Zmarła
Eulalia Łazarska
(1948-2026)

Eulalia – powszechnie zwana Lilką albo Lilą – urodziła się na mazowieckiej wsi, w Gralewie, jako córka Jadwigi i Władysława Łazarskich. Przez całe swoje życie kultywowała kombatancką tradycję rodziców, była członkiem Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej. Ukończyła I Liceum Ogólnokształcące im. Henryka Sienkiewicza w Płońsku w 1965 r. Mając wielki talent do języków obcych (świetnie władała niemieckim, angielskim i rosyjskim), studiowała najpierw w Państwowym Studium Stenotypii i Języków Obcych w Warszawie, a następnie w Szkole Głównej Planowania i Statystyki (obecnie Szkoła Główna Handlowa), gdzie uzyskała stopień magistra na prestiżowym kierunku Ekonomiki Handlu Zagranicznego. Jednocześnie, już od 1967 r., pracowała na coraz wyższych stanowiskach w przedsiębiorstwach handlujących z Republiką Federalną Niemiec. Od 1985 r. dla firmy „Instalchem” w Wiesbaden jako ceniony specjalista od eksportu, a po odzyskaniu przez Polskę niepodległości znalazła się w 1991 r. w gronie współzałożycielek spółki „Domilicium”, prowadzącej w RFN prace budowlano-konstrukcyjne i zatrudniającej inżynierów i pracowników z Polski. Do kraju powróciła na stałe w 1995 r. i z powodzeniem współprowadziła firmę do 2003 r.

Jak zauważył brat śp. Eulalii Łazarskiej, prof. Krzysztof Łazarski, „to, co ostatecznie stało się projektem jej życia, czemu oddawała się z niezwykłą pasją, nastąpiło dopiero wtedy, gdy zamierzała już spędzać pogodne życie na emeryturze”. W 2004 r. została dyrektor zarządzającą Instytutu Przestrzeni Obywatelskiej i Polityki Społecznej przy Uczelni Łazarskiego, który współtworzyła z wybitnym historykiem dawnej Rzeczypospolitej Andrzejem Sulimą Kamińskim, profesorem uniwersytetu w Georgetown. Instytut powołał zespół badawczy, zajmujący się historią, filozofią, ekonomią, antropologią i stosunkami międzynarodowymi. Organizował seminaria i wykłady prowadzone dla studentów Uczelni Łazarskiego przez profesorów wizytujących z Georgetown oraz z innych uniwersytetów światowej klasy. W ramach swojej działalności Instytut uruchomił też Program Wschodnioeuropejski, w tym Centrum Białoruskie, prowadzone przez białoruskich działaczy demokratycznych, zorganizował  także pięć konferencji, którym towarzyszyły  pokonferencyjne wydawnictwa. W 2019 r. Eulalia Łazarska została dyrektor programu „Stypendia Podoktorskie”. Zapewniał on amerykańskim historykom, których prace doktorskie dotyczyły historii Polski, dwuletni pobyt nad Wisłą. Mając swobodny dostęp do archiwów i bibliotek, we współpracy z polskimi uczonymi mogli doszlifować swoje prace, czyniąc z nich monografie warte publikowania przez najlepsze wydawnictwa uniwersyteckie w USA. A to z kolei dawało im szansę zatrudnienia na najlepszych anglosaskich uniwersytetach.

Najtrwalszym osiągnięciem Instytutu i związanej z nim Fundacji jest cykliczna konferencja „Recovering Forgotten History”. Powstała z inspiracji prof. Kamińskiego i jego przyjaciela z Georgetown, prof. Jamesa Collinsa, jako odpowiedź na ignorancję, krzywdzące stereotypy i notorycznie powtarzające się błędy dotyczące historii Polski w amerykańskich podręcznikach uniwersyteckich, szczególnie tych do przedmiotu zwanego „Western Civilization”. Łazarska opracowała i realizowała unikatowy program, w ramach którego początkowo dwa razy w roku, potem raz w roku kilkunastu autorów i wydawców było zapraszanych na kilkunastodniowy pobyt w Polsce. W jego trakcie nie tylko pokazywano gościom skarby polskiej kultury i częstowano ich wyborną kuchnią. Był to przede wszystkim czas wytężonej i pożytecznej pracy. Na prowadzonych wówczas seminariach w pogłębiony sposób recenzowano i dyskutowano manuskrypty książek z udziałem polskich historyków. Wśród pierwszych uczestników był prof. John Merriman z Yale University, autor wielokrotnie wznawianej – i dzięki „Recovering Forgotten History” poprawionej – A History of Modern Europe since the Renaissance.

Z czasem zakres programu rozszerzył się o monografie, tomy zbiorowe, wydawnictwa źródłowe i atlasy historyczne, poświęcone historii Polski i Europy Środkowo-Wschodniej. Grono recenzentów powiększyło się o historyków z Litwy, Białorusi, Ukrainy, Słowacji, Czech i Węgier, a także o badaczy zajmujących się historią Polski i dawnej Rzeczypospolitej na renomowanych uniwersytetach Ameryki Północnej i Europy Zachodniej. Wśród wydawnictw naukowych regularnie biorących udział w programie są m.in.: Oxford University Press, Cambridge University Press, Princeton University Press, Harvard University Press, Yale University Press, University of Toronto Press, McGill-Queen’s University Press czy University of Pittsburgh Press. 

Fundacja Przestrzeni Obywatelskiej i Polityki Społecznej samodzielnie realizowała „Recovering Forgotten History” od 2014 r. Do partnerów dołączyło Muzeum Historii Polski, które przejęło organizowanie konferencji w 2022 r., zapewniając  dalszy rozwój programu pod naukowym kierownictwem Głównego Historyka MHP. Eulalia Łazarska uczestniczyła w pierwszych trzech konferencjach, które odbyły się pod egidą Muzeum – we Wrocławiu, Krakowie i Warszawie – ale stan zdrowia uniemożliwił jej przyjazd do Poznania w 2025 r. Podczas wielu wspólnych spotkań, z charakterystycznym urokiem rozmawiała z autorami, wydawcami, recenzentami i organizatorami, do końca dając świadectwo swojej miłości do Polski i życzliwości dla ludzi. Wszystkim nam będzie jej bardzo brakowało.

Cześć Jej pamięci!

 

Richard Butterwick-Pawlikowski, Główny Historyk Muzeum Historii Polski, 7 kwietnia 2026 r.


Zdjęcie pochodzi z filmu: „Eulalia Łazarska o projekcie «Recovering Forgotten History» , Fundacja POiPS