Zmarł kardynał Józef Glemp

W 1981 r. został następcą zmarłego prymasa tysiąclecia Stefana Wyszyńskiego. Arcybiskupem gnieźnieńskim był do roku 1992, warszawskim – do 2006, a de facto – w związku z ustąpieniem w dramatycznych okolicznościach jego następcy, abp. Stanisław Wielgusa, z powodu oskarżenia o współpracę z SB – do 2007. Z tytułem prymasa rozstał się w roku 2009 – pozostała mu wówczas honorowa funkcja prymasa seniora. Episkopatem kierował najpierw z racji prymasostwa, potem już jako wybrany przewodniczący KEP.

Jego nominacja na najważniejsze wówczas funkcje w Kościele w Polsce była powszechnym zaskoczeniem, mimo że ówczesny biskup warmiński wcześniej przez 12 lat był sekretarzem swojego poprzednika. Nie był jednak postacią powszechnie znaną. Do dziś nie jest jasne, co zadecydowało o tej nominacji – czy Jan Paweł II przychylił się do woli zmarłego prymasa, czy też była to inicjatywa papieska.

28 lat, jakie upłynęły od objęcia najważniejszych stanowisk do odejścia z ostatniego z nich, to cała epoka w historii świata, Polski i Kościoła. W 1981 r. trwała, choć – jak się niedługo okazało – zbliżała się do grudniowego końca pokojowa rewolucja „Solidarności”. W Polsce rządzili komuniści, nie mając najmniejszego zamiaru pogodzić się z utratą wszechwładzy. Na Kremlu zasiadał Leonid Breżniew, a upadek systemu sowieckiego, zwłaszcza pokojowy, był niewyobrażalny. Kościół powszechny od zaledwie trzech lat przemieniał Jan Paweł II, a o tym, jak był groźny dla sił zła, najlepiej świadczy nieudany zamach na niego, zaledwie dwa miesiące przed objęciem funkcji przez nowego prymasa. W 2009 roku Polska to niepodległe, demokratyczne państwo, członek Unii Europejskiej, a komunizm jako światowy system przeszedł do historii. Zmarłego cztery lata wcześniej po długim, historycznym pontyfikacie papieża Polaka zastąpił papież Niemiec – Benedykt XVI.

Zmienił się też Kościół. W 1981 r. prymas – jak jego poprzednicy – objął spojone unią personalną dwie metropolie. Prymas – zarazem z urzędu przewodniczący episkopatu – miał nadzwyczajne uprawnienia, w innych krajach przysługujące nuncjuszom. W roku 2009 metropolie były już rozdzielone, a zarazem dużo mniejsze po nowym podziale administracyjnym Kościoła w Polsce. Funkcja prymasa – już tylko honorowa – wróciła do Gniezna. Episkopatem kieruje wybierany najwyżej na dwie kadencje przewodniczący. Totalitarny, wrogi Kościołowi, choć usiłujący go wykorzystać dla swoich celów reżim komunistyczny, zastąpiła władza, którą z Kościołem wiąże konkordat, a stosunki państwo-Kościół opisuje konstytucyjno-konkordatowa zasada autonomii i współpracy.

Zmieniła się też radykalnie sytuacja kulturowa. Otwarcie granic przyniosło wkroczenie procesów laicyzacyjnych, znanych z Europy Zachodniej. Kościół, dawny sojusznik w walce z totalitaryzmem, dla wielu przeistoczył się w główną siłę zagrażającą wolności.

Już kilka miesięcy po objęciu urzędów nowy prymas stanął przed poważną próbą, gdy 13 grudnia 1981 wprowadzono stan wojenny. Priorytetem dla niego stało się uniknięcie rozlewu krwi. Taki był motyw jego słynnego, dramatycznego kazania wieczorem 13 grudnia. Ta postawa nie dla wszystkich była zrozumiała, choć niewątpliwie przyczyniła się do ograniczenia liczby ofiar stanu wojennego. Równocześnie udzielił jednoznacznego wsparcia pomocy dla internowanych i uwięzionych – dekretem z 17 grudnia powołał do życia Prymasowski Komitet Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i Ich Rodzinom. Komitet otaczał opieką tysiące więźniów politycznych przez całe lata osiemdziesiąte.

Zachowując osobiście dystans wobec „Solidarności” i antykomunistycznej okazji, prymas Glemp widział misję Kościoła w pośredniczeniu dialogu między władzą a społeczeństwem. Naturalną konsekwencją takiej postawy było mianowanie kościelnych przedstawicieli do rozmów  „okrągłego stołu” w 1989 r., gdy zarysowały się wreszcie szanse na dialog. Jego postawa miała niewątpliwie znaczący udział w tym, że stało się coś, co uchodziło za niemożliwe: bezkrwawym końcu władzy komunistycznej w Polsce.

Odchodzeniu od komunizmu towarzyszyło normowanie stosunków między władzą a Kościołem. Pod sam koniec komunizmu, 17 maja 1989 w dużej mierze dzięki staraniom prymasa doszło do uchwalenia ustawy o stosunkach między państwem a Kościołem, a następnie nawiązanie stosunków dyplomatycznych ze Stolicą Apostolską. Zwieńczeniem tego procesu było przyjęcie konkordatu, w co również był zaangażowany.

Prymas zabiegał, by życie publiczne w nowej, wolnej Polsce oparte było na zasadach chrześcijańskich. Zabiegał o to bardzo stanowczo, co często spotykało się z niezrozumieniem i atakami, zwłaszcza tych, dla których modelem w tej dziedzinie była laicka Francja. Koncyliacyjny z natury prymas w tej kwestii był bardzo jednoznaczny.

Bezprecedensowym wydarzeniem był rachunek sumienia Kościoła w Polsce, jakiego prymas Glemp dokonał publicznie w Warszawie 20 maja 2000 r. Kardynał przepraszał za winy całego Kościoła i swoje własne. Szczególnym echem odbiły się dramatyczne słowa uznające winę za to, że mimo wysiłków nie zdołał ocalić życia ks. Jerzemu Popiełuszce. 27 maja 2001 r. ks. prymas przeprosił za mord na Żydach w Jedwabnem.

Prymas Józef Glemp jednoznacznie poparł wejście Polski do Unii Europejskiej. Podkreślał równocześnie, że zjednoczona Europa powinna być oparta na zasadach chrześcijańskich.

W końcowych latach swej aktywności zaangażował się na doprowadzeniu do realizacji – po z górą dwustu latach – budowy Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie. Rozpoczętą budowę pozostawił swemu następcy.

SB już w latach sześćdziesiątych zainteresowała się młodym ks. Józefem Glempem. Esbecy trafnie przewidzieli, że – by użyć resortowego rusycyzmu – ma on „perspektywy rosta”, to znaczy szanse na kościelną karierę. Piętnastoletnie wysiłki zakończyły się całkowitym niepowodzeniem. Ks. Glemp. zaproponował m.in. esbekom, że jeśli chcą rozmawiać, niech przyjdą do kurii w godzinach przyjęć... Funkcjonariuszom, rzecz jasna, nie o to chodziło. W tej kwestii późniejszy prymas był niezłomny.

Następca surowego, władczego prymasa tysiąclecia sprawował swe urzędy w inny, bardziej koncyliacyjny sposób. Mimo to jego długie rządy odcisnęły wyraźne piętno na losach Kościoła i Polski. Stanowczy w obronie zasad wiary i moralności, kontynuujący właściwą naszemu krajowi tradycję wyrazistej obecności Kościoła w życiu narodu, także życiu publicznym, nie uległ pokusie uwikłania Kościoła w doraźną, partyjną politykę. Swoim następcom pozostawił nie tylko formalnie uregulowane relacje państwo-Kościół, ale także wypracowany, choć nie bez kłopotów, model współobecności tych dwóch organizmów, różnych, ale współpracujących.