Wacław Felczak. Od tworzenia historii do opisywania historii

Ze względu na swoje doświadczenie przedwojenne, wcześniejsze już kontakty i zainteresowanie Węgrami, a także mniejsze predyspozycje do partyzantki, a za to duże talenty dyplomatyczne, dobrą sprawność fizyczną i wiele innych kwalifikacji, był jednym z najważniejszych twórców Placówki „W” w Budapeszcie, gdzie spędził większość czasu wojny. Organizował łączność pomiędzy Rządem RP na uchodźstwie a Delegaturą Rządu na Kraj. Dotyczyła ona najpierw organizowania tras kurierskich (w kwestiach bardzo ważnych sam niekiedy podejmował się roli kuriera), dzięki którym przepływały dokumenty, pieniądze i ludzie. Kanały przerzutowe biegły w różne strony, przekazując zadania i rozkazy dla Polaków w centrum Europy, na Bałkanach, w Turcji. Zbierano też informacje dla rządu o przebiegu działań wojennych, organizacjach, siłach i nastrojach – dane niezbędne, by z oddali podejmować decyzje.

Z dokumentacji wynika jednak jasno, że praca w Placówce „W” wiązała się nie tylko z niebezpiecznymi eskapadami związanymi z nielegalnym przekraczaniem granic, ryzykiem więzienia lub śmierci. Środowisko konspiracyjne było także silnie skonfliktowane politycznie i personalnie, nie brakowało intryg, podejrzeń, donosów, ambicjonalnych gier. Mimo tych wszystkich słabości, Felczak nie ulegał presji i systematycznie planował pracę, wykonywał zadania. Najpierw używał pseudonimu „Lech”, aż do 1945 r., kiedy to jako emisariusz Polskiego Państwa Podziemnego wysłany został do Londynu, by zaprezentować sytuację w Polsce i powody likwidacji podziemia w dotychczasowym kształcie. Później jako Wacław Lechicki próbował współtworzyć nowy typ konspiracji, ale był przeciwny chaotycznym działaniom partyzanckich grup różnych organizacji, prowadzącym do nadmiernego rozlewu krwi. Ta druga misja okazała się trudniejsza i skończyła się ciężkim więzieniem i torturami. Życie cudem ocalił, ale utracił nadzieje i perspektywami. Felczak przeżył już wcześniej aresztowanie w czasie wojny, ale wówczas brawurowa ucieczka wyprowadziła go na Zachód. Po drodze jednak musiał trafić do lasu. Druga ucieczka już po wojnie przy kolejnym przekraczaniu granicy okazała się ciągiem feralnych zdarzeń.

Zanim jednak trafił do komunistycznego więzienia, w sposób istotny włączył się w życie emigracyjne, rozpoczynając równocześnie studia doktoranckie w Paryżu. Wypracowywał koncepcje pracy emigracyjnej, pomocy dla organizującej się konspiracji antykomunistycznej, wyprowadzenia ludzi z lasu na pola walki bezpieczniejsze, choć z dłuższą perspektywą osiągnięcia skutku. Potrafił oceniać zagrożenia i szanse różnych działań. Jego ścieżki kurierskie były precyzyjnie wytyczone. Mimo tego w grudniu 1948 r. został aresztowany w Czechosłowacji  i przekazany w ręce aparatu bezpieczeństwa PRL.

Autor szczegółowo prezentuje cały okres więzienny, przebieg śledztwa, tortury, stan wiedzy i świadomości w różnych momentach wymuszania zeznań. Zdumiewa fakt, jak roztropnie, mimo zadawanego bólu, składał zeznania, by nie zaszkodzić nikomu spośród tych, o których UB nie wiedziało, a mogli jeszcze być w jego zasięgu. Mówił o tym, o czym już przeciwnik miał informacje, o tych, którzy już nie żyli lub byli całkowicie nieosiągalni.

Nie zdradził niczego, co stanowiło istotną tajemnicę „wolnej Polski” albo też pogrążyłoby kogokolwiek. Nie grał jednak bohatera. Nie robił tego także ani wcześniej, ani później, po wyjściu z więzienia w 1956 r., ani nawet po 1989 r. Tylko raz, już u schyłku życia, wygłosił wykład o pracy kurierskiej, której był bohaterem. W czasie śledztwa starannie omijał tylko swoją przynależność i rolę, jaką pełnił w SP. Nigdy jednak ani w więzieniu, ani po wyjściu na wolność nie dał się złamać i nie poszedł na współpracę z organami bezpieczeństwa, choć wielokrotnie próbowano go do tego nakłonić.

Wolność także nie okazała się łatwa. Najpierw było podreperowanie stanu zdrowia, później próby powrotu do pracy naukowej, po drodze nieudana próba pracy w „Tygodniku Powszechnym”. Przez niemal całe życie – brak własnego mieszkania i niedostatek materialny, co uniemożliwiło założenie rodziny. Mimo licznych przeszkód, dzięki mniej pokornym profesorom udało mu się uzyskać pracę, a później etat na Uniwersytecie Jagiellońskim.

Dorobek naukowy musiał budować od nowa. Osiągnięcia w tej dziedzinie, publikacje, także popularnonaukowe, kolejne stopnie naukowe nie dawały mu przepustki do nominacji profesorskiej do końca PRL. Otrzymał ją dopiero wkrótce przed śmiercią od prezydenta Lecha Wałęsy.

Życie na podsłuchu, w otoczeniu donosicieli i „sprawozdawców” z PZPR, nie złamało jego postawy. Spowodowało jednak ograniczenie kontaktów krajowych, a zwłaszcza dawnych, zagranicznych, by nie narażać siebie i przyjaciół, a zwłaszcza ludzi młodych, swoich wychowanków i studentów, na zarzuty szpiegostwa lub inne polityczne komplikacje. Nie zaangażował się jednak wprost w działalność opozycyjną za czasów PRL.

Jego dorobek, wiedzę i doświadczenie chciał uhonorować minister Skubiszewski, oferując mu stanowisko ambasadora na Węgrzech. Stan zdrowia nie pozwolił mu jednak zwieńczyć życiowych dokonań w ukochanym Budapeszcie.

Lista najważniejszych osób, z którymi przyszło mu współdziałać od czasów kurierskich (prezydenci, ministrowie Rządu Emigracyjnego, przywódcy stronnictw i obozów politycznych polscy i zagraniczni) aż po lata ostatnie zajęłaby mnóstwo miejsca. Przykładem z lat późnych byłby wpływ Felczaka na Viktora Orbána i powołanie Związku Młodych Demokratów – FIDESZ, którego został honorowym członkiem.


*  *  *


Tom opatrzony jest bogatymi przypisami, aneksami, ikonografią i inną dokumentacją. Dzięki tej książce postać Wacława Felczaka, znana w środowiskach dyplomatycznych i naukowych, ma szansę wydostać się z cienia. Z pewnością mu się to należy.



dr Małgorzata Bartyzel

 

Wojciech Frazik, „Emisariusz Wolnej Polski. Biografia polityczna Wacława Felczaka (1916-1993)”, Attyka, Kraków 2013, s. 711.