Wyzwolenie,
którego nie było
czas czytania:
17 stycznia 1945 r. Wojsko Polskie zajmuje Warszawę
Morze ruin przykryte cienkim białym całunem śniegu, które nawet na przywykłych do wojennych zniszczeń żołnierzach robiło piorunujące wrażenie. Sporadyczne kilkugodzinne walki z zabłąkanymi niemieckimi oddziałami. Tak 17 stycznia 1945 r. wyglądało zajęcie Warszawy, które później propaganda PRL zdecydowanie na wyrost nazwała wyzwoleniem stolicy.
„Narasta świadomość straszliwej prawdy. Warszawy nie ma. Warszawa została zamordowana” – relacjonowała „Kronika Filmowa” pierwsze dni po zajęciu miasta.
Operacja, dzięki której została oswobodzona stolica, rozpoczęła się 12 stycznia. Właśnie tego dnia ruszyła znad Wisły wielka ofensywa wiślańsko-odrzańska. W planach radzieckich sztabowców miała ona przynieść nawet zdobycie Berlina. Ostatecznie Armia Czerwona w lutym zatrzymała się na linii Odry.
Plan na Warszawę zakładał oskrzydlenie niemieckich obrońców – 61. armia uderzyła od północy od strony Modlina, w kierunku Błonia, by zamknąć przeciwników w tzw. kotle warszawskim. Plan o tyle się nie powiódł, że Niemcy się w nim zorientowali i 16 stycznia postanowili ewakuować główne siły z miasta.
Operacja, dzięki której została oswobodzona stolica, rozpoczęła się 12 stycznia. Właśnie tego dnia ruszyła znad Wisły wielka ofensywa wiślańsko-odrzańska. W planach radzieckich sztabowców miała ona przynieść nawet zdobycie Berlina. Ostatecznie Armia Czerwona w lutym zatrzymała się na linii Odry.
Plan na Warszawę zakładał oskrzydlenie niemieckich obrońców – 61. armia uderzyła od północy od strony Modlina, w kierunku Błonia, by zamknąć przeciwników w tzw. kotle warszawskim. Plan o tyle się nie powiódł, że Niemcy się w nim zorientowali i 16 stycznia postanowili ewakuować główne siły z miasta.
Niemieccy obrońcy
Jeszcze przed upadkiem powstania dowództwo Wehrmachtu ogłosiło Warszawę twierdzą i włączyło wraz z rejonem warszawskim w system obrony Wisły. Na początku 1945 r. z tego planu niewiele zostało. Główny wysiłek okupanci skierowali nie na tworzenie umocnień, a niszczenie tego, co z miasta zostało.
Po rozpoczęciu radzieckiej ofensywy miała bronić miasta powołana w ostatniej chwili (12 stycznia) Festungs-Division Warschau (Dywizja Forteczna Warszawy) w sile czterech batalionów. Sformowana została z mniejszych oddziałów niemieckich, które akurat przebywały w mieście. Teoretycznie obrona składała się z dwóch pierścieni o promieniu 44 i 19 km. Dywizja miała mieć wsparcie oddziałów stacjonujących w pobliżu Warszawy. Ale wśród dowódców wiary w skuteczność oporu wobec przeważających sił radzieckich nie było.
Decyzja o ewakuacji miasta właściwie bez walki ponoć rozwścieczyła Adolfa Hitlera.
Po rozpoczęciu radzieckiej ofensywy miała bronić miasta powołana w ostatniej chwili (12 stycznia) Festungs-Division Warschau (Dywizja Forteczna Warszawy) w sile czterech batalionów. Sformowana została z mniejszych oddziałów niemieckich, które akurat przebywały w mieście. Teoretycznie obrona składała się z dwóch pierścieni o promieniu 44 i 19 km. Dywizja miała mieć wsparcie oddziałów stacjonujących w pobliżu Warszawy. Ale wśród dowódców wiary w skuteczność oporu wobec przeważających sił radzieckich nie było.
Decyzja o ewakuacji miasta właściwie bez walki ponoć rozwścieczyła Adolfa Hitlera.
„Całkowicie stracił z pola widzenia straszliwą sytuację ogólną, przestał się nią interesować i dostrzegał tylko jedno – klęskę warszawską, która w ramach tej ogólnej sytuacji miała przecież tylko podrzędne znaczenie - wspominał gen. Heinz Guderian – Najbliższe dni stały wyłącznie pod znakiem tego zdarzenia i szukania sposobów ukarania Sztabu Generalnego, który za nie rzekomo ponosił odpowiedzialność”.
Zajęli zgliszcza i ruiny
Atak na Warszawę został przypuszczony, gdy już było wiadomo, że Niemcy właściwie nie będą bronić miasta. Część oddziałów na lewą stronę Wisły przedostała się po zamarzniętej rzece. W nocy z 16 na 17 stycznia komendant Pragi, gen. Bolesław Kieniewicz, osobiście sprawdził grubość pokrywy lodowej, wjeżdżając na nią swoim jeepem.
„Był 17 stycznia, niesamowite słońce, ale mróz piekielny. Przejechaliśmy przez Dziekanów, Łomianki, Bielany, wkroczyliśmy na Żoliborz. Żoliborz nie był zniszczony, tylko ogień buchał i fruwały firanki, bo były powybijane szyby. Ale domy nie były zrujnowane – relacjonowała Anna Szelewicz, łączniczka 2. Warszawskiej Dywizji Piechoty.
Inaczej wyglądało to jednak w innych dzielnicach.
„Oj! Oj! Mimo woli ciekły łzy. W ruinach, w zgliszczach, miejscami jeszcze swąd, dym, kurz, bo hitlerowcy przez cały czas niszczyli po upadku powstania. Straszne! Rozpacz! Żal nie do opisania, jak wyglądała Warszawa” – opowiadał ogniomistrz Sławomir Sadowski z Dywizji Kościuszkowskiej.
Walki było niewiele. Potyczki stoczone zostały w rejonie Lasku Bielańskiego, Dworca Głównego, na skrzyżowaniu Alej Jerozolimskich i Nowego Światu. Nieco dłużej Niemcy bronili Cytadeli. W sumie zginęło 110 polskich żołnierzy, w tym 60 od min. 165 zostało rannych. W całej operacji warszawskiej śmierć poniosło ponad 3000 żołnierzy.
Wyzwoleni
„Wiadukt przy Dworcu Gdańskim był zawalony, sam gruz – wspomina Anna Szelewicz. – W pewnym momencie zauważam człowieka w długim czarnym płaszczu, idącego z getta – schodził powoli po gruzach. Jestem taka szczęśliwa, że kogoś widzę! Idę do niego, on rozpościera ręce i płacze. Myślę: czego on płacze? A on bierze mnie w objęcia i: Boże, to już jest wojsko?! Ja mówię: Tak, my jesteśmy wojskiem [...] – Dziecko kochane, ale czy wy już naprawdę jesteście?”.
Takich jak człowiek w czarnym płaszczu w styczniu w Warszawie było bardzo niewielu. Po powstaniu Niemcy wysiedlili i tak zdziesiątkowaną ludność, a przez kolejne miesiące zajmowali się systematycznym niszczeniem tego, co po wojnie obronnej 1939 r. i powstaniu jeszcze nie zostało zburzone.
Według szacunków w Warszawie, która przed wojną liczyła ponad milion mieszkańców, w chwili wyzwolenia mogło przebywać nieco ponad 1000 osób. Wśród nich był m.in. pianista Władysław Szpilman. On wyzwolenia o mało nie przypłacił śmiercią.
„Nie wiedziałem, że Warszawa jest wyzwolona. Byłem od pół roku w całkowitej samotności, ukryty w ruinach. Kiedy 20 stycznia usłyszałem jakieś dźwięki na ulicy i zobaczyłem ludzi, rozpłakałem się. Byłem wolny” – opowiadał.
Według szacunków w Warszawie, która przed wojną liczyła ponad milion mieszkańców, w chwili wyzwolenia mogło przebywać nieco ponad 1000 osób. Wśród nich był m.in. pianista Władysław Szpilman. On wyzwolenia o mało nie przypłacił śmiercią.
„Nie wiedziałem, że Warszawa jest wyzwolona. Byłem od pół roku w całkowitej samotności, ukryty w ruinach. Kiedy 20 stycznia usłyszałem jakieś dźwięki na ulicy i zobaczyłem ludzi, rozpłakałem się. Byłem wolny” – opowiadał.
„Nie wiedziałem, że Warszawa jest wyzwolona. Byłem od pół roku w całkowitej samotności, ukryty w ruinach. Kiedy 20 stycznia usłyszałem jakieś dźwięki na ulicy i zobaczyłem ludzi, rozpłakałem się. Byłem wolny” – opowiadał.
Brudny, w starym niemieckim płaszczu wybiegł na ulicę, napotkana przez niego kobieta zaczęła uciekać krzycząc: „Niemiec”.
„Równocześnie zwrócił na mnie uwagę żołnierz i niewiele się namyślając, oddał w moim kierunku serię z karabinu maszynowego. Kule uderzyły o ścianę tuż obok mnie” – opowiadał muzyk.
Defilada
Szpilman przegapił nie tylko zajęcie Warszawy, ale też defiladę. Po odgruzowaniu części Alej Jerozolimskich ulicą przemaszerowały oddziały 1. Armii WP.
„Jezus! Serce mało z piersi nie wychodziło! Hotel »Polonia« – jedyny budynek, który ocalał, widocznie hitlerowcy przebywali tam do ostatniej chwili – [defilowaliśmy] przed hotelem »Polonia«, po prawej stronie byli przyjmujący defiladę. Na trybunie znalazła się cała śmietanka nowego porządku: Bolesław Bierut, Władysław Gomułka, Edward Osóbka-Morawski, a także generałowie Michał Rola-Żymierski i Stanisław Popławski oraz sowiecki marszałek Gieorgij Żukow. Wszystko przy dźwiękach »Warszawianki«. Ta defilada zwycięskich oddziałów maszerujących między dwoma milczącymi szpalerami widm. Wyległy one, niczym niema publiczność, na trybuny zwalisk i ruin, wzdłuż trasy przemarszu żołnierzy [...] parada wyzwolicieli, którzy już nikogo nie wyzwolili” – opisywał w swoich wspomnieniach Jeremi Przybora.
Powroty
„Na czworakach wdrapuję się na gruzy mojego mieszkania przy Nowowiejskiej 20 – wspominał Henryk Jerzy Chmielewski, czyli Papcio Chmiel. – Poznaję wypalone okno i resztki kaflowego pieca. Nad głową niebo. Mam łzy w oczach. Gdzie mój stoliczek do odrabiania lekcji, gdzie książki? Gdzie pudło z białymi myszkami? W piwnicy poznaję szkielet wypalonego dziecinnego wózka siostrzenicy. Strzaskane talerze w kwiatki”.
Ani gruzy, ani miny, ani wszechobecne rosyjskie „nie lzia”, nie były w stanie powstrzymać warszawiaków od powrotu do miasta. Strumienie wysiedleńców płynęły ze wszystkich stron – ludzie przeprawiali się przez zamarzniętą rzekę, blokując wojskom drogi.
„Nikt nie wierzy, że można zrównać z ziemią milionowe miasto. Każdy się łudzi, że zamieszka gdzieś kątem. Że znajdzie chociaż ślady swego dawnego życia. Wielu, stanąwszy przed domem, z którego pozostała tylko kupa gruzów, odchodzi zrezygnowanych. [...] A jednak niezrażeni niczym warszawiacy twardo zdecydowali, że stolica musi pozostać na miejscu. Z niesamowitą energią i przedsiębiorczością wprowadzają życie, które kipi z dnia na dzień z coraz większą werwą. [...] Niemcy postanowili, że Warszawy nie będzie. Warszawiacy temu zaprzeczyli” – tak atmosferę tamtych dni wspominała w książce „Galopem pod wiatr” Maria Ginter.
Zajmowali niespalone mieszkania, do których niejednokrotnie musieli dostawać się po drabinie, czasowe lokum urządzali w suterenach czy piwnicach. Zaczęły się pojawiać także pierwsze przejawy życia społecznego – w ruinach na ul. Solec Irena Krzywicka, znana feministka dostrzegła napis „Kawiarnia”. „Napić się prawdziwej (widocznie z paczek), pocukrzonej herbaty, to było coś zupełnie nadzwyczajnego” – pisała później.
Według bardzo ostrożnych szacunków już w styczniu w lewobrzeżnej Warszawie zamieszkało ok. 12 000 osób, a ludność całego miasta liczyła wtedy 162 000 (140 000 na Pradze, dalszych kilkanaście tysięcy na dalekich obrzeżach Ochoty). Ale już w majowym spisie ludności zapisano, że w Warszawie mieszkało prawie 378 000 osób. Przed wybuchem wojny w 1939 r. ludności Warszawy liczyła ok. 1 300 000 Podczas działań wojennych łączne straty ludności wyniosły od 600 do 800 000 osób. Zburzonych zostało blisko 90 proc. budynków zabytkowych i przemysłowych i ponad 70 proc. budynków mieszkalnych.
Według bardzo ostrożnych szacunków już w styczniu w lewobrzeżnej Warszawie zamieszkało ok. 12 000 osób, a ludność całego miasta liczyła wtedy 162 000 (140 000 na Pradze, dalszych kilkanaście tysięcy na dalekich obrzeżach Ochoty). Ale już w majowym spisie ludności zapisano, że w Warszawie mieszkało prawie 378 000 osób. Przed wybuchem wojny w 1939 r. ludności Warszawy liczyła ok. 1 300 000 Podczas działań wojennych łączne straty ludności wyniosły od 600 do 800 000 osób. Zburzonych zostało blisko 90 proc. budynków zabytkowych i przemysłowych i ponad 70 proc. budynków mieszkalnych.
Łukasz Starowieyski
Polecamy film Muzeum Historii Polski „Jak zbudowano nową Warszawę”.
