WYKŁAD OTWARTY „Zygmunt III Waza
i monarchia republikańska”
Wykład pamięci
prof. Antoniego Mączaka

Panowanie Zygmunta III przez długi czas było postrzegane jako kluczowe dla rozwoju politycznego Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Sam Zygmunt przez lata był obiektem krytyki ze strony historyków oskarżających go o negatywny stosunek do systemu politycznego Rzeczpospolitej oraz o ambitne plany jego obalenia i wprowadzenia monarchii absolutnej.

Jednak nowsze badania podważyły to, co nazwano czarną legendą Zygmunta, a twierdzenia, że dążył on do realizacji takich planów, Edward Opaliński określił mianem „absurdalnych”. Niemniej wiele z tradycyjnych interpretacji przetrwało, w szczególności w odniesieniu do ocen rokoszu sandomierskiego, który nadal jest szeroko interpretowany jako zakończony impasem, jeśli nie całkowitą porażką partii regalistycznej skonstruowanej przez Zygmunta w celu nie wprowadzenia monarchii absolutnej, ale wzmocnienia monarchii, chociaż nie zawsze jest jasne, co to może oznaczać.

Podczas wykładu prof. Robert Frost przeanalizuje powyższe zagadnienia i postawi tezę, że Zygmunt stworzył nie tyle partię regalistyczną, ale rząd republikanów poświęcony wzmocnieniu nie monarchii, ale republikańskiego systemu rządów ustanowionego w rewolucji konstytucyjnej z lat 1569-1576. Rokosz oznaczał koniec długiego okresu koniecznego dostosowania się do radykalnych zmian dokonanych po śmierci Zygmunta Augusta. Nie była to porażka rządu, ale znaczący sukces wizji monarchii republikańskiej, którą popierał Zygmunt i jego ministrowie, oraz miażdżąca porażka jej radykalnych przeciwników.