Turystyka po staropolsku
czas czytania:
Turystyka nie jest zjawiskiem ostatnich dziesięcioleci. Od najdawniejszych czasów świat przemierzali koczownicy, kupcy, żołnierze i dyplomaci. Dla wielu z nich podróże były koniecznością życiową, jednak niektórzy wędrowali kierowani chęcią poznania innych krajów, ludzi, cudów natury i architektury. Nie inaczej było w czasach I Rzeczpospolitej. Jak zatem podróżowali Polacy w czasach nowożytnych?
Typy dawnych podróżników
Polscy podróżnicy to niemal wyłącznie szlachta, zarówno synowie królewscy, jak i niezbyt zamożni księża i studenci. Ci pierwsi podróżowali zwykle w sporych orszakach, odwiedzając po drodze zaprzyjaźnione dwory europejskie. Ci ostatni podróżowali skromniej, z opiekunami, którzy mieli sprawiać, by podróż miała jak najwięcej walorów edukacyjnych oraz by student dotarł do wyznaczonej mu przez ojca uczelni mimo pokus czyhających po drodze. Współczesnych turystów najbardziej jednak przypomina grupa podróżników średniozamożnych, przemierzających świat samotnie lub w towarzystwie najwyżej kilku służących.
Przykładem takiego wędrowca może być anonimowy autor diariusza z 1595 r. Wyrusza on z Włoch, gdzie najprawdopodobniej studiował, w podróż do Hiszpanii. Jego celem jest zasadniczo Santiago de Compostela, lecz zmierza tam bardzo okrężną drogą, zwiedzając po drodze Barcelonę, Saragossę, Madryt, Sewillę i Lizbonę. Interesują go przede wszystkim relikwie świętych i starożytne budowle, lecz przygląda się też zwyczajom Hiszpanów, przyrodzie i funkcjonowaniu gospodarki odwiedzanego państwa. Podróżuje sam – na wozie, mule lub pieszo; czasem w rozmaitym towarzystwie. Nie wstydzi się oglądania dawnych meczetów czy brania udziału we mszy w obrzędzie mozarabskim.
Przykładem takiego wędrowca może być anonimowy autor diariusza z 1595 r. Wyrusza on z Włoch, gdzie najprawdopodobniej studiował, w podróż do Hiszpanii. Jego celem jest zasadniczo Santiago de Compostela, lecz zmierza tam bardzo okrężną drogą, zwiedzając po drodze Barcelonę, Saragossę, Madryt, Sewillę i Lizbonę. Interesują go przede wszystkim relikwie świętych i starożytne budowle, lecz przygląda się też zwyczajom Hiszpanów, przyrodzie i funkcjonowaniu gospodarki odwiedzanego państwa. Podróżuje sam – na wozie, mule lub pieszo; czasem w rozmaitym towarzystwie. Nie wstydzi się oglądania dawnych meczetów czy brania udziału we mszy w obrzędzie mozarabskim.
Popularne cele podróży
Najbardziej popularnymi celami podróży Polaków były Włochy z ich uniwersytetami w Padwie i Bolonii oraz licznymi wspaniałościami w Rzymie, Francja (Sorbona) i Niderlandy (zwłaszcza tamtejsze twierdze uważane za najnowocześniejsze na świecie). Zwykłym przystankiem po drodze, a czasem i celem były kraje niemieckie. Rzadziej jeżdżono do Hiszpanii (szczególnie do Santiago de Compostela i rezydencji Habsburgów w Escorialu) i do Ziemi Świętej. Ze względów religijnych stosunkowo mniej interesowały polskich turystów kraje protestanckie, Rosja i Turcja – tam jeździli głównie dyplomaci.
Sposoby podróżowania
Nie licząc najbogatszych, rzadko podróżowano we własnych powozach. Wozy często się psuły, zwierzęta doznawały kontuzji bądź chorowały – bardziej opłacało się wynająć wspólnie z innymi podróżnymi woźnicę z jego pojazdem lub przyłączyć się do karawany kupieckiej. Na przykład przy przekraczaniu Alp najkorzystniej było pozbyć się wozu, kupić konia lub muła i na jego grzbiecie przebyć góry, by potem sprzedać zwierzę z zyskiem na Nizinie Padańskiej. Niektórzy podróżowali nawet pieszo, choć nie było to zbyt wygodne, jak opisuje nam to anonimowy Polak zwiedzający Hiszpanię:
„Zażyłem tego dnia takiego gorąca, że chodźem miał dwoiste podszycie w trzewikach, poczyniły mi się pryszcze na podeszwach; więc do tego wody nie było nigdy na drodze, bo ta Aragonia nad insze państwa jest [w] szerokość kamienista, piaszczysta, bez źródeł, bez wód, tak że barzo duszno chodzić trzeba i na 10 mil polskich wodę z sobą nosić albo więc z bydłem wespół pić w cysternach”.
Nowożytne szlaki
Drogi w nowożytnej Europie były niemal wyłącznie nieutwardzone. Ich przejezdność była przede wszystkim uwarunkowana pogodą i typem gleby, po której biegły. Znakomity historyk Antoni Mączak, opisując stan nowożytnych szlaków, przywołuje sztychy ze zbioru Brauna i Hogenberga. Widać na nich rozjeżdżone koleiny i nierówny pas ziemi pozbawiony trawy – to wszystko, co wskazuje na przechodzenie tędy drogi „międzymiastowej”. Jak wiemy, mogło być znacznie gorzej – ulewne deszcze bądź obfite opady śniegu potrafiły uczynić szlak zupełnie nieprzejezdnym dla wozów – podstawowego w tamtych czasach środka transportu. Szczególnie złą sławą cieszyły się Alpy – główna przeszkoda na drodze do popularnych i dawniej, i dziś Włoch. Najczęściej pokonywano ją na grzbietach koni, mułów lub – najbezpieczniej – w lektyce (służącej też często za sanie) niesionej przez doświadczonych alpejskich górali przewodników.
Bandyci
Nieodłączną „atrakcją” dróg europejskich byli bandyci. Stanowili oni stałe zagrożenie na drogach, zwłaszcza w bardziej niespokojnych czasach i miejscach – we Włoszech, w Niemczech czasu wojny trzydziestoletniej czy w Karpatach. Jednak ówcześni rozbójnicy, jak dowiadujemy się ze wspomnień podróżników, nieraz okazywali pewną wyrozumiałość i zostawiali swoim ofiarom część pieniędzy i zwierzęta, by mogli oni dotrzeć do najbliższego miasta.
Noclegi i utrzymanie
Gdy strudzony podróżnik szukał noclegu w nowożytnej Europie, trafiał zwykle do gospody. Tam często dawały mocno znać o sobie różnice regionalne.
„Przyprawicie Niemca o chorobę, każąc mu spać na materacu; takoż Włocha w pierzu; Francuza zasię bez kotar i ognia. Żołądek Hiszpana nie zniesie naszego [francuskiego] jadła ani nasz znów picia szwajcarską modą. Bawiłem się szczerze, słuchając w Augsburgu pewnego Niemca, który zwalczał nasze kominki tymi samymi argumentami, jakimi my posługujemy się zwyczajnie, aby przyganiać ich piecom” – pisze francuski filozof i podróżnik Michel de Montaigne.
W gospodach jadło się i spało zwykle w dużych izbach na kilkadziesiąt osób. Prywatne pokoje były luksusem. W łóżkach (jeżeli w ogóle były) dla oszczędności miejsca i ciepła leżało zwykle po dwóch podróżników. Doprowadzało to do zabawnych sytuacji, o których możemy się przekonać po lekturze popularnych rozmówek angielsko-francuskich:
„Czy leżymy razem?
Uwielbiam leżeć osobno / uwielbiam leżeć w towarzystwie.
Pan jesteś kiepskim towarzyszem w łóżku.
Nic pan nie robisz, tylko kopiesz.
Ściągasz całą kołdrę.
Pan masz moją poduszkę”.
Polska niestety nie miała opinii miejsca szczególnie przyjaznego dla podróżnych.
„Ten kraj ma niewiele miast; jeśli cudzoziemiec zatrzyma się na krótko w jednym z nich, łatwo znajdzie Niemca czy Niderlandczyka, który przyjmie go w gościnę i obsłuży wygodniej niż ktokolwiek z tego narodu, choć zapewne po niezwykłych cenach [...] Gospody w głównych miastach dysponują wygodnymi łóżkami i obfitością zarówno mięsa, jak i ryb słodkowodnych. Te zaś ryby przyrządzają ostrzej, niż by wystarczyło, pieprzem i korzeniami; sławi się za to Polaków ponad Niemców i wszelkie inne nacje, jednak korzenie, przywożone z daleka i drogo sprzedawane podnoszą koszt sosu wyżej niż warta jest sama ryba […] We wsiach i miasteczkach przy drodze przybysz nie znajdzie łóżka; powinien wieźć je ze sobą na powozie i siedzieć na nim wygodnie. Inni zwykli spać na słomie owinięci w kożuch woźnicy, który zwykle noszą […] Wszyscy podróżni leżą razem w ciepłej izbie z rodziną [gospodarza], razem kobiety i mężczyźni. Nie znają w takich miejscach ani wina, ani dobrego mięsa, które trzeba wozić z miasta ze sobą w powozie” – opowiada angielski podróżnik Fynes Moryson.
Podobnie jak dziś różnice cen w różnych rejonach potrafiły niemile zaskoczyć podróżnych. Badania Antoniego Mączaka dowodzą, że najdroższe dla turystów były okolice górnego Renu – od Zurychu do Frankfurtu nad Menem. Trochę tańsze były przyległe krainy – Île de France, Niderlandy, kraje alpejskie i Włochy. Jako stosunkowo tanie określa się kraje skandynawskie i Czechy, a koszty utrzymania w Polsce należały do jednych z najniższych w Europie łacińskiej. Z tych względów podróże zagraniczne były dla polskiej szlachty – przyzwyczajonej do niskich cen – często za drogie. Dodatkowo sytuację utrudniało to, że dużą część majątku, nawet zamożnych, posesjonatów, stanowiły dobra, które trudno było w Rzeczpospolitej spieniężyć.
Pieniądze podczas podróży
Ciekawie przedstawiało się dysponowanie pieniędzmi podczas podróży. Wożenie ich ze sobą było ryzykowne i dość niewygodne – pieniądze kruszcowe w dużej ilości były po prostu bardzo ciężkie. Pamiętajmy, że moneta była tyle warta, ile ważył czysty kruszec w niej zawarty. Niektórzy jeszcze w XVIII w. przewozili pieniądze ze sobą. Jednak coraz powszechniejszą metodą było wykorzystanie listów wekslowych. Wpłacało się określoną sumę kupcowi bankierowi, np. w Krakowie, Gdańsku bądź Wrocławiu, a on wystawiał interesantowi list wekslowy na określoną sumę w walucie kraju docelowego i przesyłał jego kopię do miejsca, gdzie miała nastąpić wypłata, np. do Wiednia, Amsterdamu albo Rzymu.
Ułatwienia i utrudnienia w podróżowaniu
Mimo wielu trudności Polacy aż do połowy XVII w. chętnie wybierali się na zagraniczne wojaże bądź wysyłali młodzież dla obycia się w świecie. Znajomość łaciny, podobnie jak dzisiaj angielskiego, znacznie ułatwiała kontakt w krajach Europy Zachodniej. Niestety, znaczne zubożenie kraju po najeździe szwedzkim ograniczyło możliwości szlachty do fundowania sobie takich wyjazdów. Znamienne również, że nie słyszymy prawie o polskich mieszczanach podróżnikach. Brak możliwości porównywania jakości życia, sposobów gospodarowania czy wykorzystywanych nowinek technicznych w Rzeczypospolitej i za granicą przyczynił się na pewno do zacofania republiki szlacheckiej. Dopiero zniknięcie Polski z mapy Europy wyzwoliło na powrót polskich ciągot podróżniczych, co w rezultacie poskutkowało dość gwałtownym unowocześnieniem światopoglądu bogatszych warstw społeczeństwa.
Łukasz Wojtach
Łukasz Wojtach
