngowie, w rezultacie czego tamtejsza monarchia stała się dziedziczna. W Polsce, gdy w 1444 r. w bitwie pod Warną poległ Władysław III, szlachta obrała na nowego króla Kazimierza Jagiellończyka. W ten sposób utrwalił się w kraju zwyczaj mówiący, iż elekcja winna się odbywać dopiero po śmierci panującego. W czasie rządów Zygmunta I Starego doszło jednak do precedensu, który wywołał gwałtowną reakcję ze strony średniej i drobnej szlachty. Król bowiem za namową żony Bony Sforzy postanowił obsadzić na tronie w Krakowie ich syna – Zygmunta Augusta. Najpierw, w 1522 r., jego sukcesor został wielkim księciem litewskim, a 18 grudnia 1529 r. podczas obrad sejmu walnego w Piotrkowie ogłoszono go, przez elekcję vivente rege, królem Polski. Dwa miesiące później aktu koronacji królewicza w katedrze na Wawelu dokonał arcybiskup gnieźnieński Jana Łaski. Od tego momentu Zygmunt August współrządził wraz z ojcem.

Był to pierwszy i jednocześnie ostatni wybór tego typu w historii naszej państwowości. Aby zapobiec otwartym wystąpieniom części szlachty, która uważała zachowanie Zygmunta Starego za jawne bezprawie, monarcha musiał zaprzysiąc, że następcy jego syna będą wybierani już na zupełnie innych zasadach.

W roku 1530 oraz 1538 wydano statuty, w których król ustanawiał jako obowiązującą elekcję viritim (łac. mąż z męża). W myśl zapisów zawartych w tych dokumentach, mógł na nią przybyć każdy szlachetnie urodzony, a sam wybór miał być wolny. W konsekwencji tych zmian, po bezpotomnej śmierci Zygmunta Augusta nastał w Polsce – po raz pierwszy w historii – nieznany wcześniej okres bezkrólewia.



Ilustracja: Jan Matejko, Zygmunt II August, domena publiczna