Wielkie Księstwo w kulturze pamięci Litwy

Jakie miejsce w pamięci historycznej Litwinów zajmuje Wielkie Księstwo?

Przez ostatnie siedemdziesiąt-osiemdziesiąt lat Wielkie Księstwo Litewskie, mimo zmieniających się interpretacji, było podstawowym elementem kultury pamięci Litwy. W XXI wieku po raz pierwszy od lat trzydziestych ubiegłego wieku Wielkie Księstwo straciło trochę na znaczeniu.

Na czym polega ta zmiana?

W ostatnich latach litewska pamięć historyczna stała się podobna do polskiej. W obu krajach w centrum znalazły się te same wydarzenia: druga wojna światowa i utrata niepodległości. Mówię nieraz, że w ostatnich latach naszego bohatera narodowego Witolda zastąpiło dwóch nowych: Mołotow i Ribbentrop.

Chyba jednak całkiem Witolda nie zastąpili...

Oczywiście, mimo zmian poszczególne elementy pamięci nie tracą całkowicie aktualności. Wielkie Księstwo Litewskie w litewskiej kulturze pamięci zajmuje miejsce szczególne. W litewskiej pamięci Litwa jest przede wszystkim ofiarą. W tej konstrukcji Wielkie Księstwo wraz z jego osiągnięciami stanowi element pozytywny.
    Trzeba przy tym wziąć pod uwagę, że litewskie rozumienie tego, jakim państwem było Wielkie Księstwo, różni się bardzo od polskiego punktu widzenia. W kulturze pamięci Litwy Wielkie Księstwo jest przedstawiane jako państwo ściśle litewskie, nie mające właściwie nic wspólnego z Rzecząpospolitą czy z Polską.

To w takim razie jak są rozumiane te fakty, które wiążą historię Rzeczypospolitej z dziejami Wielkiego Księstwa, przede wszystkim kolejne akty unii?

To było wielkim problemem dla Litwinów w wieku XX. Unie próbowano przemilczeć albo też mówiono o nich negatywnie. W okresie międzywojennym stworzono bardzo ciekawą konstrukcję intelektualną, w której chrzest Litwy był wydarzeniem pozytywnym, ale to, że był on konsekwencją unii krewskiej, po prostu przemilczano. Specyficzne dla całości tej kultury pamięci jest w ogóle ignorowanie Polski, polskiego elementu w historii Litwy.

Niełatwo chyba zignorować Polskę, jeżeli się mówi o Wielkim Księstwie Litewskim.

W tej wizji można mówić o stosunkach polsko-litewskich, byle w sposób eksponujący konflikty między nami. Przykładem może być bitwa pod Grunwaldem. Sprawa ta jest dobrze zbadana. Z badań tych wynika, że już na początku wieku XX obawiano się pamięci o tej bitwie, bo mogła ona przypomnieć o ścisłych związkach Litwinów z Polakami. Co więc zrobili Litwini, żeby móc zacząć o niej mówić? Otóż na pierwszy plan wysunęli pytanie o to, kto w tej bitwie dowodził – Witold czy Jagiełło. W ten sposób pojawił się konflikt z Polską i wtedy już łatwo było o tej bitwie mówić...

A jak z tej perspektywy wyglądały rozbiory? Co właściwie stało się w XVIII wieku z Wielkim Księstwem?

Wizja Wielkiego Księstwa Litewskiego w litewskiej kulturze pamięci jest też odpowiednio dopasowana chronologicznie. Litwini najczęściej pamiętają jedynie jego „złoty wiek”, który związany jest z Witoldem i trwa mniej więcej do jego śmierci. W wersji uproszczonej, która nadal istnieje w kulturze pamięci, po śmierci Witolda Litwy już nie było i dlatego nie trzeba było w ogóle pamiętać o rozbiorach.

Czy ustalenia historyków – choćby takie, jakie przedstawiane są na konferencjach organizowanych przez Muzeum Historii Polski, w których Pan i Pańscy litewscy koledzy biorą żywy udział – mają szansę wpłynąć na zmianę litewskiego sposobu pamiętania Wielkiego Księstwa?

Na litewską pamięć o Wielkim Księstwie wpłynęły audycje telewizyjne prowadzone przez profesorów Alfredasa Bumblauskasa i Edvardasa Gudavičiusa, które były bardzo popularne. Próbowali oni trochę zmienić schemat patrzenia na Wielkie Księstwo Litewskie, wysuwając na pierwszy plan osiągnięcia kulturalne tego okresu, w tym na przykład takie zjawisko jak barok wileński. W wyniku takich działań dochodzi do pewnej rewizji wizerunku Wielkiego Księstwa, który dominował w litewskiej pamięci. Dyskusje na ten temat trwają, a ich wyniki są niejednoznaczne. Dyskutuje się też o Konstytucji 3 maja. Jest nawet ustawa sejmowa, która stwierdza, że jest to jedno z wydarzeń historycznych, o których społeczeństwo powinno pamiętać. To samo można powiedzieć o stosunku do unii krewskiej i unii lubelskiej. Prace historyków litewskich oraz angielskich, działających na Litwie, na temat charakteru unii krewskiej sprawiły, że nie jest już przyjmowana tak emocjonalnie, jak jeszcze przed drugą wojną światową. Podobnie dzieję się z unią lubelską, co widać w tekstach publicystycznych na jej temat.

Widać więc powody do ostrożnego optymizmu...




Prof. dr hab. Alvydas Nikžentaitis – historyk, w latach 2000–2008 dyrektor Litewskiego Instytutu Historycznego. Zajmuje się m.in. historią relacji litewsko-krzyżackich, Litwą przedchrześcijańską, historią mitów i stereotypów oraz kulturą pamięci. Odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Zasługi RP „za wybitne zasługi w rozwijaniu współpracy między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Litewską, za propagowanie wiedzy o wspólnym dziedzictwie historycznym narodów tworzących Rzeczpospolitą Obojga Narodów”.