Amerykańskie, brytyjskie i polskie dywizje zajmujące Niemcy od zachodu w 1945 r. wyzwoliły ponad dwa miliony Polaków. Byli to wywiezieni siłą do Rzeszy robotnicy przymusowi, jeńcy i więźniowie kacetów. W nomenklaturze Anglosasów nazwano ich „Displaced person” (DP) – osoby przesiedlone, co Polacy szybko spolszczyli na swojsko brzmiące słowo „dipisi”. Zachodni okupanci Niemiec wybudowali dla nich specjalne obozy. Ilu ich było. Próbę oceny ich liczebności podjął Krzysztof Ruchniewicz z Uniwersytetu Wrocławskiego , autor jednego z rozdziałów w katalogu wystawy, która prezentowana była w Muzeum Przemysłowym w Bochum zatytułowanego „wyzwoleni ale nie wolni”.
„Początkowo w obozach byli umieszczani wszyscy dipisi. Sytuacja ta zmieniła się w latach następnych, gdy niektórzy z nich znajdowali pracę, zawierali małżeństwa i zamieszkiwali poza obozem. Pod koniec lat 40. poza obozem zamieszkiwało od 25 proc. (strefa brytyjska) do 30 proc. (strefa amerykańska) tej grupy. Natomiast w strefie francuskiej aż trzy czwarte dipisów polskich zamieszkiwało na tzw. prywatkach. W obozach władze okupacyjne wybierały odpowiedzialnych przed nimi komendantów. Byli to najczęściej jeńcy wojenni – oficerowie. Komendantom pomagać miały powoływane w obozach samorządy, które zajmowały się także życiem kulturalno-oświatowym dipisów, rozdziałem pomocy przydzielanej przez organizacje opiekuńcze. Porządkiem w obozie zajmowała się odpowiedzialna przed komendantem policja. Do jej zadań należało także udzielanie pomocy władzom okupacyjnym oraz policji niemieckiej w ściganiu przestępstw popełnionych przez mieszkańców obozów. Władze polskie dążyły do przeprowadzenia pełnej repatriacji wojennych migrantów i emigrantów zarobkowych. Najpełniej repatriację zrealizowano w radzieckiej strefie okupacyjnej, gdzie miała ona charakter przymusowy. Do końca 1946 powrócili wszyscy DP-isi, a do 1949 – 20 tys. członków starej emigracji. W zachodnich strefach, gdzie władze okupacyjne popierały repatriację, ale do niej nie zmuszały, proces był przewlekły. [...] Według statystyk UNRRA w zachodnich strefach okupacyjnych było zarejestrowanych w maju 1945 r. 922.088 dipisów-obywateli polskich. W wyniku powrotów do kraju oraz dalszej emigracji (Holandia, Belgia, USA, Kanada, Australia, Wielka Brytania i in.) ich liczba stale się zmniejszała, w 1946 r. było ich 422 tys, na początku 1948 r. 210 tys., a w chwili utworzenia RFN (wrzesień 1949 r.) 113 tys. Według statystyki IRO z dniu 1 lipca 1950, przebywało na terenie Republiki Federalnej Niemiec 80.354 polskich dipisów i powojennych polskich uchodźców, a dane z 1.X.1951 roku wykazały nawet 120 tys. osób. Te różnice dowodzą, jak trudno było ująć statystycznie tę grupę osób”.
Ta ogromna masa ludzi niespodziewanie znalazła w zachodnich strefach okupacyjnych wrogiej ziemi więcej swobody i możliwości decydowania o swoim losie niż w Polsce. Dziesięć lat istnienia tej sieci obozów dla Polaków, zwanej niekiedy „Rzeczpospolitą dipisów”, to okres niezwykle dynamicznej, pomysłowej i skutecznej aktywności setek tysięcy Polaków. Wystawa „Między niepewnością a nadzieją – sztuka, kultura i życie codzienne polskich Displaced persons 1945–1955” w Muzeum Historii Przemysłu w Bochum, spróbowała opisać ich powojenne losy. „Nikt dotychczas nie zajmował się tym tematem” – wskazuje w wypowiedzi dla portalu Deutsche Welle dr Jacek Barski, szef Porta Polonica,centrum Dokumentacji Kultury i Historii Polaków w Niemczech, która współtworzyła ekspozycję.
Tuż po wyzwoleniu dowódcy zachodnich stref okupacyjnych naiwnie myśleli, że obozy dla wyzwolonych ofiar nazizmu z całej Europy istnieć będą tylko parę miesięcy – póki nie zorganizuje się dla nich transportu. Pełni najlepszych intencji oficerowie USA czy Wielkiej Brytanii ogłaszali Polakom, Rosjanom, Bałtom czy Ukraińcom, że jak najszybciej wrócą do domu. Szybko zauważyli, że takie zapowiedzi u wielu dipisów wzbudzają raczej przerażenie niż radość. Owszem, Francuzi czy Włosi wyjeżdżali jak najszybciej, ale przybysze ze Wschodu zazwyczaj drżeli przed powrotem pod panowanie komunistów. A Polacy byli podzieleni – jedni za nic nie chcieli wracać do Polski Bieruta, drudzy myśleli o powrocie, a jeszcze inni woleli poczekać, aż się wyklaruje sytuacja w kraju. Początkowo nie przeszkadzało to aliantom, którzy mozolnie odbudowywali niemiecką sieć kolejową i do połowy 1945 r. nie byli gotowi na wielką wędrówkę ludów.
Od pierwszych chwil wyzwolenia amerykańskie i brytyjskie obozy dipisów były bezcenne jako miejsce wyżywienia i opieki medycznej, którą zapewniły kadry zachodnich armii. Dla ludzi głodzonych lub niedojadających latami – pierwszym celem był powrót do normalnej wagi i wyleczenie chorób spowodowanych piekłem kacetów czy niewolniczej pracy. Wszystko to zachęcało do pozostania w obozach do czasu odzyskania pełni sił.
Opiekę nad dipisami starał się rozciągnąć polski rząd w Londynie, z który potem zaczęła konkurować komunistyczna władza z Warszawy. Większość dipisów, szczególnie tych, którzy organizowali polityczne, naukowe, kulturalne i religijne życie w obozach była nastawiona antykomunistycznie. Z polskich gazet wydawanych w Londynie i przy oddziałach polskich sił na Zachodzie, które okupowały północne Niemcy wiedziano o realiach sowieckiej okupacji nad Polską. Najgorsze wieści potwierdzali najbardziej wiarygodni świadkowie – uciekinierzy z bierutowskiej Polski. Ludzie, którzy przedarli się z kraju przez zieloną granicę do zachodnich sektorów – także trafiali do obozów dipisów. Te „republiki wygnańców” na niemieckiej, ale „wolnej” ziemi, były dla nich zbawczym azylem i miejscem, gdzie mogli np. zakładać koła PSL, tak brutalnie prześladowanego w kraju.
Najbardziej znanym skrawkiem Polski na niemieckiej ziemi przedstawionym na wystawie jest Maczków – westfalskie miasteczko Herne koło Bochum, z którego żołnierze I Dywizji Pancernej generała Stanisława Maczka uczynili po wojnie stolicę nieformalnej polskiej strefy okupacyjnej. Bez większych ceregieli wysiedlono 5 tys. niemieckich mieszkańców i zasiedlono miasto Polakami, 18 tys. polskimi żołnierzami i ok. 30 tys. cywilnymi wygnańcami. Z polskimi urzędami, instytucjami i z polskimi nazwami ulic. Maczków nazwano początkowo Lwów, ale pod naciskiem Sowietów Brytyjczycy zmusili naszych rodaków do zmiany nazwy. Tu snuto marzenia o stworzeniu z Maczkowa polskiej enklawy gdzie Patrioci przygotowywać się będą do wyzwolenia kraju o boku Anglosasów. Były to złudzenia wynikające z nadziei na III wojnę światową. Ten fenomen trwał tylko 3 lata i musiał skończyć się wraz demobilizacją żołnierzy gen. Maczka.
Obozy Dipisów zakładano w byłych niemieckich koszarach, który nie brakło na terenie dawnych Prus czy Bawarii. Dipisi nie mogli opuszczać swoich placówek ale ich komendanci zazwyczaj szczerze starali się zapewnić jak najbogatsze życie kulturalne, religijne i naukę zawodu. Im więcej czasu mijało do końca wojny – tym bardziej stawało się jasne, że nauka zawodu wiązać się będzie z poszukiwaniem kraju imigracji. Rytm życia wyznaczały święta kościelne i patriotyczne rocznice. Liczne zdjęcia z obchodów rocznic 3 maja czy 11 listopada pokazują ludzi mających jeszcze nadzieje na powrót do kraju wolnego.
Sporo miejsca na wystawie poświęcono ofiarnej pracy kapłanów polskich, którzy starali się nie dopuścić do demoralizacji i rozgoryczenia w obozach, o co nie było trudno w warunkach izolacji. W czerwcu 1945 r. papież Pius XII mianował byłego biskupa polowego Józefa Gawlinę ordynariuszem do opieki nad Polakami w Niemczech ze specjalną kurią we Frankfurcie nad Menem. Księży nie brakowało – w Dachau alianci wyzwolili ponad ośmiuset polskich kapłanów.Ze wzruszeniem oglądać można na wystawie świeczniki wykonane przez Polaków z obozu koncentracyjnego we Flossenburgu, który służył długie powojenne lata byłym więźniom w dipisowskim obozie. Na terenie sieci obozów powstawała wtedy sieć szkół, gimnazjów a nawet uczelni wyższych – np. uniwersytet UNRAA w Monachium czy Polska wyższa Szkoła Techniczna w Esslingen.
Na wystawie zebrano polskie pisma, miesięczniki i książki wydawane w niemieckich miastach.Trudno nie odczuwać wzruszenia oglądając albumik wykonany przez polskie dzieci ze szkoły w Wildfelchen jako pożegnalny prezent dla opiekującego się ich placówką oficera UNRRAA Goldramsena z inskrypcją: „Nie zapomnij, że tak wiele polskich dzieci chciałoby wrócić do wolnej, demokratycznej Polski”.
Kwitło też życie kulturalne. Powstawały niezliczone teatry, teatrzyki i orkiestry jazzowe i taneczne. To ostatnie zjawisko wiązało się z jeszcze jedną cechą tamtych lat. Ludzie po latach poniewierki chcieli się bawić, marzyć, kochać i cieszyć się życiem. A polskie grupy muzyczne uczyły się od amerykańskich żołnierzy najnowszych standardów swingu i jazzu.
Na wystawie nie ukrywa się też ciemnych stron tamtych lat. Wrogości między dipisami a znajdującymi się pod rygorami okupacji Niemcami czy zjawiska czarnego handlu, który wynikał z znacznie wyższych norm żywieniowych dla dipisów niż racji karkowych dla zwykłych Niemców. Na wystawie wspomniano też o antagonizmach między Polakami a polskimi Żydami, które skłoniły Anglosasów do rozdzielenia obu nacji w osobnych obozach.
Od 1948 klaruje się sytuacja uchodźców, Ci którzy chcieli wrócić do kraju, uczynili to w pierwszych latach po wojnie. Ci, którzy zostali mimo nacisków szczególnie władz brytyjskich, zaczynają być obiektem akcji International Refugees Organisation (IRO), która wyszukiwała dla emigrantów nowe kraje osiedlenia: Australię, Nową Zelandię, Kanadę i USA, ale także Wielką Brytanię i Francję. Gorzkie refleksje budzą u widza pokazane na wystawie plakaty władz Republiki Francuskiej, zachęcające do wyjazdu do pracy w kopalniach węgla w Lille czy przy wydobyciu potasu w Alzacji. Tam emigrancki chleb musiał smakować wyjątkowo gorzko. Z miliona polskich dipisów, którzy znaleźli się w zachodnich sektorach, połowa wróciła do kraju, reszta wyjechała zagranicę lub zamieszkała na stałe w Niemczech zachodnich. W 1950 r. obozy przechodzą pod administracje niemiecką. W związku z tym uchodźcy zaczynają się organizować w instytucje mające reprezentować ich już nie tylko przed alianckimi władzami okupacyjnymi ale i wobec nowej administracji powstałej w 1949 roku Republiki Federalnej Niemiec. Jak pisze Krzysztof Ruchniewicz:
„Polaków z Niemiec, jak i rozlicznych sporów personalnych i politycznych, zarówno wokół stosunku do rządu w Londynie, jak i Polski rządzonej przez komunistów, organizacje te były stosunkowo słabe i podatne na rozłamy. Początkowo istniały odrębne struktury strefowe (1945 w strefie brytyjskiej Główna Komisja Porozumiewawcza Środowisk Polskich, w strefie amerykańskiej Zjednoczenie Polskie, w strefie francuskiej powiatowe Ośrodki Polskie). 1946 powołano Zjednoczenie Polskie w Niemczech, będące organizacją dachową i przedstawicielską polskich DP-isów wobec władz okupacyjnych i opiekuńczych (UNRRA, IRO). W wyniku konfliktów wewnętrznych w końcu lat 40. w miejsce ZPwN powołano 1951 Zjednoczenie Polskich Uchodźców (ZPU), z siedzibą w Velbert, stowarzyszenie o charakterze niepodległościowym, uznające rząd polski na uchodźstwie, liczące 5 tys. członków. Pierwszym prezesem był Janusz Zawalicz-Mowiński. Organem prasowym był wydawany w Quakenbrück "Polak". ZPU dzieliło się na cztery okręgi a wewnątrz nich na ogniska. Organizacja zajmowała się głównie sprawami bytowymi uchodźców (pośrednictwo pracy, pomoc prawna, zabiegi o odszkodowania za przymusową pracę i pobyt w obozach koncentracyjnych) i działalnością oświatową. ZPU popierało także dalszą emigrację Polaków, choć osłabiało to samą organizację. W latach 1960 i 1970 organizacja zaczęła przeżywać kryzys, zmalała liczba członków. Do 1989, kiedy działalność ZPU ostatecznie zamarła, przetrwało zaledwie kilka ognisk, m.in. w Bawarii”.
Inne organizacje DP-isów to Stowarzyszenie Polskich Kombatantów, Polski Związek byłych Więźniów Politycznych Niemieckich Obozów Koncentracyjnych. Powstały również oddziały partii politycznych, jak Polskiej Partii Socjalistycznej (od 1946), Stronnictwa Ludowego „Wolność” (od 1947), Polskiego Stronnictwa Ludowego (zwolennicy St. Mikołajczyka), Stronnictwa Narodowego oraz Stronnictwa Pracy. Liczyły one jednak niewielu członków i działały właściwie na marginesie głównych nurtów aktywności skupisk polskich w Niemczech.
„Po 1951 r. ich najważniejszym przedstawicielstwem było Zjednoczenie Polskich Uchodźców z siedzibą w Velbert. Organizacja ta przechodziła różne koleje losu. Były próby jej inwigilacji ze strony komunistycznych służb specjalnych. Organizacja prężnie rozwijała się w latach 1950. Potem jej działalność w wyniku dalszej emigracji lub zmniejszenia aktywności politycznej jej członków zaczęła zamierać”.
Do 1955 ci dipisi, którzy nie wyjechali z Niemiec – około 80 tysięcy zazwyczaj najbardziej chorych i niedołężnych otrzymało od władz RFN status bezpaństwowych uchodźców. Ich losy w powojennej RFN to temat na osobną wystawę.
Konstrukcja wystawy
Ekspozycja podzielona jest na 13 tematycznych części.
Są to sekcje:
a) Życie codzienne
b) Duszpasterstwo
c) Szkoły i uniwersytety
d) Wykształcenie i praca
e) Enklawa maczków
f) Żydzi
g) Polska tożsamość
h) Teatr
i) Prasa
j) Rozrywka
k) Kultura pamięci
l) Organizacje młodzieżowe
m) Emigracja
Dobór eksponatów
Najwięcej eksponatów to zdjęcia i publikacje książkowe i gazetowe wydawane w obozach.
Wystawa jest więc typową ekspozycją narracyjną, zbudowaną na zdjęciach, dokumentach i tekstach historycznych. Do nielicznych eksponatów materialnych należą przedmioty liturgiczne, sporządzone w tym czasie w obozach dipisów i zachowane w zbiorach Polskiej Misji Katolickiej w Niemczech.
Jednym z najciekawszych eksponatów jest sztandar koła PSL, uznającego przywództwo Stanisława Mikołajczyka z 1955 r.
Innym ciekawym eksponatem jest książka z 1948 r. autorstwa niemieckiego dziennikarza Philippa Scheffera „Haltener Schreckenstage” – „Dni grozy w Halten”. Zawiera ona m.in opis polskiej okupacji w mieście nazwanym przez Polaków „Maczkowem” przedstawionej jako czas odwetu, samosądów i bezprawia Polaków na Niemcach.
Wnioski końcowe
Wystawa jest ważna, bo jest pierwsza na terenie Niemiec. A temat ten był dotąd polem nieznanym obywatelom RFN lub pełnym nienajlepszych resentymentów.
Dla starszych Niemców – np. z miasta Haren, które nosiło przez parę lat nową nazwę Maczków – czasowe wysiedlenie było niemiłym wspomnieniem.
Pod tym względem wystawa na terenie RFN jest pionierska. W przeważającej mierze jest dziełem historyków z Centrum Dokumentacji „Porta Polonica”, które ma dokumentować dzieje Polaków za Odrą. Jest to instytucja podległa Związkowi Samorządowego Prawa Publicznego Landschaftsverband Westfalen-Lippe (LWL) i finansowana jest przez rząd RFN. Szef Porta Polonica dr Jacek Dębski w wywiadzie dla portalu Deutsche Welle wskazywał, że wystawa w Bochum ma rozprawić się z „najważniejszym stereotypem o polskich dipisach, funkcjonującym w niemieckiej pamięci zbiorowej – „bestii żądnych zemsty, organizujących krucjaty, okradających niemieckich bauerów”. Chcieliśmy ten stereotyp skorygować. I udało nam się to” – ocenia Barski.
Dla polskiego widza wystawa jest bardzo ciekawa, ale nasuwa się pytanie, czy będzie zrozumiała dla widza z Niemiec, szczególnie młodszego pokolenia? Prócz paru zdań we wstępie brak wprowadzenia w szerszy kontekst dramatu Polski i Polaków w latach 1944–1956. Bez takiego resumé widz z RFN może się dziwić dlaczego po wojnie Polacy chcieli pozostawać na ziemi ich krzywdzicieli?
Szkoda, że nie wspomniano też na wystawie, jak temat obozów dipisów był też wstydliwie pomijany w czasach PRL. Obowiązywał dogmat, że po wojnie każdy Polak winien jak najszybciej wrócić do kraju i podjąć odbudowę ojczyzny pod kierunkiem komunistów. Jeśli zwlekał z powrotem znaczyło, że jest wrogiem nowego ustroju.
Jedynym polskim filmem fabularnym na ten temat – był wyjątkowo zakłamany film Andrzeja Wajdy „Krajobraz po bitwie” z 1970 r. według opowiadania „Bitwa pod Grunwaldem” Tadeusza Borowskiego. Wajda ukazał obóz dipisów jako miejsce szarogęszenia się przedwojennych oficerów, brutalnego porządku amerykańskich władz obozowych i prześladowania ludzi pragnących powrócić od kraju.
Na wystawie w Bochum nie ma nic o nasyłaniu do obozów agentów UB. Niewiele jest o tworzeniu w strefie amerykańskiej z byłych żołnierzy NSZ i dipisów oddziałów polskich na potrzeby III wojny światowej. Marzeń, które szybko zredukowano do tzw. kompanii wartowniczych, które działały na terenie baz US Army w RFN w szczątkowych formach do 1990 r.
Badaczka życia Polaków w powojennych sektorach okupacyjnych Monika Wilczyńska pisze:
„Oddziały polskie przy US Army w Niemczech i Francji po II wojnie światowej jedynie z początku były tzw. oddziałami wartowniczymi, a od lat 50 . były to wyspecjalizowane kompanie techniczne: amunicyjne, łącznikowe, sygnałowe itp. Istniały one do końca lat 80. tych XX wieku. Wg spisu z 12 maja 1977 roku było 21 takich polskich jednostek. Rozwiązane zostały dopiero w 1990 roku choć do szczegółowego rozkazu w tej sprawie nie dotarłem. Podobne jednostki miała armia brytyjska w angielskiej strefie ale one istniały krócej”.
Wystawa omija ten temat prawie całkowicie.
Samo miejsce ekspozycji także budzi sporo wątpliwości. Centrum Porta Polonica czeka na koniec remontu jej siedziby w centrum Bochum, ale eksponowanie wystawy w bardzo odległej od centrum kopalni, z bardzo uciążliwym dojazdem ma niewielki sens. Przez dwie godziny mojej wizyty na wystawie – byłem jedynym zwiedzającym. Jak na szumne zapowiedzi stworzenia w Bochum muzeum losów Polaków w Niemczech to na razie dość skromny początek. Ale dobrze, że już coś się robi. Może zwiększy to wiedzę Niemców na temat powojennych losów Polaków.
Na pewno powstające Muzeum Historii Polski winno podjąć działania na rzecz wypożyczenia i ekspozycji jak największej części eksponatów z wystawy „Między niepewnością a nadzieją” na potrzeby własnej, przyszłej ekspozycji na temat dipisów, która zawierałaby wątki marginalnie omówione w wystawie w Bochum, jak np. kwestię oddziałów wartowniczych czy działalności Wojskowego Stowarzyszenia „Pogoń” na terenie zachodnich stref okupacyjnych oraz akcji wywiadu PRL na terenie obozów.
Przy organizacji polskiej wystawy o dipisach warto byłoby sięgnąć po film dokumentalny wspomnianej już Moniki Wilczyńskiej dla TVP Polonia pt. „Wierzyli, że wrócą" oraz wydaną prze Monikę Wilczyńską wspólnie z Pawłem Skubiszem – dyrektorem IPN w Szczecinie – książkę pt. „Polskie Oddziały Wartownicze przy armii
amerykańskiej w latach 1945–1989".
Można wyrazić ubolewanie, że ani Piotr Skubisz ani Monika Wilczyńska nie zostali zaproszeni do udziału w tworzeniu wystawy w Bochum.
Wystawa „Między niepewnością a nadzieją – sztuka, kultura i życie codzienne polskich Displaced Persons w Niemczech 1945–1955” (w oryginale „Zwischen Ungewissheit und Zuversicht – Kunst, Kultur und Alltag polniscer Dispalced Persons in Deutschland 1945–1955) eksponowana w Muzeum Przemysłowym w dawnej kopalni „Zeche Hannower” w Bochum. Wystawa będzie prezentowana w innych miejscach Niemiec.
Piotr Semka
