Z dziejów okularów

Ten sam autor w innym miejscu wyznał: „od dawna miałem sokoli wzrok, który – wbrew mym nadziejom – opuścił mnie, gdy przekroczyłem sześćdziesiąty rok życia, dlatego, choć z rozdrażnieniem, szukać muszę pomocy okularów”. Te dwa cytaty z wielkiego włoskiego poety dobrze oddają atmosferę przełomu XIII i XIV wieku – epoki, która przyniosła Europie najwspanialsze chyba wynalazki, na jakie stać było średniowiecze.

W wieku XIII upowszechniło się koło wodne obsługujące nie tylko młyny, lecz także zakłady przemysłowe, takie jak piece hutnicze czy folusze. Pod koniec stulecia opracowano pierwsze portolany – mapy kompasowe ułatwiające nawigację wzdłuż wybrzeży europejskich od Morza Śródziemnego po wybrzeża Flandrii, gdzie właśnie w XIII wieku pojawiły się pierwsze statki pod banderą genueńską. W wieku XIII pojawiły się pierwsze zegary mechaniczne, a na początku XIV stulecia pierwsze armaty.

Był to okres obfitujący w doniosłe wynalazki i jeszcze donioślejsze ich zapowiedzi. Franciszkański mnich Roger Bacon przepowiadał: „mogą być zbudowane okręty poruszające się bez wioślarzy, mogące żeglować zarówno po rzekach, jak i po morzu, prowadzone przez jednego człowieka z większą prędkością niż gdyby były pełne wioślarzy. Podobnie można skonstruować wozy jeżdżące bez użycia zwierząt pociągowych […]. Mogą być zbudowane maszyny latające”…

Rozmach i wyobraźnia zaiste godne XX stulecia. Był więc wiek XIII choć w części podobny do czasów nam współczesnych.

Wśród licznych wynalazków tej epoki na uwagę zasługują okulary – rzecz niby drobna w porównaniu z prochem strzelniczym lub zegarem, lecz znamionująca nadejście nowych czasów, współczesnej nam gerontokracji, gdy ludzie starsi będą mogli przedłużać swą zawodową aktywność pomimo nieuchronnie pogarszającego się wzroku.

Od wieku XVII za wynalazcę okularów uchodzi zmarły w 1313 roku pizański dominikanin z klasztoru św. Katarzyny Alessandro della Spina.

„Brat Aleksander, człowiek najlepszego charakteru i najbystrzejszego umysłu, rozumiał w lot wszystko, co mu mówiono i pokazywano. Kiedy ktoś wynalazł jako pierwszy okulary i nie chciał o wynalazku mówić, [della Spina] samodzielnie wykonał je i chętnie podzielił się umiejętnością z innymi” – czytamy w zachowanej w klasztorze kronice.

Współcześni badacze bezskutecznie usiłują wykryć, kim był ów pierwotny wynalazca. Nie ulega jednak wątpliwości, że ludzkość zawdzięcza okulary dobremu sercu ojca Alessandra della Spiny. No, może jeszcze kilku teoretykom, których prace stanowiły nieodzowne przygotowanie do powstania wynalazku.

Pierwszy krok ku wynalezieniu okularów uczynił w XI wieku matematyk arabski Alhazen (Ibn al-Hajsam, 965–1039), stawiając w dziele Skarb optyki tezę, że szklana kula ma właściwości powiększające. Przyswojenie tej obserwacji kulturze zachodniej nastąpiło w wieku XIII, gdy dzieło Alhazena wykorzystał Polak Witelo – autor oryginalnego dzieła o optyce, właściwościach oka i psychicznych uwarunkowaniach postrzegania. W tym samym czasie o powiększających właściwościach soczewek wypukłych pisał w Opus maius wspomniany już uczony i techniczny wizjoner Roger Bacon. Do skonstruowania praktycznych okularów pozostał już tylko ostatni krok.

Wykonano go we Włoszech. Nie pozostawia w tej mierze wątpliwości zarówno cytowany dominikański rękopis z klasztoru św. Katarzyny, jak i kazanie pizańskiego kaznodziei z zakonu dominikanów Giordana da Rivalto, wygłoszone w lutym 1306 roku we Florencji, w którym mówił: „Nie minęło jeszcze dwadzieścia lat od wynalezienia sztuki wytwarzania okularów dla dobrego widzenia, jednej z najlepszych i najpotrzebniejszych sztuk, jakie zna świat. Tak niewiele czasu upłynęło od wynalezienia nowej sztuki, która wcześniej nie istniała. [...] widziałem człowieka, który jako pierwszy wynalazł i skonstruował je [okulary] i rozmawiałem z nim”. Fragment kazania pozwala datować wynalazek na około 1286 rok.

Wynalezione w końcu XIII wieku pierwsze okulary z soczewkami wypukłymi korygowały starczowzroczność i nadwzroczność.

O soczewkach wklęsłych dla krótkowidzów jako pierwszy wspomniał Mikołaj z Kuzy w napisanym w 1430 roku traktacie De beryllo, choć większość badaczy uważa, że soczewek wklęsłych używać zaczęto dopiero w początku XVI stulecia, wraz z rozpowszechnieniem się druku, który zmuszał wielu spośród chcących czytać do używania okularów.

Sztuka europejska późnego średniowiecza obfituje w przedstawienia osób noszących okulary. Palmę pierwszeństwa pod tym względem dzierży Tomasso da Modena (1326–1378), który w 1352 roku nałożył okulary na nos zmarłego w roku 1263 – a więc przed ich wynalezieniem – kardynała Hugona z St. Cher, głośnego w owym czasie komentatora Biblii.

Później w przyrządy poprawiające widzenie wyposażano już powszechnie osoby starsze, szczególnie uczonych i znanych z uczoności świętych. Nie nakładano ich natomiast portretowanym władcom, nie mówiąc już o ludziach młodych. Czyżby więc wadę wzroku uważano za wstydliwą u osób nieposługujących się na co dzień książką?

Najwcześniejsza wzmianka o okularach w Polsce pochodzi z Krakowa z 1485 roku, gdzie zanotowano, że po śmierci bliżej nieznanego Waltera de Sancto Gallo pozostały okulary, które nabył niejaki Hannus Otto.

W wieku XVI wiadomości o okularach pojawia się już znacznie więcej. W roku 1550 utonął w Poznaniu nieznany z imienia młodzieniec, po którym pozostały okulary warte 1 floren i 12 groszy, czyli – wedle cen gdańskich – równowartość beczki piwa. Znacznie tańsze okulary znajdowały się wśród rzeczy pozostawionych w 1561 roku przez kupca wrocławskiego Jana Freytaga: 34 pary i zwierciadło wyceniono zaledwie na 2 floreny i 6 groszy. O tym, że w połowie stulecia XVI zasięg społeczny okularów był szerszy, świadczą inwentarze ruchomości kupców handlujących tzw. norymberszczyzną, czyli drobnymi towarami, zwykle metalowymi, choć nie tylko. Zmarły w 1566 roku niejaki Józef Ewa pozostawił po sobie cztery tuziny okularów wartych 1 floren i 8 groszy oraz 8 skrzyneczek pełnych okularów wycenionych na 4 floreny. Do tego dochodziło jeszcze 13 tuzinów futerałów na okulary (2 floreny). O tym, że okulary i książki były towarami spokrewnionymi, świadczą inwentarze ruchomości pozostałe po księgarzach i bibliofilach. W spisie księgozbioru poznańskiego mieszczanina Jana Lotara znalazło się aż 30 par binokli (1547 rok).

W sztuce polskiej okulary pojawiają się w początku XVI wieku. Za najwcześniejsze ich przedstawienie uchodzi drzeworyt na karcie tytułowej drugiego wydania dzieła Sebastiana z Felsztyna Opuscula musice (1519), przedstawiający śpiewaków, z których jeden ma na nosie typowe dla średniowiecza okulary nitowane, których dwie oprawki szkieł łączono nitem.

Z tego samego okresu pochodzi tzw. tryptyk wawelski, przedstawiający Zaśnięcie Matki Boskiej, ufundowany przez biskupa Jana Konarskiego, a wykonany w 1521 roku przez jego nadwornego malarza Michała Lancza z Kitzingen. Ten przybyły do Krakowa w 1507 roku artysta aż dwie postacie wyposażył w okulary. Noszą je namalowany na rewersie skrzydła ołtarza zajęty czytaniem św. Ambroży oraz przedstawiony na tytułowym obrazie wewnętrznym również czytający Pismo Święte apostoł. Nałożenie aż dwóm postaciom okularów nie musi jednak świadczyć o ich popularności w Krakowie, bowiem Lancz przybył z Norymbergi – ówczesnego centrum niemieckiej optyki, gdzie okulary były z pewnością częstsze niż w grodzie Kraka. W obu przypadkach mamy do czynienia z okularami pałąkowatymi, oprawnymi zapewne w skórę, kość lub róg, które zawieszano na nosie. Podobne okulary nosił jeden z obserwatorów koronowania Chrystusa cierniową koroną na namalowanym w początku XVII wieku obrazie Stanisława Wódki Janowieckiego.

Okulary odnajdujemy także na freskach umieszczonych na ścianach lubelskiej winiarni, czyli kamienicy nr 8 na Rynku Starego Miasta. Na jednym z fresków widzimy Arystotelesa w towarzystwie małoletniego Aleksandra. Jak przystało na mędrca, filozof dzierży w ręce okulary, których połączone szkła mają rączkę do trzymania przed oczami. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że współczesne okulary, których oprawki trzymają się na zaczepianych za uszy pałąkach, skonstruowano dopiero w połowie XVIII wieku, a autorem pomysłu był Anglik Aysough.

Wydaje się, że już w wieku XVI społeczny zasięg używania okularów mógł być w Polsce znaczny, o czym świadczy ich niewysoka cena potwierdzona przez pośmiertne inwentarze ruchomości. Do ich dostępności przyczyniła się działalność obnośnych kramarzy. Rzecz jasna trudno było oczekiwać precyzyjnego doboru dostosowanego do wzroku nabywcy.

Tak w Polsce, jak i w całej Europie, aż do XIX wieku przy doborze okularów kierowano się wiekiem nabywcy. Istniały więc okulary dla osób 30-, 35-, 40-, 45-letnich i starszych (choć tych ostatnich było w owych czasach niewielu). Dopiero w XVIII wieku we Francji, opierając się na badaniach Johannesa Keplera, wprowadzono skalę optyczną, oceniającą moc soczewki na podstawie jej krzywizny, a w 1866 roku, za sprawą francuskiego okulisty Monoyera, zaczęto posługiwać się jako jednostką pomiaru znaną nam dziś dioptrią.

Michał Kopczyński