„Warto być przyzwoitym” to piękna maksyma, często cytowana, choć niestety bardzo rzadko realizowana w praktyce. Jej autor, Władysław Bartoszewski, urodził się 19 lutego 1922 r., a zmarł 24 kwietnia 2015 r. Przez kilkadziesiąt lat był jedną z najbardziej charakterystycznych postaci polskiego życia publicznego. Katolik i antykomunista, działacz niepodległościowy i żołnierz Armii Krajowej, więzień polityczny w czasie komunizmu, zaprzyjaźniony z Żydami, Niemcami. Kilkakrotnie energiczny temperament i niewyparzony język postawiły go w środku politycznych kontrowersji.
Późniejszy minister spraw zagranicznych urodził się w Warszawie w 1922 r. W chwili wybuchu II wojny światowej miał 17 lat. Ona naznaczyła całe życie Bartoszewskiego. Rok później został aresztowany w łapance i trafił do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz. Dzięki interwencji rodziców i władz PCK wiosną 1941 r. wyszedł na wolność. Latem 1942 r. został pracownikiem Biura Informacji i Propagandy AK i współpracownikiem Rady Pomocy Żydom „Żegota”. Politycznie związał się ze środowiskiem Frontu Odrodzenia Polski, któremu szefowała wybitna katolicka pisarka Zofia Kossak-Szczucka, współtwórczyni „Żegoty”. Równolegle Bartoszewski studiował polonistykę na tajnym Wydziale Humanistycznym UW, choć nigdy jej nie ukończył. Pisał i redagował artykuły do prasy podziemnej. W 1944 r. wziął udział w powstaniu warszawskim, za co dwukrotnie go odznaczono.
Późniejszy minister spraw zagranicznych urodził się w Warszawie w 1922 r. W chwili wybuchu II wojny światowej miał 17 lat. Ona naznaczyła całe życie Bartoszewskiego. Rok później został aresztowany w łapance i trafił do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz. Dzięki interwencji rodziców i władz PCK wiosną 1941 r. wyszedł na wolność. Latem 1942 r. został pracownikiem Biura Informacji i Propagandy AK i współpracownikiem Rady Pomocy Żydom „Żegota”. Politycznie związał się ze środowiskiem Frontu Odrodzenia Polski, któremu szefowała wybitna katolicka pisarka Zofia Kossak-Szczucka, współtwórczyni „Żegoty”. Równolegle Bartoszewski studiował polonistykę na tajnym Wydziale Humanistycznym UW, choć nigdy jej nie ukończył. Pisał i redagował artykuły do prasy podziemnej. W 1944 r. wziął udział w powstaniu warszawskim, za co dwukrotnie go odznaczono.
Po wojnie Bartoszewski zaangażował się na krótko w działalność podziemia antykomunistycznego, a potem w działalność legalnej opozycji jako publicysta i redaktor peeselowskiej „Gazety Ludowej”. Aresztowany przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa w 1946 r., z roczną przerwą siedział w komunistycznych więzieniach do 1954 r. Po przełomie politycznym w 1956 r. kontynuował swoją działalność zainicjowaną w „Gazecie Ludowej”, wyciągając z zapomnienia zasługi Armii Krajowej oraz upamiętniając pomoc udzielaną Żydom przez Polaków. Pisał m.in. w „Stolicy” i „Tygodniku Powszechnym”.
W 1963 r. Instytut Yad Vashem odznaczył go medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Przy tej okazji złożył w Izraelu obszerną relację dotyczącą „Żegoty” i pomocy Żydom, którą ze względów cenzuralnych dopiero po wielu latach opublikowano w Polsce. W tym czasie zaczął wyjeżdżać na Zachód, nawiązując przy tym stosunki z polską emigracją. Zapraszany m.in. do Austrii, Niemiec Zachodnich czy Izraela, opowiadał o okupacji niemieckiej w Polsce, o swoich doświadczeniach wojennych i obozowych, o „Żegocie”. Stał się jednym z kluczowych uczestników dialogu polsko-żydowskiego i polsko-niemieckiego.
Kapitalne znaczenie historyczne i dokumentacyjne miały artykuły i książki publikowane przez Bartoszewskiego w latach 60. i 70. Pisał o pomocy Żydom, o niemieckich zbrodniach w okupowanej Polsce, o działalności Armii Krajowej i powstaniu warszawskim. Wśród publikacji napisanych lub współredagowanych przez niego warto wymienić „Ten jest z Ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939–1945” (1967), „Warszawski pierścień śmierci” (1967), „Ludność cywilna w Powstaniu Warszawskim. Prasa, druki ulotne i inne publikacje powstańcze” (1974), „1859 dni Warszawy” (1974).
W latach 70. Bartoszewski wykładał historię na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim i współpracował z opozycją antykomunistyczną. Znalazł się wśród uczestników Polskiego Porozumienia Niepodległościowego, współtworzył Towarzystwo Kursów Naukowych, a w 1980 r. przystąpił do Solidarności. W stanie wojennym został internowany. W III RP Bartoszewski pełnił wiele ważnych funkcji państwowych i społecznych. Był między innymi ambasadorem w Austrii, dwukrotnie ministrem spraw zagranicznych, przewodniczącym Rady Ochrony Pamięci Walki i Męczeństwa, Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej, a także wielu innych ciał społecznych i organów doradczych instytucji pamięci. Był też pierwszym przewodniczącym Rady Muzeum Historii Polski.
Poglądy sytuowały Władysława Bartoszewskiego raczej na prawo od centrum, jednak przez większą część życia funkcjonował poza ramami partyjnymi. Podczas okupacji był członkiem chadeckiego Frontu Odrodzenia Polski, a po wojnie mikołajczykowskiego PSL. Potem unikał partyjnego zaangażowania, co nie przeszkadzało mu prezentować wyrazistych poglądów. Blisko było mu do pozycji konserwatywnych czy – w tradycyjnym rozumieniu – chadeckich. Gdy w 1986 r. otrzymywał we Frankfurcie prestiżową nagrodę księgarzy niemieckich, jury w uzasadnieniu nazwało go „żarliwym katolikiem, żarliwym Polakiem i żarliwym humanistą”. Być może, gdyby powstało w Polsce ugrupowanie o charakterze przypominającym zachodnią chadecję z drugiej połowy XX w., Bartoszewski znalazłby się wśród członków takiej formacji. Dzisiaj pamięta się jego udział w kampanii prezydenckiej Bronisława Komorowskiego, natomiast rzadko wspomina się o tym, że był przecież wcześniej doradcą Lecha Kaczyńskiego jako prezydenta Warszawy.
Władysław Bartoszewski jest dzisiaj często przypominany jako człowiek dialogu. To prawda, że był jednym z głównych rzeczników pojednania z Niemcami i Żydami. Rzecz w tym, że dialog i pojednanie, w które zaangażowany był Bartoszewski, były oparte nie na rozmywaniu, ale na jasnym zdefiniowaniu stanowisk. Temu służyła wieloletnia praca nad dokumentowaniem okupacji niemieckiej oraz pomocy udzielanej Żydom przez Polaków. Jej wybitnym przykładem jest relacja złożona przez niego w Yad Vashem w 1963 r. Warto wspomnieć kilka punktów, w których głos Bartoszewskiego wybrzmiewa szczególnie mocno i przekonująco.
Podkreślał on ścisły związek „Żegoty” z Polskim Państwem Podziemnym i finansowanie jej przez rząd polski w Londynie. „Kolosalne usługi oddawało duchowieństwo”, mówił twardo, jednocześnie wskazując, że „nie można uważać, że wszyscy ludzie, którzy Radzie pomagali, wiedzieli że pomagają Żydom”. Taka jednak była cena konspiracji. Bartoszewski odpierał zarzuty, jakoby Polskie Państwo Podziemne niedostatecznie walczyło ze szmalcownictwem. Wyroków na ludzi wymuszających haracze lub denuncjujących kryjówki zajmowane przez Żydów nie ferowano jednak na podstawie donosów, ale po długotrwałych śledztwach. Te sprawy były wyjątkowo trudne - często dysponowano wyłącznie rysopisem. Ustalenie nazwiska szmalcownika – jeśli w ogóle było możliwe - wymagało uzyskania informacji przez kontakty podziemia w podporządkowanej Niemcom policji kryminalnej. Bartoszewski nie przymykał przy tym oczu na przykłady antysemityzmu w polskim podziemiu, lecz jednocześnie wystrzegał się uogólnień. Był przeciwnikiem nacjonalizmu, ale nieraz ciepło wspominał tych przedstawicieli Narodowej Demokracji, którzy wykazali się odwagą we wspieraniu żydowskich współobywateli.
Uczestnicząc w rozmaitych inicjatywach na rzecz pojednania z Niemcami, Bartoszewski wykazywał się jednocześnie konsekwencją w zwalczaniu tamtejszych przejawów rewizjonizmu. Na przełomie wieków krytykował pomysł wybudowania Centrum Przeciw Wypędzeniom, prezentującego Niemców jako ofiary II wojny światowej, jako ludzi niesprawiedliwie wyrugowanych z ojczyzny (czyli obecnych polskich ziemi zachodnich i północnych). Znakomitym przykładem tej postawy był list do Norberta Lammerta, przewodniczącego Bundestagu z marca 2009 r., w którym atakował inicjatorkę Centrum, Erikę Steinbach:
Po wojnie Bartoszewski zaangażował się na krótko w działalność podziemia antykomunistycznego, a potem w działalność legalnej opozycji jako publicysta i redaktor peeselowskiej „Gazety Ludowej”. Aresztowany przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa w 1946 r., z roczną przerwą siedział w komunistycznych więzieniach do 1954 r. Po przełomie politycznym w 1956 r. kontynuował swoją działalność zainicjowaną w „Gazecie Ludowej”, wyciągając z zapomnienia zasługi Armii Krajowej oraz upamiętniając pomoc udzielaną Żydom przez Polaków. Pisał m.in. w „Stolicy” i „Tygodniku Powszechnym”.
W 1963 r. Instytut Yad Vashem odznaczył go medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Przy tej okazji złożył w Izraelu obszerną relację dotyczącą „Żegoty” i pomocy Żydom, którą ze względów cenzuralnych dopiero po wielu latach opublikowano w Polsce. W tym czasie zaczął wyjeżdżać na Zachód, nawiązując przy tym stosunki z polską emigracją. Zapraszany m.in. do Austrii, Niemiec Zachodnich czy Izraela, opowiadał o okupacji niemieckiej w Polsce, o swoich doświadczeniach wojennych i obozowych, o „Żegocie”. Stał się jednym z kluczowych uczestników dialogu polsko-żydowskiego i polsko-niemieckiego.
Kapitalne znaczenie historyczne i dokumentacyjne miały artykuły i książki publikowane przez Bartoszewskiego w latach 60. i 70. Pisał o pomocy Żydom, o niemieckich zbrodniach w okupowanej Polsce, o działalności Armii Krajowej i powstaniu warszawskim. Wśród publikacji napisanych lub współredagowanych przez niego warto wymienić „Ten jest z Ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939–1945” (1967), „Warszawski pierścień śmierci” (1967), „Ludność cywilna w Powstaniu Warszawskim. Prasa, druki ulotne i inne publikacje powstańcze” (1974), „1859 dni Warszawy” (1974).
W latach 70. Bartoszewski wykładał historię na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim i współpracował z opozycją antykomunistyczną. Znalazł się wśród uczestników Polskiego Porozumienia Niepodległościowego, współtworzył Towarzystwo Kursów Naukowych, a w 1980 r. przystąpił do Solidarności. W stanie wojennym został internowany. W III RP Bartoszewski pełnił wiele ważnych funkcji państwowych i społecznych. Był między innymi ambasadorem w Austrii, dwukrotnie ministrem spraw zagranicznych, przewodniczącym Rady Ochrony Pamięci Walki i Męczeństwa, Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej, a także wielu innych ciał społecznych i organów doradczych instytucji pamięci. Był też pierwszym przewodniczącym Rady Muzeum Historii Polski.
Poglądy sytuowały Władysława Bartoszewskiego raczej na prawo od centrum, jednak przez większą część życia funkcjonował poza ramami partyjnymi. Podczas okupacji był członkiem chadeckiego Frontu Odrodzenia Polski, a po wojnie mikołajczykowskiego PSL. Potem unikał partyjnego zaangażowania, co nie przeszkadzało mu prezentować wyrazistych poglądów. Blisko było mu do pozycji konserwatywnych czy – w tradycyjnym rozumieniu – chadeckich. Gdy w 1986 r. otrzymywał we Frankfurcie prestiżową nagrodę księgarzy niemieckich, jury w uzasadnieniu nazwało go „żarliwym katolikiem, żarliwym Polakiem i żarliwym humanistą”. Być może, gdyby powstało w Polsce ugrupowanie o charakterze przypominającym zachodnią chadecję z drugiej połowy XX w., Bartoszewski znalazłby się wśród członków takiej formacji. Dzisiaj pamięta się jego udział w kampanii prezydenckiej Bronisława Komorowskiego, natomiast rzadko wspomina się o tym, że był przecież wcześniej doradcą Lecha Kaczyńskiego jako prezydenta Warszawy.
Władysław Bartoszewski jest dzisiaj często przypominany jako człowiek dialogu. To prawda, że był jednym z głównych rzeczników pojednania z Niemcami i Żydami. Rzecz w tym, że dialog i pojednanie, w które zaangażowany był Bartoszewski, były oparte nie na rozmywaniu, ale na jasnym zdefiniowaniu stanowisk. Temu służyła wieloletnia praca nad dokumentowaniem okupacji niemieckiej oraz pomocy udzielanej Żydom przez Polaków. Jej wybitnym przykładem jest relacja złożona przez niego w Yad Vashem w 1963 r. Warto wspomnieć kilka punktów, w których głos Bartoszewskiego wybrzmiewa szczególnie mocno i przekonująco.
Podkreślał on ścisły związek „Żegoty” z Polskim Państwem Podziemnym i finansowanie jej przez rząd polski w Londynie. „Kolosalne usługi oddawało duchowieństwo”, mówił twardo, jednocześnie wskazując, że „nie można uważać, że wszyscy ludzie, którzy Radzie pomagali, wiedzieli że pomagają Żydom”. Taka jednak była cena konspiracji. Bartoszewski odpierał zarzuty, jakoby Polskie Państwo Podziemne niedostatecznie walczyło ze szmalcownictwem. Wyroków na ludzi wymuszających haracze lub denuncjujących kryjówki zajmowane przez Żydów nie ferowano jednak na podstawie donosów, ale po długotrwałych śledztwach. Te sprawy były wyjątkowo trudne - często dysponowano wyłącznie rysopisem. Ustalenie nazwiska szmalcownika – jeśli w ogóle było możliwe - wymagało uzyskania informacji przez kontakty podziemia w podporządkowanej Niemcom policji kryminalnej. Bartoszewski nie przymykał przy tym oczu na przykłady antysemityzmu w polskim podziemiu, lecz jednocześnie wystrzegał się uogólnień. Był przeciwnikiem nacjonalizmu, ale nieraz ciepło wspominał tych przedstawicieli Narodowej Demokracji, którzy wykazali się odwagą we wspieraniu żydowskich współobywateli.
Uczestnicząc w rozmaitych inicjatywach na rzecz pojednania z Niemcami, Bartoszewski wykazywał się jednocześnie konsekwencją w zwalczaniu tamtejszych przejawów rewizjonizmu. Na przełomie wieków krytykował pomysł wybudowania Centrum Przeciw Wypędzeniom, prezentującego Niemców jako ofiary II wojny światowej, jako ludzi niesprawiedliwie wyrugowanych z ojczyzny (czyli obecnych polskich ziemi zachodnich i północnych). Znakomitym przykładem tej postawy był list do Norberta Lammerta, przewodniczącego Bundestagu z marca 2009 r., w którym atakował inicjatorkę Centrum, Erikę Steinbach:
„Jako Europejczyk nie mogę zaakceptować fałszywej interpretacji historii publicznie forsowanej przez Panią Steinbach, jakoby Polska miała planować długofalowo i realizować proces wysiedlenia Niemców już na długo przed konferencją poczdamską. Założenie to wyrwane z kontekstu przyczynowo-skutkowego jest niczym innym, jak zakłamywaniem historii. Według takiej wykładni barbarzyństwo Hitlera byłoby jedynie pretekstem dla Polaków do rozliczenia się z Niemcami”.
Władysław Bartoszewski był przeciwnikiem komunizmu i zawsze działał na rzecz demokratycznej, niepodległej Polski. Z tego powodu trafił w okresie stalinowskim do więzienia. Ale swojego postępowania nie zmienił także i później, współpracując z emigracją w latach 60. czy działając w demokratycznej opozycji w latach 70. i 80. W jego działalności jest bez liku przykładów wierności etosowi niepodległościowemu i racjom rządu polskiego na emigracji.
Po upadku komunizmu sprzeciwiał się fraternizacji części środowisk postsolidarnościowych z postkomunistami. Gdy w 1995 r. Jan Karski poparł w kampanii wyborczej Aleksandra Kwaśniewskiego, Bartoszewski wspólnie z Janem Nowakiem-Jeziorańskim wystosował list otwarty do byłego emisariusza, uznając jego zachowanie za zdradę ideałów przyświecających antykomunistycznej opozycji i polskiej emigracji politycznej. Bartoszewski niejednokrotnie pozwalał sobie na złośliwości wobec osób, które miały epizod współpracy z komunistami.
Władysław Bartoszewski był prekursorem tego, co można nazwać polityką historyczną. Jego obrona polskich racji, choć czasem twarda, zawsze zawierała szacunek dla przeciwnika. Był politykiem odważnym, który szukał mocnych punktów polskiej narracji historycznej, nie zaprzeczał zaś niewygodnym prawdom. W jednym z przemówień wskazał na dwa elementy, bez których pokój jest niemożliwy: wolność i prawdę. Bartoszewski starał się realizować konkretne sprawy, tłumaczyć za granicą polski punkt widzenia, niełatwe polskie losy. Jego działalność pozostaje wyzwaniem i może być inspiracją dla polskiej polityki pamięci.
Po upadku komunizmu sprzeciwiał się fraternizacji części środowisk postsolidarnościowych z postkomunistami. Gdy w 1995 r. Jan Karski poparł w kampanii wyborczej Aleksandra Kwaśniewskiego, Bartoszewski wspólnie z Janem Nowakiem-Jeziorańskim wystosował list otwarty do byłego emisariusza, uznając jego zachowanie za zdradę ideałów przyświecających antykomunistycznej opozycji i polskiej emigracji politycznej. Bartoszewski niejednokrotnie pozwalał sobie na złośliwości wobec osób, które miały epizod współpracy z komunistami.
***
Władysław Bartoszewski był prekursorem tego, co można nazwać polityką historyczną. Jego obrona polskich racji, choć czasem twarda, zawsze zawierała szacunek dla przeciwnika. Był politykiem odważnym, który szukał mocnych punktów polskiej narracji historycznej, nie zaprzeczał zaś niewygodnym prawdom. W jednym z przemówień wskazał na dwa elementy, bez których pokój jest niemożliwy: wolność i prawdę. Bartoszewski starał się realizować konkretne sprawy, tłumaczyć za granicą polski punkt widzenia, niełatwe polskie losy. Jego działalność pozostaje wyzwaniem i może być inspiracją dla polskiej polityki pamięci.
Robert Kostro
