Chrzest Mieszka I
14 kwietnia – Święto Chrztu Polski

O PRZYCZYNACH I KONSEKWENCJACH CHRZTU MIESZKA I

Ewa Zientara: Dlaczego Mieszko I zdecydował się na przyjęcie chrztu?

Andrzej Pleszczyński: Odpowiedź na to pytanie nie jest łatwa. W podręcznikach decyzję Mieszka zwykle tłumaczy się względami politycznymi, wyjaśniając między innymi, że chciał on wprowadzić swoje państwo do Europy, czy też pragnął wzmocnić swoją władzę, narzucając różnym plemionom jedną wiarę, w dodatku „nowoczesną”. Interpretacje tego rodzaju są jednak próbą racjonalizacji z  dzisiejszego punktu widzenia motywów pewnego niejasnego dla nas rozstrzygnięcia. Postrzegając w ten sposób wybór pierwszego historycznego władcy piastowskiego, ujmujemy mu zresztą człowieczeństwa, robiąc z niego „maszynę polityczną”, cynicznie kalkulującą, co się opłaci z punktu widzenia władzy i interesów państwa. Moim zdaniem, wyjaśniając decyzję Mieszka I, trzeba się trzymać tekstów źródłowych jak najbliższych wydarzeniu. Najważniejszym z nich jest dzieło niemieckiego kronikarza Thietmara z Merseburga, który wybór Piasta tłumaczył po prostu wpływem żony, księżniczki czeskiej, nazywanej przez niego Dobrawą. Oczywiście, sprawa nie jest tak prosta – w grę wchodzą konwenanse ówczesnej historiografii, w których pojawia się pobożna kobieta obłaskawiająca barbarzyńcę, ale – jak to mówią – gdzie diabeł nie może...

Mówiąc poważnie, nie przekreślałbym w tym wypadku czynnika osobistego. Mieszko wybrał sobie żonę na zasadzie politycznej – wówczas i długo potem była to oczywistość dla ludzi z kręgu władzy. Dąbrówka była córką władcy kraju od wieku chrześcijańskiego i na pewno przyjechała do Polski ze swoimi kapłanami. Z pewnością Mieszko wcześniej coś słyszał o chrześcijanach, może wiedział też cokolwiek o tej religii. Jednak po przyjeździe żony i jej orszaku miał okazję bliżej się zapoznać z tą wiarą. Źródła potwierdzają, że we wcześniejszym średniowieczu Słowianie uważali Chrystusa w zasadzie za Boga niemieckiego. Dla Piastów i ich otoczenia mogło więc się okazać zaskakujące, że chrześcijaństwo ma jednak charakter inny niż plemienny.
 
Musimy zdawać sobie sprawę z tego, że decyzja Mieszka I, którą na pewno zaakceptowała większość jego krewnych i elit rodowych Polan, była krokiem niezwykle odważnym. Są świadectwa na to, że chrzest oznaczał zerwanie łączności z własnymi bogami, również z bogom podobnymi przodkami. Ryzykowano – a obaw tych nie powinniśmy lekceważyć – utratę łaski sił nadprzyrodzonych, dających siłę życiową, plony, gwarantujących ład wspólnoty. Czynnik osobisty mógł być przy omawianym wyborze tak samo ważny jak światopoglądowy. Za tym krokiem stały pewnie ewentualne racje polityczne – związki nie tylko z silnymi wówczas Czechami, lecz także z cesarstwem – potęgą ówczesnego świata. Pamiętajmy jednak, że państwa chrześcijańskie potrafiły łączyć się sojuszem również z poganami, nawet jeśli ich przeciwnikiem byli współwyznawcy. Niekoniecznie więc opisywany wybór determinowała bieżąca polityka. 
 
Na tym, że Mieszko zdecydował się na przyjęcie chrześcijaństwa, mogła zaważyć jeszcze jedna sprawa. Kronikarz saski Widukind wspomina, że na początku lat sześćdziesiątych Piastowie doznali kilku porażek w walkach z Wieletami. W owym czasie plemiona zaodrzańskie pod względem językowym i obyczajowym nie różniły się istotnie albo nawet wcale od ludności Wielkopolski, miały natomiast inny system polityczny, były bogatsze i sprawniejsze militarnie. Sanktuarium Swarożyca w Radogoszczy, czasami zwane Retrą, stanowiło centrum państwa Wieletów, które było zorganizowane na zasadzie związku – pewnego rodzaju republiki oligarchicznej i federacyjnej, składającej się z kilku plemion. Być może klęski w walce z Wieletami skłoniły Mieszka I do przemyśleń, co robić dalej. Może wtedy doszedł do utraty wiary w siły bóstw opiekuńczych własnego ludu. Trudno powiedzieć, o jakich bogów mogło chodzić, bo o wierze ludności ówczesnej Wielkopolski nie wiemy prawie nic. Wiadomo jednak doskonale, że poddani zawsze żądali od swojego władcy sukcesu i doraźnych, szybkich korzyści. Ich brak oznaczał po prostu niechęć niebios skierowaną osobiście ku ich przywódcy, takiego zaś monarchy ludzie chcieli się jak najszybciej pozbyć.

Podkreślam jednak, że naszkicowana sytuacja polityczna stanowiła jedynie tło, drugi plan dramatu, który rozgrywał się w głowie Mieszka I i – być może – kilku osób z jego otoczenia; dramatu, którego główną treścią było ustosunkowanie się do propozycji światopoglądowej podsuwanej przez Dąbrówkę.

Czyli decyzja o przyjęciu chrztu za  pośrednictwem Czech została podjęta raczej ze względów rodzinnych? Istnieje też jednak opinia, że Mieszko wybrał Czechy, ponieważ nie chciał się uzależnić od cesarstwa niemieckiego?

Jest to opinia przebrzmiała, która wyrosła z naszych antyniemieckich fobii, rezultatu krzywd doznawanych przez Polaków przede wszystkim od schyłku wieku XIX aż po połowę XX. Pogląd, że Mieszko i jego poddani woleli Czechów niż Niemców, jest ahistoryczny. Przecież sojusz Piastów z Przemyślidami był jedynie krótkotrwałym epizodem w dziejach ich wzajemnych stosunków, które sprowadzały się głównie do stałej rywalizacji, również militarnej. To Czechy, a nie Niemcy, były głównym przeciwnikiem Polski średniowiecznej. Już przecież Mieszko I dwadzieścia lat po chrzcie, opierając się na sojuszu z Niemcami, dokonał aneksji kontrolowanych przez Czechów rozległych terenów Śląska i Małopolski, które wcale – jak chce nasza popularna historiografia – nie były pierwotnie polskie; czeskie zresztą też nie – dodajmy dla porządku. Wracając do sprawy chrztu, trzeba pamiętać, że – niezależnie od czeskiego pośrednictwa – patronem misji w naszej części Europy zawsze był cesarz – rzymski, a nie niemiecki – o czym nie zawsze się pamięta. W ogóle używając przymiotnika „niemiecki” czy nawet nazwy „Niemcy”, dokonujemy pewnego nadużycia, bo są to terminy adekwatne najwcześniej do czasów nowożytnych. Jednolitych Niemiec i narodu przecież wówczas nie było. W wykładzie popularnym nie da się jednak tego nadużycia uniknąć.

W nawróceniu Polski, trwającym przecież długie dziesięciolecia, wielkie, może największe zasługi mieli zatem kapłani, powiedzmy, „niemieccy” – wystarczy spojrzeć na imiona pierwszych polskich biskupów, przytaczane przez kronikarza Thietmara. Chociaż oczywiście wolelibyśmy francuskich, w ostateczności włoskich... Nasza klasyczna historiografia oparta jest przecież na tradycjach dziewiętnastowiecznych, ukształtowanych w cieniu ułudy sojuszu z Francją. Jednak to Niemcy były dla Polski Mieszka I drogą do Europy.

Czy były wcześniejsze próby wprowadzenia chrześcijaństwa na ziemiach polskich?

Zdarzały się oczywiście próby dowodzenia, że chrześcijaństwo pojawiło się w Polsce w okresie przedhistorycznym. Nie ma jednak po temu żadnych podstaw – ani historycznych, ani archeologicznych. W ówczesnej sytuacji nową wiarę mogli nieść kupcy albo idący ich śladami misjonarze. Jeśli spojrzymy na rekonstrukcje wczesnośredniowiecznych szlaków handlowych, bez trudu dostrzeżemy, że Wielkopolska leżała zupełnie na uboczu. Marginalne położenie sprawiało, że chrześcijanie raczej nie mieli szans, by tam dotrzeć. Inaczej było jednak w Małopolsce i na Śląsku – choć pamiętajmy, że ziemie te nie wchodziły jeszcze w skład państwa Piastów. Kraków leżał na wielkim szlaku handlowym z Niemiec przez Pragę do Kijowa i dalej na wschód. Wprawdzie archeolodzy nie znajdują dowodów potwierdzających przynależność Małopolski, a tym bardziej Śląska, do Czech i mocno – przynajmniej niektórzy – oponują przeciwko twierdzeniom historyków, ci jednak znają wiele źródeł pisanych, stwierdzających jasno, iż zwierzchność Przemyślidów rozciągała się na te ziemie. Z wyjątkiem Krakowa, w którym stacjonowała czeska załoga, Czesi kontrolowali południe późniejszej Polski bardzo powierzchownie – pobierali trybut, zwłaszcza w bardzo pożądanych niewolnikach, którzy na pniu sprzedawani byli w Pradze, skąd kupcy transportowali ich do krajów muzułmańskich. Handel ten przynosił Przemyślidom wielkie zyski, co przyznaje współczesna mediewistyka czeska, i to chyba tłumaczy mały zapał misyjny książąt praskich – przynajmniej na ziemiach południowej Polski.

W Krakowie odnajdywane są relikty świątyń z czasów wczesnośredniowiecznych i inne zabytki chrześcijańskie, natomiast nie ma żadnej pewności, czy pochodzą one z czasów panowania czeskiego, czy już z piastowskich.

Czy możemy się domyślać, jak wyglądała uroczystość chrztu Polski albo samego  Mieszka?

Należałoby oczekiwać, że chrzest władcy tak wielkiego – przynajmniej dla nas – formatu był wielkim wydarzeniem. Trzeba jednak pamiętać, że taka współczesna perspektywa często wypacza nasze myślenie. Władca wielkopolski około roku 966 nie był wcale najwybitniejszym wśród rządzących w Europie Środkowej; daleko ustępował Bolesławowi czeskiemu, a pod względem rangi i siły militarnej państwo Piastów przewyższali nawet zaodrzańscy Wieleci, pewnie też władcy Obodrytów. Chociaż jednak Mieszko nie był może kimś bardzo znacznym, to jednak gdyby tego „wodza barbarzyńców” udało się ochrzcić jakiemuś ośrodkowi niemieckiemu czy biskupowi, ta wiadomość zostałaby zachowana w pamięci i zapisana później, gdy już potęga Piasta rzeczywiście jaśniała blaskiem pierwszorzędnym i stał się on ważnym sojusznikiem cesarstwa. Jeśli zatem nie mamy żadnej takiej informacji, musi to oznaczać, iż Mieszko został ochrzczony w swoim kraju przez kapłana w ówczesnych Niemczech nieznanego albo mało znanego.

Nigdzie oprócz późniejszych tekstów polskich nie zachował się ślad po chrzcie Mieszka. Pewna informacja znajduje się w niemieckiej kronice Thietmara. Otóż pisząc o nawróceniu Mieszka, podaje jako anegdotę, jak to Dąbrówka miała skłonić Mieszka do przyjęcia chrztu siłą swojej kobiecej perswazji, czasami nawet umyślnie łamiąc zasady wiary. Brak jednak bliższych szczegółów, prócz wzmianki, że księżniczka czeska rok żyła z poganinem. Przychylny Dąbrówce ton opowieści Thietmara pokazuje, że dla kronikarza i jego otoczenia pośrednictwo czeskie w przyjęciu przez Mieszka chrztu nie było czymś nagannym. Wielu zresztą kapłanów ówczesnych Czech pochodziło z Niemiec – w pełni wyświęcony, wykształcony duchowny, prezbiter był w naszym regionie dużą rzadkością. Nie jest wykluczone, że chrztu polańskiego księcia dokonał właśnie jeden z nich, kapelan Dąbrówki. Ostatnio modne jest postrzeganie Ostrowia Lednickiego jako miejsca chrztu Mieszka I: piękne jezioro i okolica, tajemnicze ruiny… Uważam jednak, że najbardziej prawdopodobnym miejscem pierwszego piastowskiego chrztu jest jednak Poznań. W Gnieźnie, jak się wydaje, istniało stare sanktuarium pogańskie, a pewne analogie połabskie sugerują, że władcy dokonujący konwersji starali się unikać ostrej konfrontacji z siłą starej wiary. W Poznaniu Mieszko I mógł się czuć prawdziwie u siebie, bo gród zbudowano z jego rozkazu, a załogę stanowili na pewno ludzie dobrani.

Nie wiemy, jak wyglądał sam rytuał chrztu. Można próbować go jakoś zrekonstruować na zasadzie analogii. Na pewno Mieszko nie był polewany jedynie po głowie, ale zanurzał się całym ciałem w wodzie – w specjalnym basenie chrzcielnym albo po prostu w rzece.

Czy wiemy, jak krzewiono chrześcijaństwo na ziemiach polskich?

Wiemy na ten temat mało. Thietmar podaje, jak ostre represje stosował Bolesław Chrobry w przypadku łamania postów – wybijanie zębów, albo też nieprzestrzegania prawa małżeńskiego – okaleczenia narządów płciowych, zarówno mężczyzn, jak i kobiet. Tej surowości nie trzeba się dziwić, była to raczej norma w owym czasie. Wiarę bardzo często rozumiano jedynie jako szereg norm zachowań, rytuałów, których nieprzestrzeganie groziło gniewem niebios. Nie mamy żadnych bezpośrednich świadectw dotyczących ewangelizacji. Przykłady niemieckie, a także późniejsze polskie, pokazują, że misjonarze uczyli się jednak słowiańskiego, by dotrzeć do umysłów. Nie zawsze jednak słowo wystarczyło, żeby uświadomić ludziom zasady światopoglądu diametralnie różnego niż ich dawny, z tego też wynikały obecne do dzisiaj w naszym życiu, także religijnościpopularnej, relikty pogańskie.

Źródła ruskie pokazują jedynie, jak wówczas wyglądały masowe chrzty prostej ludności. Książę nakazywał, by wszyscy zjawiali się nad Dnieprem, a kapłani polewali do połowy zanurzonych w rzece ludzi wodą, wymawiając jednocześnie formułę chrztu. Możemy przypuszczać, że w Polsce działo się podobnie. Sporo jest przecież w Wielkopolsce jezior i rzek. Szukając uściśleń, można też próbować spojrzeć na opisy chrztów dokonywanych przez Ottona z Bambergu na Pomorzu, jednak prawie 150 lat później.

Co możemy powiedzieć o wierzeniach pogańskich kultywowanych na ziemiach polskich?

Z Polską jest problem. Mamy jakieś opisy wierzeń słowiańskich z terytoriów zaodrzańskich: ziem Wieletów, w mniejszym wymiarze Obodrytów i plemion łużyckich. O Ślęży i jej miejscu w tradycyjnej religijności mieszkańców przyległych do niej terytoriów napisał kilka zdań Thietmar. Dość dobrze znane są stare wierzenia ruskie, bo wiele z nich przetrwało w religijności ludu. W przypadku Polski natomiast zachowały się jedynie jakieś skrawki informacji, i to spisane wiele wieków po przyjęciu chrześcijaństwa, w różnych dokumentach, pismach – lakoniczne, wyrwane z kontekstu, trudne do zrozumienia. Trochę wiadomości pozostawił Długosz i inni już nowożytni autorzy. Jest też folklor. Wszystko to jednak wymaga interpretacji i porównań. W zależności od szkoły i światopoglądu religioznawcy etnografowie różnie rozumieją poszczególne przekazy. Sprawa jest niezwykle pasjonująca, czasami jednak historyk szukający gotowych wiadomości i systematyzacji jest bezradny wobec plątaniny sprzecznych ze sobą poglądów badaczy.

Archeolodzy lokują w Gnieźnie jakieś sanktuarium pogańskie. Na górze Lecha odkryto pozostałości wielkiego paleniska, w którym regularnie przez długi czas palono wielkie ogniska. Jakichś analogii można się tu doszukiwać z praskim wzgórzem grodowym, gdzie poświadczone archeologicznie i dokumentalnie jest istnienie specjalnego kopca Žiži, na którym palono święty dla Słowian ogień. Przy tym kopcu na wolnym powietrzu stał kamienny tron władców czeskich. Chociaż zatem w Gnieźnie kamienia nie znaleziono, mamy jakieś podobieństwo: kopiec, ognisko. Wiemy też, że sanktuaria podobne w swojej strukturze do praskiego istniały u Słowian i innych ludów europejskich.

Na ziemiach polskich do dziś nie odkryto pozostałości żadnej świątyni pogańskiej z okresu przedchrześcijańskiego. Niektórzy uważają, że w okresie najdawniejszym Słowianie wierzyli w siły natury, święte drzewa, uroczyska, kamienie i obywali się bez budowli sakralnych, a co za tym idzie – bez kasty kapłańskiej. Obiekty takie miały powstać u Słowian północnozachodnich – Obodrytów i Wieletów – dopiero pod wpływem chrześcijaństwa.

Zastanawiające jest, że nie mamy pozostałości słowiańskich obiektów kultowych – oprócz tych na Łysej Górze, na Ślęży, no i może w Gnieźnie. Jest też wątpliwość, czy to, co archeolodzy odnajdują na wspomnianych „świętych” górach, rzeczywiście należało immanentnie do systemu wierzeń Słowian, czy może ludność poprzednio zasiedlająca ziemie polskie niejako w spadku przekazała swoje sanktuaria przybyszom.

Rozmawiała Ewa Zientara



prof. dr hab. Andrzej Pleszczyński – historyk, zajmuje się historią średniowiecza. Jego zainteresowania badawcze to: początki państw słowiańskich Europy Środkowej i ich kontakty ze światem chrześcijańskiego Zachodu; miejsce władzy w Europie wczesnośredniowiecznej; spotkania ludzi z różnych kręgów kulturowych, przenikanie się idei; sztuka jako źródło historyczne. Pracuje jako adiunkt w Katedrze Antropologii Przekazu Historycznego UMCS w Lublinie. Opublikował m.in.: Przestrzeń i polityka. Studium rezydencji władcy wcześniejszego średniowiecza. Przykład czeskiego Wyszehradu  (2000); Kryzys i upadek wczesnych państw słowiańskich oraz ich odbudowa (IX–XI wiek). Zarys problemu, „Kwartalnik Historyczny” 2018, nr 2, s. 263–302; Niemieckie żony władców Polski czasów sprzed rozbicia dzielnicowego w opinii średniowiecznej historiografii polskiej, w: Totius mundi philohistor. Studia Georgio Strzelczyk octuagienario oblata, red. Małgorzata Delimata-Proch, Adam Krawiec, Jakub Kujawiński, Poznań 2021.


Ilustracja: Jan Matejko, „Zaprowadzenie chrześcijaństwa. R.P. 965” (Wikipedia)