Wydarzenia 1863 roku w Inflantach Polskich w relacjach
i wspomnieniach

Z prac historyków, zajmujących się kwestią powstania styczniowego na terenie Litwy oraz źródeł pamiętnikarskich wynika, że były w Inflantach przynajmniej dwa ośrodki przygotowań do zrywu narodowego. Pierwszy, według badań Bolesława Breżgo oraz Dawida Fajnhauza, znajdował się w domu szambelana Antoniego Rycka w Marienhauzie, gdzie odbywały się przedpowstaniowe narady. Spośród gromadzących się w domu Rycka patriotów, największy procent stanowili studenci uczący się w Petersburgu. 18 lutego 1863 r. Centralny Komitet Narodowy ogłosił Rycka dowódcą formowanego oddziału powstańczego, ale za kilka dni plany te zostały pokrzyżowane. Z rozkazu szefa sztabu Piotra Szuwałowa, z pomocą okolicznych chłopów, wykryto i rozbito aktyw, kilku powstańców wzięto do niewoli, broń skonfiskowano.

Drugim miejscem przygotowań do powstania były Wyszki należące do hrabiego Stanisława Mohla. W pobliskim Dubnie mieszkał, przybyły z Królestwa, Józef Ponset, który pod pseudonimem Dembowski agitował uczestników i organizował powstanie. Zaprzyjaźniony z rodziną znanego w okolicy literata, Kazimierza Bujnickiego gościł w domu jego wnuczek, sióstr Benisławskich i wszedł w bliższe kontakty z jego najmłodszym synem – Zygmuntem oraz młodym Leonem Platerem z Kazanowa k/Krasławia. Rozbieżność informacji pochodzących ze sprawozdania witebskiego gubernatora, który stwierdzał, że Plater nie znał Ponseta, a tylko wykonywał jego rozkazy, a wspomnieniami naocznych świadków tych zdarzeń, w których jednoznacznie pisze się o ścisłej współpracy pomiędzy Ponsetem a polskimi ziemianami, każe wątpić w rolę Ponseta jako zdalnego animatora ruchów powstańczych. Majątek Mohlów stał się naczelnym miejscem, w którym przygotowywano zryw, sprzyjała temu lokalizacja. „Bliskość kolei sprawiała – wspomina rodzinne Wyszki Józef Borodzicz – że obywatelstwo liczne się tu zgromadziło. Na tych zebraniach zajmowano się wiele polityką – śpiewano patriotyczne pieśni itd., ale kiedy Leon Plater przez rząd narodowy ogłoszony został wojewodą inflanckim, postanowił przez zbrojną demonstrację zamanifestować wobec Europy, że i Inflanty są polskie. P. Stanisław, jako jego przyjaciel, pieniężnie wprawdzie go podatkiem narodowym wspierał, lecz wyraźnie sobie zastrzegł, że w żadnych spisach figurować nie będzie”.

Lektura wspomnień osób świadkujących wydarzeniom z wiosny 1863 r. skłania do wniosku, że podsycanie działań spiskowych przygotowujących ruchy powstańcze na terenie Inflant było prowokacją. Spektakularny początek – akcja pod Krasławiem – potwierdza te sugestie. W każdym z pamiętników wyraźnie podkreśla się rozłam na starych – przeciwników powstania i młodych – zagorzałych zwolenników. Do tych pierwszych należał m.in. Władysław Sołtan z Prezmy, agent Hotelu Lambert, należący do ugrupowania białych. Nie wierząc w sukces tego zrywu, ustąpił jednak, jak wielu, pod presją moralną środowiska. Jeżeli ufać wspomnieniom Eugeniusza Platera czy Stanisława Manteuffla-Szoege, przysłanie na teren Inflant Józefa Ponseta, miało być celowym posunięciem taktycznym Rosjan. Z kart pamiętników Ponset wyłania się jako zręczny mistyfikator udający żarliwy patriotyzm, w istocie werbujący młodych i naiwnych Inflantczyków, którzy pod jego dyktando dokonają zbrojnej napaści i tym sposobem rozpętają walki, mające zostać szybko stłumione. Aż tak daleko nie posuwa się w swym „fotograficznym” dramacie Ludwika Platerówna, traktując Ponseta (w postaci scenicznej Jozefata) jako zapaleńca i podżegacza, ale nie szpiega, choć i w tym dziele Ponset to figura nieprzyjemna, antypatyczna. 

W każdym przywoływanym pamiętniku pojawia się ponadto osoba Zygmunta Bujnickiego jako faktycznego dowódcy akcji pod Krasławiem. Jest to wobec prac naukowych traktujących o powstaniu w Inflantach, które taką funkcję przypisują Leonowi Platerowi, hipoteza nowa i nie pozwalająca się zlekceważyć. Zwłaszcza, że Bujnicki jawi się we wspomnieniach znających go osób (w tym własnego ojca), jako niezrównoważony, popędliwy, nadzwyczaj pewny siebie lekkomyślny rozrabiaka, a nawet awanturnik i wichrzyciel. To właśnie za Bujnickiego, zgodnie z surowymi głosami ludzi tamtych dni, zginął dwudziestosześcioletni wówczas Leon Plater. Aby ukryć winę Bujnickiego, któremu niedawno urodziło się dziecko, a przed kilkoma dniami zmarła matka, litościwy i honorowy Leon Plater wziął winę na siebie, nie przeczuwając, że tamten, ratując własną skórę, jest już w drodze do Petersburga, do samego Piotra Wałujewa, z domem którego zaprzyjaźniona była i często tam pomieszkiwała jego siostra, Helena Bujnicka. Stamtąd, z nowym paszportem, nie dbając o los pozostawionej w ojczyźnie rodziny, wyruszy do Paryża, skąd już do kraju nie wróci. Potem, już z Paryża, jak wspomina jego ojciec, młody Bujnicki wystosował list do sądu wojennego, który dostarczyła jego żona Aneta. Było to pismo, w którym Zygmunt przyznał się do pełnionej przez siebie funkcji i do zakopania w dworze dagdzieńskim skrzynki z papierami dotyczącymi powstania, a którą to skrzynkę znaleźli chłopi plądrujący dom Bujnickich. Dzięki temu listowi został złagodzony wyrok na starszego brata Bujnickiego, Bolesława. Taki, wedle memuarowych źródeł, był scenariusz pierwszych dni powstania.

Wybuchło ono na południu Inflant 13/25 kwietnia, kiedy na rządowy transport broni i amunicji na drodze z Dyneburga do Dzisny „brawurowego napadu” dokonał oddział polski złożony z 50 ochotników. Takim opisem tej akcji inicjuje wspomnienia z ciężkich chwil Kazimierz Bujnicki – „wysłany z fortecy dyneburskiej transport broni ognistej napadnięty został na drodze pocztowej między miasteczkami Krasławiem i Drują przez garstkę inflanckich zbrojnych powstańców. Ci, po krótkiej walce, położywszy trupem słabą wojskową eskortę, zdobyli transport, cząstkę sztucerów zabrali z sobą, a resztę spalili. Zamach ten w skutku posłuszeństwa rozkazowi komitetu wykonany równie odważnie, jak nierozważnie, pociągnął za sobą najstraszliwsze klęski na część powiatu dyneburskiego i wnet Inflanty i cała Białoruś postawiona na stopie wojennej, uczuła skutki tego porwania się na przemożne siły rządowe. Miejscowa władza, uwiadomiona o napadzie na transport wojskowy, wezwała włościan do współdziałania przeciw powstańcom”. A był między nimi syn pamiętnikarza, Zygmunt Bujnicki, który jako wojskowy, pełnił funkcję dowódcy, był także wraz z pięcioma kazanowskimi oficjalistami Leon Plater. Zadaniem Platera było przedostać się na Litwę. Tej misji już nie wypełnił. Został schwytany dnia następnego, w lasach okolic Dubna. Zygmunt chyłkiem przedostał się szczęśliwie do swego majątku Rolniczyn koło Dagdy, a spostrzegłszy poważne zagrożenie czmychnął za granicę.

W świetle wspomnień Eugeniusza Platera (1826–1916) oraz Stanisława Manteuffla-Szoege o tych właśnie wypadkach z wiosny 1863 r., można zweryfikować prawdy i domniemania, uzgodnić najbardziej prawdopodobne okoliczności wypadków. Autor pierwszego pamiętnika, rodzony brat Leona, bardzo dokładnie opowiada o zdarzeniach w feralnych dla jego rodziny dniach poprzedzających schwytanie i egzekucję. W odróżnieniu od chaotycznych przywołań Bujnickiego, są one poukładane i konsekwentne. Szczegóły tych reminiscencji przekazane bratu przez samego Leona, uzupełniają ascetyczną, zdawkową, pełną celowych niedomówień i przemilczeń relację Bujnickiego.

Leon Plater początkowo zaangażował się w przygotowanie do powstania na skutek propagandy, jaką w Inflantach szerzył emisariusz Ponset, działający z rozporządzenia Rządu Narodowego i przekonujący, że powstanie w Inflantach nie tylko ma sens, ale że pewny w nim udział chłopów gwarantuje powodzenie zbrojnych działań. Ale Leon zniechęcony niezdecydowaniem współczłonków kół założonych przez Zygmunta Bujnickiego i Mohlów, zdecydował, że zamiast walczyć tu, w Inflantach, gdzie, jak słusznie sądził, powstanie nie ma szans, przystąpi do partii Narbutta na Litwie. Nie zdążył jednak wykonać zamiaru, wnet bowiem otrzymał od Bujnickiego jako swego dowódcy rozkaz pod karą śmierci, by niezwłocznie przyłączył się do grupy, mającej w lesie Baltyńskim napaść na transport rządowy broni konwojowany z fortecy dynaburskiej do Dzisny.

Po wykonaniu planu (zabito 3 osoby, 2 raniono, pozostali żołnierze uciekli) nakazano Leonowi, by wraz ze swą służbą i zdobytą bronią przedarł się za Dźwinę do majątku Stanisława Mohla, gdzie miały czekać nań konie, a stamtąd dalej, na Litwę. Pozostali zaś powstańcy wraz z dowódcą zbiegli z miejsca. Po udzieleniu pomocy rannym Rosjanom Leon rozpoczął ciężką przeprawę w kierunku Wyszek. Tymczasem ocaleni z zamachu eskortujący konwój żołnierze rozgłosili o napaści, skutkiem czego podjęto natychmiastową pogoń za „buntownikami”. Głównymi pomocnikami a właściwie wykonawcami samosądu byli podburzeni przeciw szlachcie, rzekomo podnoszącej bunt wobec caratu po to, by przywrócić poddaństwo, starowiercy. Gdy w Wyszkach zamiast koni czekał na nich spalony dwór Mohla, rozczarowany i zrozpaczony Leon, broniąc się jeszcze ostatkiem sił, rychło został schwytany. Postawiony przed Szuwałowem, który rad byłby go uwolnić, „myśląc o Bujnickim, który miał żonę i dziecko, wziął na siebie winę i nie zaprzeczył” , że był dowódcą napadu, skutkiem tego został odesłany do twierdzy dyneburskiej. Tam, poddany śledztwu („z góry widać było, że istniało postanowienie skazania Leona; cel ten wyraźnie się wykazywał w całym ciągu indagacji”), przesłuchiwany był przez Storożenkę i Paniutina. „Tymczasem Zygmunt Bujnicki, poznawszy niebezpieczeństwo swego położenia, udał się natychmiast  po zamachu do Petersburga i tam od ministra Wałujewa, przez siostrę, która była przyjaciółką pani Wałujewowej, otrzymał paszport i udał się za granicę. Prędko doszła wiadomość, że jest bezpieczny i nic mu nie grozi. Leon zaś za niego mógł być lada dzień na śmierć skazany. Toteż niektórzy członkowie rodziny Bujnickich zaczęli się domagać od Zygmunta, by się publicznie przyznał do winy. Jakoż, niestety, zbyt późno wystosował list do komisji, w którym pisał, że to on był prawdziwym i jedynym dowódcą oddziału, który odbił broń w lesie Baltyńskim około Krasławia. Żona jego podjęła się osobiście wręczyć list ten członkom zebranej komisji. Przyjęto list z niedowierzaniem, przeczytano go, ale żadnej nie zwrócono nań uwagi, nawet, jak się zdaje, nie wciągnięto go do protokołu”. Stronnicze śledztwo rychło zakończyło się bardzo surowym wyrokiem – skazaniem na śmierć.

Także wspomnienia Manteuffla-Szoege zdają się potwierdzać wersję Platera. Mówi się tu wyraźnie: „Zygmunt Bujnicki był wodzem”, a rolę tę pełnił w porozumieniu ze „szpiegiem-prowokatorem, Polakiem przysłanym z Królestwa Kongresowego” czyli Ponsetem. W kontekście tej relacji, podkreślającej planowe podjudzanie Polaków w Inflantach do akcesu powstańczego zaimprowizowane przez Rosjan (Murawiewa), by zyskać pretekst do otwartego konfliktu i w konsekwencji represji, Zygmunt Bujnicki jawi się ambiwalentnie: jako naiwna ofiara sprytu podżegaczy, ale zarazem, z uwagi na własne tchórzostwo jako bezkarny winowajca krwawego odwetu na Platerze.

W rezultacie akcji podkrasławskiej „władze rosyjskie nawoływały do ścigania powstańców, których liczba urosła do 200 i umiejętnie wykorzystały obecność wśród nich kilku znienawidzonych przez chłopów ziemian polskich. Akcja pod Krasławiem stała się sygnałem dla chłopstwa do wystąpień antyziemiańskich. Początek tym rebelianckim ruchom dali starowiercy, w ślad za nimi poszli także katoliccy Łotysze, paląc, grabiąc dwory i bestialsko mordując ich mieszkańców”. Dokonano zniszczenia kilkudziesięciu dworów, w tym także rosyjskich i niemieckich; był to ruch tak żywiołowy, że władzom carskim z trudem udało się opanować tę groźną sytuację. Polityka Michaiła Murawiewa, wzorem działań podjętych w Galicji przez rząd austriacki z czasów rabacji, zmierzała od początku w kierunku podburzenia przeciw miejscowej szlachcie chłopów latgalskich. By stłumić wystąpienia powstańców, rząd rosyjski podbuntował przeciwko szlachcie tzw. starowierców, chłopów rosyjskich, którzy, uciekając niegdyś z Rosji przed prześladowaniami religijnymi, osiedlili się w Inflantach za przyzwoleniem miejscowej szlachty . Oni to wykazali podczas wystąpień powstańczych w Inflantach największą aktywność.

Stan polskiej duszy zbiorowej z czasu ruchów powstańczych w Inflantach ilustruje korespondencja Ludwiki Platerówny; listy te prezentują wypadki i ich okoliczności, komentują je, uszczegóławiając i dopełniając. Najwięcej miejsca poświęca autorka męczeńskiej, świątobliwej śmierci Leona Platera, sakralizując jego czyn – wzięcie całej winy na siebie, aby chronić innych. Są Listy dokumentem pokazującym mentalność polskiej szlachty terenu, są świadectwem martyrologii Polaków zamieszkałych w Inflantach. Już pierwsze dni powstania napawają piszącego niepokojem: „Żyjemy z dnia na dzień, w największej niepewności jutra, wydani na pastwę trzech niszczących żywiołów: nierozwagi własnych naszych braci, przewrotności i niegodziwości na zgubę naszą czyhającej władzy i nienawiści podburzanego ustawicznie przeciw nam ludu. Pierwsi nie mogą budzić zaufania w ludziach sumiennych, bo widzimy u nich ciasnotę umysłu, niejasność zdania i luźność zasad; o usposobieniu rządu aż nadto świadczą coraz to nowe ukazy i rozporządzenia; o włościanach to tylko powiedzieć mogę, że usposobienie ich dla nas i dla sprawy naszej jest jak najgorsze. Wepchnięci jesteśmy w położenie niepodobne. Nigdyśmy się nie lękali ofiar dla zbawienia ojczyzny; ale ponosić największe, jakie być mogą, rzucać krew, życie, mienie, całą przyszłość naszą, całą nadzieję naszą, wszystkie środki działania na potem w otwartą paszczę rozwścieklonego wroga, to szaleństwo! Przed takim ofiarami wzdryga się natura, wzdryga serce i rozum. (...) Położenie nasze okropne jest i na teraz i na potem”.

Platerówna, niechętna zrywom zbrojnym, podobnie jak jej brat, Eugeniusz, wspomina o sporach między zwolennikami a opozycjonistami powstania. W tych sporach strona przeciwna ruchom orężnym, do których przygotowywała się przede wszystkim młodzież, nazywana była Targowicą. Tymczasem, jak twierdzi – „Grano w podwójną grę aż do końca, co innego mówiono, a co innego czyniono. Zgadzano się pozornie na przedstawienia ludzi doświadczeńszych, zapewniano ich, uspakajano, a zarazem całkiem przeciwne zapewnieniom wysyłano rozkazy. Co więcej, gdy te nieszczęsne rozporządzenia zostały wykonane, gdy już widać było następstwa, jakich każdy nieoptymista znający grunt wulkaniczny, na którym staliśmy, mógł się spodziewać, ci, co je wydali, zgoła się ich zaparli. Kto w dobrej wierze, dla zachowania uczciwego wpływu i dla niepominięcia sposobności służenia krajowi połączył się z ruchem, został w pole wywiedziony. Ruch poszedł swoją drogą, robił i zrobił swoje. Nie chciał czekać, nie chciał słuchać nikogo. Kazał zaczynać i gdzie jeszcze? W powiecie najsłabszym w miejscowości najmniej sposobnej, pod miasteczkiem Krasławiem, z ludnością bardzo nieprzychylną, pełnem wojska choć lichego, w okolicy bez lasów, otoczonej na kilkanaście wiorst wokoło tak zwanym posileniem tj. osadnikami sprowadzonemi do dawnego starostwa dyneburskiego, w kraju, który pod niegodziwem działaniem z góry zdemoralizował się do wysokiego stopnia nawet w katolickich swych mieszkańcach i który z powodu rozkołów prawdziwem gniazdem rozbójniczem, istną jaskinią bezkarnych łotrów może być nazwany. (...) Wobec podobnego położenia i podobnych stosunków kazano napaść na idący pocztowym traktem do Dzisny transport broni, zniszczyć go, a część broni mogącą być użytą wieźć środkiem posilenia, aby się dostać do lasów bardzo odległych. Rzecz obróciła się nieszczęśliwie, a ciężar odpowiedzialności wobec nieprzyjaciół spadł na młodego, pełnego poświęcenia Leona Platera, który nie był zgoła dowódcą, nic na swoją rękę nie robił i do końca tylko rozkazy wykonywał. Opuszczony od tych, którzy się z nim połączyć mieli, ujęty przez rozjuszone chłopstwo w lesie o kilkadziesiąt wiorst od domu, niezdolny do wykrętów, za pomocą których w Rosji białe się robi z czarnego, wszystko od razu przyjął na siebie, na siebie jednego, sprawców głównych zasłaniając (...). Niefortunna ta wyprawa inne jeszcze miała skutki. Dziś ledwie nie całe Inflanty, bo jak zaręczają świadomi z urzędu 84 majątki (mnie ta liczba wydaje się przesadzoną o połowę), chłopstwo poduszczone przez władze miejscowe do szczętu już zniszczyło”.

W Listach odnajdujemy dokładny opis napaści na Wyszki Mohlów, spalenie Kombula Platerów , brutalne pobicie w Ludwiampolu sędziwego Kazimierza Platera, napad na Dagdę Bujnickich i innych „rabunkach barbarzyńskich, tatarskich, dzikich, o jakich trudno dać wyobrażenie (...). W naszych Łotyszów katolików – ubolewa autorka – wstąpił szatan i to najgorszego rodzaju, nad tym dzień i noc płakać by trzeba. (...) Popełniano świętokradztwa, znieważano najświętszy sakrament, rzucano się na księży, bito ich, wiązano, plwano w twarz i urągano im” . Wtóruje jej Kazimierz Bujnicki, pogrążony w rozpaczy, gdy ogień obrócił w nicość dorobek jego życia, tak oddaje rozpacz, w jaką popadł, widząc splądrowaną i obrabowaną swą dagdzieńską posiadłość: „Westchnąwszy ciężko, widząc zupełne zniszczenie nie tylko ruchomego mojego majątku, ale, co boleśniejsza, stratę niepowrotną tylu drogich sercu memu pamiątek: wizerunki rodziców, dziadów, żony mojej niedawniutko zeszłej w Bogu, korespondencję z osobami ukochanemi lub szacowanemi wielce, ze znakomitościami w kraju i za granicą z literatami najpierwszemi polskiemi, wszystko, z czegom się chlubił, com mniemał zostawić po śmierci potomkom jako zaszczyt mojego imienia i domu, wszystko to w jednej chwili obrócone zostało w perzynę ręką barbarzyńców żadnej nie szanujących świętości!”.

Okrucieństwo chłopstwa, podżeganego przez Rosję, osiągało swój zenit, tak oto spełniały się barbarzyńskie plany wroga; nadawca Listów prorokuje dla Inflant dalsze czarne losy: „Gdyby się tu Rosja spokojnie rozsiąść mogła na naszej spuściźnie, mściłaby się z wściekłością na księżach, obalałaby ołtarze, lud by do schizmy przeciągała. Szłoby jej snadno. Wynagradzałaby odstępstwo od wiary nadaniami ziemi zbroczonej krwią prawych właścicieli”. Zniszczony kraj, zdemoralizowany lud – taki bilans zniszczeń przedstawia autor. „Jeżeli nas zostawią temu rządowi na pastwę, zaiste lepiej by nam było, gdybyśmy się nie byli rodzili. Tu nie tylko materialnie, ale i moralnie nas chcą zgubić (...) wszystko stoi na fałszu, kłamstwie, przekupstwie i jawnej niesprawiedliwości”, panuje powszechna anarchia, terror, szerzy się nienawiść i prześladowanie księży katolickich. Rząd „jedną ręką krzewi schizmę i najstraszliwszy, najczerwieńszy socjalizm, a drugą odpycha rewolucję, o ile potrzeba, ażeby nas zgubić, a siebie ocalić, wykłamać się przed Europą, a oczernić Polaków. Z tego powodu wybuch nakazany w Inflantach był nie tylko krokiem nierozsądnym, ale i niepolitycznym. Nie tylko całą prowincję i mnóstwo fortun prywatnych rzucił na pastwę zniszczenia, lecz przyszedł w pomoc rządowi i wykrył całą naszą słabą stronę. Garstka powstańców na ogromnych przestrzeniach miała do czynienia nie tylko z wojskiem, ale z czernią niezliczoną. Tak poważnemu pod każdym względem nieprzyjacielowi niepodobna się było oprzeć. Tu można było tylko organizować się i czekać ostatniej chwili. W razie wojny, przy jakiejkolwiek pomocy regularnego wojska bylibyśmy się zdobyli na coś pięknego. Bez tego musiało się stać to, co się stało. Między fortecą, koleją żelazną, rozbójnikami majątków skarbowych i Dźwiną siedzieliśmy jak w matni. Na to osobne położenie nasze nie chciano zwrócić uwagi i stało się”.

Położenie Polaków inflanckich pogarsza się z dnia na dzień: „Panuje terroryzm jakiegośmy i za mikołajowskich czasów nie znali. Murawiewów mamy na wielką i na małą skalę. Nikt pewnym nie jest jutra, na wszystko trzeba być przygotowanym” . Autorka pisze o rugowaniu Polaków z terytorium Inflant, o podżeganiu Łotyszy przeciw nim, sprowadzaniu urzędników z Rosji opłacanych z zagrabionych pieniędzy polskich, o sztucznie zaognianych porachunkach prywatnych między mieszkańcami prowincji – wyniku wykorzystywania zamętu popowstańczego przez kłamliwe i bezwzględne rosyjskie władze.

Bilans powstania jest smutny: „Przed sobą mamy kraj spustoszony, młodzież nasza idzie zaludniać stepy Azji lub graniczących z nią prowincji, lud przeciw nam się obraca, żywioły oświeceńsze są albo wytępione albo pozbawione możliwości wpływania i działania (...) Czy nie lepiej było pracować wytrwale, z poświęceniem, choć w stosunkach często przykrych i uciążliwych, posuwać się kolejno dalej i coraz dalej, niż stawić wszystko na kartę i stracić w kilka miesięcy tyle rzeczy mozolnie pozyskanych a dających możność zdobywania sobie coraz więcej? Cóż stąd, że młodzież nasza dokazała i dokazuje cudów waleczności. Cóż, że po wszystkich stronach ziemi naszej były czyny bohaterskie równające się najsławniejszym, o jakich wspominają dzieje? Wszystko to posłużyło tylko do wtrącenia nas w głębszą jeszcze przepaść. W przeddzień zmiłowania Bożego cierpliwemi być należało, a nam cierpliwości zabrakło. (...) Niestety, my pracować nie umiemy! Bić się, walczyć świetnie, umrzeć, do tego jesteśmy zawsze; ale pracować mozolnie, wytrwale, bez hałasu i pochwał, pracować może nie dla siebie, tego na nas za wiele. Próżno organizacja umiarkowana powtarzała, iż się trzeba uczyć i przysposabiać żywioły na przyszłość, że należy wzmocnić organizm narodowy; słuchano jej zrazu, a potem zawołano, że wygodniej i milej spróbować szczęścia i pójść choćby na śmierć. Odrzucono tych, którzy twierdzili, że dziś ojczyzna nie śmierci lecz życia od nas wymaga. U nas zawsze był i będzie materiał na męczenników, ale karczowników benedyktyńskich brakowało nam i brakuje” .

Te gorzkie, przenikliwe i świadczące o dobrej znajomości polskiej natury słowa niejeden raz pojawią się w dyskusji o Polakach, polskości, ofierze polskiej, nie zawsze potrzebnych i koniecznych „kamieniach na szaniec”.

Żałosny jest obraz popowstaniowych Inflant: „Zostaną zgliszcza, i tu i owdzie niedobitki jakieś niby błędne owce, zostanie spustoszenie, ruina materialna, ruina moralna, ucisk, jakiego trudno sobie wyobrazić, nędza, niemoc, zagłuszenie wszystkiego, co polskie, zwichnięcie, a przynajmniej skrępowanie wszystkiego, co katolickie, zatarcie wszelkiego śladu sumienia, (...) najohydniejsza niewola. (...) Pokój w tak pogorszonym stanie rzeczy rokuje nam powolne konanie”. Jak prorocze to były słowa, rychło pokazał czas. Walka zbrojna była dla mieszkańców Inflant prawdziwym politycznym samobójstwem, działaniem okupionym wyrokami śmierci, w najlepszym razie konfiskatą majątku, kontrybucją, zesłaniem na Syberię. Inny był wydźwięk ruchów powstańczych w Królestwie, inny w Inflantach, których mieszkańcy mogli solidaryzować się duchowo z powstańcami z Królestwa, ale współdziałać z nimi było wielkim ryzykiem. O ile na ziemiach centralnych powstanie styczniowe miało wymiar zrywu patriotycznego, manifestacji niezgody na obcych w swoim domu, tak w dalekich Inflantach, z uwagi na geograficzne położenie za Dźwiną, nie mogło być ono uważane za poważny akt polityczny i często nazywane jest „pseudopowstaniem”.
                

                                     
prof. Dorota Samborska-Kukuć

Wszystkie prawa zastrzeżone
 
Artykuł dostępny dzięki uprzejmości prof. Doroty Samborskiej-Kukuć i współpracy Ambasady RP w Rydze