„Używanie straszaka interwencji”
i „wpuszczanie przeciwnika
w maliny”, czyli propagandowe przygotowanie stanu wojennego

Dlaczego władze PRL tak długo zwlekały z prowadzeniem stanu wojennego? O postawie Kani była już mowa – nie był on zwolennikiem rozwiązania siłowego, a tym bardziej „bratniej pomocy”. Obawiał się ewidentnie rozlewu krwi. Poparcie dla „Solidarności” było zbyt duże. Dlatego też od marca 1981 r, główny akcent w przygotowaniach do stanu wojennego położono na działania propagandowe i socjotechniczne, w celu jego zmniejszenia. Działania te niestety przynosiły  efekty, czego dowodził odnotowany przez rządowych socjologów spadek poparcia dla „Solidarności” z 74% w drugiej dekadzie września do 58% w drugiej połowie listopada 1981 r., przy jednoczesnym wzroście zaufania do rządu z 30 do 51%. Był to skutek zmasowanej ofensywy propagandowej  władz peerelowskich. 

Te działania propagandowe – przynajmniej na szczeblu resortu spraw wewnętrznych – rozpoczęły się jeszcze w 1980 r., prawdopodobnie pod koniec grudnia tegoż roku. Na posiedzeniu kierownictwa MSW stwierdzano wówczas:

Jej najbardziej chyba znanym przykładem były wydarzenia z 27 października 1981 r. na Śląsku, kiedy to przed bramą kopalni „Sosnowiec” nieznani sprawcy z przejeżdżającego obok niej samochodu osobowego wyrzucili fiolki z mocną gryzącą, trującą substancją. Mimo że pękła tylko jedna z trzech, w krótkim czasie 60 osób (głównie górnicy, ale też mieszkańcy okolicznych bloków, w tym dzieci) trafiło do szpitala. Wszystko to działo się w napiętej atmosferze – w regionie właśnie kończyło się pogotowie strajkowe w związku z planowanym na ten dzień procesem Wojciecha Figla i siedmiu innych działaczy kopalnianej „Solidarności”, oskarżanych o rzekome popełnienie przestępstw w czasie strajku ostrzegawczego w dniu 7 sierpnia 1981 r. Sytuację dodatkowo podgrzała plotka, że substancją trującą był gaz bojowy, który na dodatek mógł zostać również wrzucony do szybów wentylacyjnych kopalni. W proteście przeciwko tej oczywistej prowokacji załoga kopalni podjęła strajk okupacyjny, który zakończyło dopiero porozumienie z 14 listopada 1981 r. 

Tego protestu można było uniknąć, gdyby rządzący zareagowali na sytuację – związkowcy nie tylko złożyli doniesienie do prokuratury, lecz także wystąpili do premiera i (od połowy października) I sekretarza KC PZPR Wojciecha Jaruzelskiego z żądaniem wyjaśnienia tego incydentu. Nie doczekali się jednak żadnej konkretnej reakcji – władza wolała wykorzystać sytuację propagandowo do ataku na „Solidarność”. Był to już zresztą okres, kiedy Jaruzelski i jego ekipa szukali pretekstu do wprowadzenia stanu wojennego.

Trzy tygodnie przed wspomnianym incydentem, 4 października 1981 r., podczas posiedzenia kierownictwa MSW minister spraw wewnętrznych Czesław Kiszczak nakazywał swym podwładnym „wpuszczanie przeciwnika w maliny”, „stawianie wroga w kompromitującym położeniu”, „utrzymywanie atmosfery napięcia” oraz „podgrzewanie nastrojów, gdyż kolejne strajki mogą dać pretekst do wprowadzenia stanu wojennego”. 

Ostatecznie jednak takim pretekstem stały się nie rzekomo „niszczące kraj strajki”, lecz nieformalne posiedzenie Prezydium Komisji Krajowej i przewodniczących zarządów regionów w Radomiu z 3 grudnia 1981 r. Zostało one nagrane przez dwóch cennych tajnych współpracowników Służby Bezpieczeństwa (Eligiusza Naszkowskiego TW „Grażyna” oraz Wojciecha Zierke TW „Jola”). Następnie zaś jego starannie dobrane fragmenty, które miały świadczyć o tym, że związek – z jego umiarkowanym przewodniczącym Lechem Wałęsą na czele – ponoć porzucił drogę dialogu i dąży do konfrontacji z władzami, wyemitowano w Polskim Radiu i Telewizji Polskiej. Później zaś eksploatowano w prasie, zwłaszcza w organie prasowym KC PZPR, „Trybunie Ludu”. I tak np. 7 grudnia opublikowano na jej łamach artykuł o wymownym tytule „Szczerość, która musi przerażać. O co im naprawdę chodzi”, a w kolejnych dniach w specjalnej rubryce „Zapowiedzi budzące najgłębszy niepokój. Powiedzieli <Trybunie>” opinie „przedstawicieli różnych środowisk” na temat posiedzenia radomskiego. Nie można wykluczyć, że był to również sukces „odcinkowych konfrontacji” – wspomniane posiedzenie odbywało się dzień po widowiskowo, wręcz popisowo spacyfikowanym przez siły specjalne strajku studentów Wyższej Oficerskiej Szkoły Pożarniczej oraz w sytuacji, kiedy rządzący przygotowywali ustawę o nadzwyczajnych pełnomocnictwach dla rządu, znacznie ograniczającą swobodę działalności związkowej (m.in. przez zakaz strajków).

Innym ważnym wątkiem propagandowe przygotowania stanu wojennego było wykorzystywanie obaw Polaków przed sowiecką interwencją, słynnego „wejdą, nie wejdą”. Minister Kiszczak nakazywał niedługo przed jego wprowadzeniem swoim podwładnym: „Używać straszaka interwencji, koncentracji wojsk na granicy, że mogą wejść nie tylko wojska radzieckie, ale [również – GM] czeskie, niemieckie i tu nie ma wyjścia”, Bo – co trzeba podkreślić – władze peerelowskie doskonale wiedziały, że Moskwa nie jest zainteresowana zaangażowaniem militarnym w PRL. Zresztą Wojciech Jaruzelski, aby uczynić ów straszak bardziej wiarygodnym, podejmował konkretne działania. I tak np. na początku grudnia 1981 r. – w trakcie posiedzenia komitetu ministrów obrony narodowej państw członkowskich Układu Warszawskiego w Moskwie – jego wysłannik wiceminister obrony narodowej Florian Siwicki zgłosił poprawkę do komunikatu końcowego, która zawierała niedwuznaczną sugestię możliwości interwencji wojskowej sojuszników w Polsce. Mimo argumentacji Siwickiego, że „uzupełnienie tekstu dla prasy byłoby zimnym prysznicem dla kontrrewolucji, a zarazem poparciem dla walki polskiego kierownictwa z reakcją”, a także, iż „PRL ma jeszcze dosyć własnych sił do rozwiązania sytuacji” i – wbrew obawom Rumunów – „Nie chodzi tu o żadne konkretne kroki wojskowe, ale o moralno-polityczne poparcie dla partyjnego i państwowego kierownictwa PRL” jego misja zakończyła się niepowodzeniem. I to mimo wsparcia sowieckich wojskowych. 

Wobec takiego obrotu sprawy minister obrony ZSRR Dymitrij Ustinow poinformował, że „kwestia [ta] została postawiona »na innej płaszczyźnie«”. I rzeczywiście stosowne oświadczenie wydała sama Moskwa, co było zresztą zgodne z decyzjami Biura Politycznego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego. Kilka miesięcy wcześniej – 23 kwietnia 1981 r. – na tym forum zalecano: