Sytuacja gospodarcza przełomu lat 2008/2009 nie napawa optymizmem. Pęknięcie „bańki spekulacyjnej”, zahamowanie wzrostu gospodarczego, upadki banków na świecie, podzielone poglądy wśród ekonomistów, co do kwestii „co robić?”. To wszystko skłania do zastanowienia, czy nie wpadamy w kolejną Wielką Depresję. Na czym polegał kryzys z 1929 roku i na ile przypomina on dzisiejszą sytuację?
Za początek Wielkiego Krachu uważa się zwykle dzień 24 października 1929 roku. Uprzednio rynek papierów wartościowych w USA był dość niestabilny, akcje to traciły, to zyskiwały na wartości, lecz sytuacja nie wyglądała jeszcze groźnie. W czwartek, 24 października, na nowojorskiej Wall Street pozbyto się rekordowej do tego czasu ilości akcji – ok. 13 milionów. Co za tym idzie, ich wartość gwałtownie spadła. Niskie ceny nie zachęciły jednak tym razem graczy giełdowych do zakupów. Wręcz przeciwnie – przestraszyli się oni dalszych spadków i zaczęli pozbywać akcji. W „Czarny Wtorek”, 29 października już 16 milionów akcji szukało nowych właścicieli, a nie na odwrót. Wybuchła panika, a ceny papierów wartościowych pikowały w dół. Tak zaczął się najpoważniejszy kryzys ekonomiczny w kapitalistycznym świecie XX wieku.
Na początku stratnymi byli przede wszystkim gracze giełdowi, zarówno pojedynczy ludzie, jak i duże banki. Ci pierwsi tracili nieraz wszystkie swoje pieniądze. I nie tylko swoje – wielu z nich było bardzo zadłużonych. Gospodarczy boom lat 20` przyzwyczaił ich do stale wzrastających dochodów i nie spodziewali się, że będą mogli mieć kłopoty ze spłatą pożyczek. A im więcej pieniędzy zainwestuje się na giełdzie, tym więcej można zarobić... Tymczasem po krachu na Wall Street Ci ludzie stawali się bankrutami. Nie stać ich było na utrzymanie uprzedniego poziomu życia - obiady w restauracjach, nowe samochody, meble, zatrudnianie służących. Nie można już było na nich zarobić. Producenci i usługodawcy tracili klientów i sami zaczynali ograniczać swoją działalność – to znaczy ciąć pensję lub zwalniać ludzi. Ci ludzie z kolei tracąc źródło dochodu również musieli ograniczać swoją konsumpcję i tak kółko recesji się zamykało.
Banki i inne instytucje finansowe zostały uderzone z dwóch stron. Wielu z ich kredytobiorców – graczy giełdowych - stało się niewypłacalnych i pożyczone im pieniądze przepadały. Kapitał zainwestowany w akcje dosłownie znikał z dnia na dzień, zamiast na siebie zarabiać. Z drugiej strony wiadomości o złej kondycji banków przedostawały się do publicznej wiadomości, często w wyolbrzymionej formie. Reakcją zwykłych ludzi, nawet nie mających żadnej styczności z giełdą, było wycofywanie swoich oszczędności z banków. Robiono to często panicznie, w strachu, że dla tych ostatnich może po prostu zabraknąć pieniędzy. Banki pozbawione kapitału nie mogły odgrywać swojej roli „pasa transmisyjnego dla pieniędzy” w gospodarce. W ciągu roku upadło ponad 700 tych instytucji. System finansowy się zaciął.
Do pogłębienia kryzysu z początku lat 30` przyczyniły się jeszcze dwie kwestie. Pierwszą z nich była wojna na cła. Rozpętały ją również Stany Zjednoczone (The Smoot-Hawley Act), lecz inne kraje nie pozostały im dłużne. Przywódcy sądzili, że podnosząc cła, zwiększą udział krajowego przemysłu w rynku, gdyż ludzie przestaną kupować importowane produkty. Założenie było poniekąd słuszne, lecz nie wzięto pod uwagę, że inne kraje odpowiedzą tym samym. Handel międzynarodowy znacznie osłabł, a eksporterzy znaleźli się na bruku.
Drugą kwestią był obowiązujący wtedy powszechnie na świecie (również w Polsce) system parytetu złota. Polegał on na tym, że państwo gwarantowało wymienialność banknotów na złoto po ustalonym kursie. W związku z tym nie mogło drukować pieniędzy o ile nie zwiększał się zapas złota w jego posiadaniu. Zapobiegało to szybkiej inflacji. Niestety w sytuacji kryzysu taki stan rzeczy zachęcał tylko do trzymania pieniędzy pod poduszką. Podczas gdy wartość akcji, ziemi, produktów przemysłowych i siły roboczej wciąż malała, to złoto pozostawało na tym samym poziomie. A z nim obowiązująca waluta. Nie było sensu inwestować pieniędzy lub trzymać ich w banku, skoro zyskiwały one wartości leżąc bezczynnie w portfelu. Pieniądz stał się poszukiwanym dobrem, którego ludzie niechętnie się pozbywali.
Podobnie jak na początku XXI wieku, kryzys nie ograniczył się do samych Stanów Zjednoczonych. Te ograniczyły zarówno inwestycje zagraniczne, jak i import. Uderzyło to zwłaszcza w Wielką Brytanię i Niemcy. A zła sytuacja w tych krajach oznaczała kłopoty dla polskiego eksportu. Dodatkowo sytuację utrudniał wyżej wspominany fakt przywiązania polskiej waluty do złota. Realna wartość polskich towarów za granicą spadała, gdyż na Zachodzie brakowało środków, by kupować naszą żywność i nasz węgiel. Jednak sztywny kurs złotego wobec innych walut, również opartych na złocie, oznaczał, że ceny eksportowanych produktów mogły spadać tylko równolegle ze spadkiem cen w kraju. Co też się działo, ku rozpaczy przemysłu ciężkiego i rolników. Polskie władze były bardzo przywiązane do silnej i stabilnej złotówki z racji wcześniejszych przykrych doświadczeń z hiperinflacją. Niestety skutek był taki, że polski eksport był za drogi, a ceny w kraju wciąż spadały. Najgorsza sytuacja panowała na wsi. Rolnicy nie byli skłonni do opuszczania gospodarstw (w mieście i tak nie było pracy), a musieli jakoś zarabiać na życie. Więc przy niższych cenach starali się wytwarzać więcej żywności, co napędzało tylko dalszy spadek cen na artykuły rolne.
Przyczyny kryzysu z lat 30. i obecne są w pewnym stopniu podobne. W obydwu przypadkach doszło do „przegrzania gospodarki” przy wysokim poziomie zadłużenia i nagłego spadku wartości akcji. Mamy dziś podobne problemy z „zatkaniem się” systemu finansowego. Z drugiej strony podejście rządów do kryzysu jest zupełnie odmienne. Nie obowiązuje standard złota i banki centralne mają dużo większą swobodę w manipulowaniu pieniądzem. Wszędzie istnieją różnorakie zabezpieczenia socjalne, które nie pozwalają ludziom tak łatwo wypadać poza obręb rynku z powodu biedy. Wreszcie struktura dzisiejszej gospodarki różni się zasadniczo od tej sprzed 80 lat. Przemysł i rolnictwo nie stanowią już głównej siły napędowej. Obieg informacji jest dużo sprawniejszy, a powiązania między państwami o wiele ściślejsze. Zupełnie zmieniło się podejście do rywalizacji gospodarczej i chęć współpracy na forum międzynarodowym jest znacznie wyższa niż miało to miejsce w okresie międzywojennym. Historia się nie powtarza, lecz można z niej wyciągnąć wiele ciekawych wniosków.
Na początku stratnymi byli przede wszystkim gracze giełdowi, zarówno pojedynczy ludzie, jak i duże banki. Ci pierwsi tracili nieraz wszystkie swoje pieniądze. I nie tylko swoje – wielu z nich było bardzo zadłużonych. Gospodarczy boom lat 20` przyzwyczaił ich do stale wzrastających dochodów i nie spodziewali się, że będą mogli mieć kłopoty ze spłatą pożyczek. A im więcej pieniędzy zainwestuje się na giełdzie, tym więcej można zarobić... Tymczasem po krachu na Wall Street Ci ludzie stawali się bankrutami. Nie stać ich było na utrzymanie uprzedniego poziomu życia - obiady w restauracjach, nowe samochody, meble, zatrudnianie służących. Nie można już było na nich zarobić. Producenci i usługodawcy tracili klientów i sami zaczynali ograniczać swoją działalność – to znaczy ciąć pensję lub zwalniać ludzi. Ci ludzie z kolei tracąc źródło dochodu również musieli ograniczać swoją konsumpcję i tak kółko recesji się zamykało.
Banki i inne instytucje finansowe zostały uderzone z dwóch stron. Wielu z ich kredytobiorców – graczy giełdowych - stało się niewypłacalnych i pożyczone im pieniądze przepadały. Kapitał zainwestowany w akcje dosłownie znikał z dnia na dzień, zamiast na siebie zarabiać. Z drugiej strony wiadomości o złej kondycji banków przedostawały się do publicznej wiadomości, często w wyolbrzymionej formie. Reakcją zwykłych ludzi, nawet nie mających żadnej styczności z giełdą, było wycofywanie swoich oszczędności z banków. Robiono to często panicznie, w strachu, że dla tych ostatnich może po prostu zabraknąć pieniędzy. Banki pozbawione kapitału nie mogły odgrywać swojej roli „pasa transmisyjnego dla pieniędzy” w gospodarce. W ciągu roku upadło ponad 700 tych instytucji. System finansowy się zaciął.
Do pogłębienia kryzysu z początku lat 30` przyczyniły się jeszcze dwie kwestie. Pierwszą z nich była wojna na cła. Rozpętały ją również Stany Zjednoczone (The Smoot-Hawley Act), lecz inne kraje nie pozostały im dłużne. Przywódcy sądzili, że podnosząc cła, zwiększą udział krajowego przemysłu w rynku, gdyż ludzie przestaną kupować importowane produkty. Założenie było poniekąd słuszne, lecz nie wzięto pod uwagę, że inne kraje odpowiedzą tym samym. Handel międzynarodowy znacznie osłabł, a eksporterzy znaleźli się na bruku.
Drugą kwestią był obowiązujący wtedy powszechnie na świecie (również w Polsce) system parytetu złota. Polegał on na tym, że państwo gwarantowało wymienialność banknotów na złoto po ustalonym kursie. W związku z tym nie mogło drukować pieniędzy o ile nie zwiększał się zapas złota w jego posiadaniu. Zapobiegało to szybkiej inflacji. Niestety w sytuacji kryzysu taki stan rzeczy zachęcał tylko do trzymania pieniędzy pod poduszką. Podczas gdy wartość akcji, ziemi, produktów przemysłowych i siły roboczej wciąż malała, to złoto pozostawało na tym samym poziomie. A z nim obowiązująca waluta. Nie było sensu inwestować pieniędzy lub trzymać ich w banku, skoro zyskiwały one wartości leżąc bezczynnie w portfelu. Pieniądz stał się poszukiwanym dobrem, którego ludzie niechętnie się pozbywali.
Podobnie jak na początku XXI wieku, kryzys nie ograniczył się do samych Stanów Zjednoczonych. Te ograniczyły zarówno inwestycje zagraniczne, jak i import. Uderzyło to zwłaszcza w Wielką Brytanię i Niemcy. A zła sytuacja w tych krajach oznaczała kłopoty dla polskiego eksportu. Dodatkowo sytuację utrudniał wyżej wspominany fakt przywiązania polskiej waluty do złota. Realna wartość polskich towarów za granicą spadała, gdyż na Zachodzie brakowało środków, by kupować naszą żywność i nasz węgiel. Jednak sztywny kurs złotego wobec innych walut, również opartych na złocie, oznaczał, że ceny eksportowanych produktów mogły spadać tylko równolegle ze spadkiem cen w kraju. Co też się działo, ku rozpaczy przemysłu ciężkiego i rolników. Polskie władze były bardzo przywiązane do silnej i stabilnej złotówki z racji wcześniejszych przykrych doświadczeń z hiperinflacją. Niestety skutek był taki, że polski eksport był za drogi, a ceny w kraju wciąż spadały. Najgorsza sytuacja panowała na wsi. Rolnicy nie byli skłonni do opuszczania gospodarstw (w mieście i tak nie było pracy), a musieli jakoś zarabiać na życie. Więc przy niższych cenach starali się wytwarzać więcej żywności, co napędzało tylko dalszy spadek cen na artykuły rolne.
Przyczyny kryzysu z lat 30. i obecne są w pewnym stopniu podobne. W obydwu przypadkach doszło do „przegrzania gospodarki” przy wysokim poziomie zadłużenia i nagłego spadku wartości akcji. Mamy dziś podobne problemy z „zatkaniem się” systemu finansowego. Z drugiej strony podejście rządów do kryzysu jest zupełnie odmienne. Nie obowiązuje standard złota i banki centralne mają dużo większą swobodę w manipulowaniu pieniądzem. Wszędzie istnieją różnorakie zabezpieczenia socjalne, które nie pozwalają ludziom tak łatwo wypadać poza obręb rynku z powodu biedy. Wreszcie struktura dzisiejszej gospodarki różni się zasadniczo od tej sprzed 80 lat. Przemysł i rolnictwo nie stanowią już głównej siły napędowej. Obieg informacji jest dużo sprawniejszy, a powiązania między państwami o wiele ściślejsze. Zupełnie zmieniło się podejście do rywalizacji gospodarczej i chęć współpracy na forum międzynarodowym jest znacznie wyższa niż miało to miejsce w okresie międzywojennym. Historia się nie powtarza, lecz można z niej wyciągnąć wiele ciekawych wniosków.
Łukasz Wojtach
