Trzy zwycięstwa Jana Kowalewskiego

Kiedy patrzy się z perspektywy odniesionego już sukcesu na najbardziej znanego, poza pogromcami Enigmy, polskiego kryptologa, wydaje się, jakby sukces był mu sądzony, albo przynajmniej jakby większość wydarzeń z jego młodości prowadziła go ku tym rozstrzygającym chwilom w roku 1920. Urodzony w średniozamożnej, średniopatriotycznej rodzinie inteligenckiej w Królestwie Polskim pod koniec XIX wieku, nie angażował się jako uczeń w strajk szkolny czy poważniejsze niepokoje rewolucji 1905 roku: owszem, ukończył w 1909 łódzką Szkołę Handlową i udał się na studia politechniczne do Liège. Najlepsze wykształcenie dla kogoś rodem z Łodzi! I rzeczywiście, półtora roku, jakie pozostało mu do wojny spędzi na inżynierskich praktykach w Zgierzu, a potem w Białej Cerkwi na Ukrainie. I po wybuchu wojny początkowo jego życie toczyć się będzie, jak na ogarniającą świat zawieruchę, dość rutynowo; powołanie do służby, szkoła oficerska w Kijowie, służba chorążego w pułku wojsk inżynieryjnych w Teodozji i front rumuński razem z 260 pułkiem piechoty; raczej łączność niż zwiad na pierwszej linii.

Wydarzenia wokół młodego Kowalewskiego przyspieszą dopiero po wybuchu rewolucji lutowej: podporucznik (frontowy awans) angażuje się w organizowanie Związku Wojskowych Polaków i trafia do II Korpusu Polskiego. A po bitwie pod Kaniowem i wzięciu do niewoli przez Niemców po raz pierwszy pokaże pazur: nie dość, że ucieknie – to z wykradzionymi aktami korpusu!

W Moskwie na przełomie roku 1917 i 1918 brał poważny udział w organizowaniu 4 Dywizji Strzelców Polskich gen. Żeligowskiego, gdzie pokierował oddziałem wywiadowczym. Po epopei polskich wojsk na Wschodzie w lecie 1919 roku trafił do Polski i naturalną koleją rzeczy otrzymał przydział do II Oddziału  Sztabu Generalnego, gdzie zajmował się lekturą, klasyfikowaniem i okazjonalnym dekryptażem depesz.

Wtedy też, w sierpniu 1919 roku, rozpoczął pracę nad odczytywaniem zaszyfrowanych komunikatów rosyjskich. I tym momencie „zagrały” rozmaite umiejętności i talenty, których dotąd nie miał możliwości wykorzystać. Bo błyskotliwa inteligencja, ciekawość i dociekliwość to jedno, lektura „Złotego żuka” Poego, który dla wielu był pierwszym wtajemniczeniem do kryptografii – to drugie, ale nie przydałoby się to na nic, gdyby nie doskonała znajomość francuskiego (Liège), algebry i kombinatoryki (Liège), rosyjskiego (Biała Cerkiew, Kijów), pragmatyki depeszowej wojsk rosyjskich (Teodozja, front rumuński), akt wojskowych (Kaniów) i problematyki wywiadowczej (Moskwa, Warszawa).

Profesor Grzegorz Nowik, biograf Jana Kowalewskiego i najwybitniejszy dziś specjalista od triumfów polskiej kryptografii, przysięga, że na rozszyfrowaniu pierwszej depeszy zaważyły inne jeszcze, nierównie bardziej błahe okoliczności: ponoć rozstrzygająca dla rozszyfrowania pierwszej depeszy okazała się zamiana dyżurów, spowodowana ślubem siostry porucznika Bronisława Sroki. Ponoć jego kolega, por. Kowalewski, z nudów zajął się poszukiwaniem klucza, posiłkując się trickiem rodem z Poego… Ponoć jako pierwsze odczytane zostało „i”, łatwe do wykrycia, bo pojawiające się regularnie w słowie „дивизия” (dywizja), nieuchronnie pojawiającym się w depeszach wojskowych.

Czy rzeczywiście „dywizja” poddała się jako pierwsza? Nawet, jeśli nie jesteśmy tego pewni, nie ulega wątpliwości, że już w sierpniu 1919 porucznik Kowalewski kieruje służbą radiowywiadowczą II Oddziału – tak naprawdę, tworząc ją od podstaw z niezwykłą wyobraźnią. Nie poprzestaje na mnożeniu etatów kryptografów; sięga po kadry uczonych, najpierw tworząc sieć nasłuchu radiowego, a następnie zapewniając sobie pomoc czołowych matematyków, twórców szkoły lwowskiej, w tym Wacława Sierpińskiego. Absolwenci wydziałów matematycznych trafiali wprost do dowództw poszczególnych armii i dywizji polskich – tak, by jak najbardziej skrócić czas odczytywania sowieckich depesz.

To pierwsze ze zwycięstw Kowalewskiego – zwycięstwo, którego konsekwencją były m.in. studia w Wyższej Szkole Wojennej (École Supérieure de Guerre) w Paryżu, wykłady z dziedziny sztuki szyfrowej prowadzone dla sztabu armii japońskiej w Tokio, kierowanie wywiadem polskim podczas plebiscytu na Śląsku i III powstania śląskiego – no cóż, i Virtuti Militari, przyznany z komentarzem „za zwycięstwo, poruczniku!”.

Po kilku latach służby w Sztabie Generalnym WP w marcu 1929 roku został skierowany na stanowisko attaché wojskowego w Moskwie. Rosja Sowiecka była już wówczas, jak zaświadczają liczni historycy wywiadu, niemal „nieprzenikniona”; nawet publikowane oficjalnie dane stały pod znakiem zapytania, jeśli idzie o wiarygodność, możliwości pozyskiwania informatorów były szczątkowe, inwigilowany był za to personel ambasady. Kowalewski i na to znajdzie sposób: stanie się jednym z wybitnych praktyków „białego wywiadu”, do maksimum wykorzystując, zestawiając i przetwarzając wszelkie dane oficjalne, publikowane w sowieckiej prasie i opracowaniach naukowych. Jednocześnie, dzięki fotograficznej pamięci (jeszcze jeden talent!) w czasach, kiedy nie istniały jeszcze mikroszpiegowskie kamery, sporządzał „z głowy” rysunki sprzętu wojskowego, prezentowanego na defiladach i pokazach Armii Czerwonej.

Spotkało go za to wyjątkowe wyróżnienie: władze sowieckie uznały go za persona non grata, nakazując mu bezzwłoczne przerwanie służby dyplomatycznej i opuszczenie ich kraju. „Z placówki tej zdołał stworzyć pierwszorzędne źródło dyplomatyczne Sztabu Głównego” – podsumował jego dokonania ppłk Tadeusz Pełczyński. Czy to nie kolejne świetne zwycięstwo?

Jan Kowalewski (w międzyczasie awansowany na podpułkownika) miał udział w najważniejszych, najczęściej otoczonych dyskrecją inicjatywach politycznych władz II RP w okresie narastania napięcia w ostatnich powojennych latach. Jako attaché w Rumunii (1933–1937) zabiega o utrzymanie sojuszu polsko-rumuńskiego, doradza oficerom tamtejszego kontrwywiadu i środowiskom, zajmującym się tworzeniem rumuńskiego przemysłu wojennego, jednocześnie nie kryjąc w rozmowach z przełożonymi krytycznej oceny miejscowych sił zbrojnych i elit politycznych. W lutym 1937 roku bierze udział w jednej z najpoważniejszych inicjatyw obozu sanacyjnego, zmierzających do przełamania pata politycznego w II RP; wchodzi do grona przywódców Obozu Zjednoczenia Narodowego i prowadzi rokowania z najważniejszymi stronnictwami opozycyjnymi: Polską Partią Socjalistyczną, reprezentowaną przez Mieczysława Niedziałkowskiego, oraz Maciejem Ratajem ze Stronnictwa Ludowego. Kiedy jednak okazało się, że przeważa „twarda linia” szefa Obozu, Adama Koca – podpułkownik Kowalewski czym prędzej składa dymisję, kończąc swój, jak to określił, „krótki i niefortunny pobyt w OZN”.

Jest czynny w spółce akcyjnej „Tissa” (Towarzystwo Importu Surowców Spółka Akcyjna), zajmującej się pozyskiwaniem kluczowych surowców strategicznych dla przemysłu wojennego. Do wybuchu wojny zdąży stworzyć sieć materiałoznawców i agentów handlowych, dokonujących zakupów metali ziem rzadkich.

Ale trzecie, największe zwycięstwo odniesie podczas drugiej wojny światowej. Kontakty rumuńskie z lat ataszatu wykorzystał do zorganizowania komitetu pomocy uchodźcom z Polski w Bukareszcie. Czekało go jednak poważniejsze pole działania. Jako jeden z nielicznych sanacyjnych wyższych oficerów ma szansę współudziału w inicjatywach gen. Sikorskiego; najpierw na jego osobiste zlecenie projektuje plany alianckiej ofensywy na Bałkanach, następnie zaś, po upadku Francji, przedziera się do neutralnej Portugalii. Tam, najpierw w prowincjonalnym Figueira da Foz, a następnie w Lizbonie, tworzy kolejny ośrodek pomocy uchodźcom, który stanowi zarazem kluczowy węzeł tzw. Akcji Kontynentalnej.

Akcja Kontynentalna – nadal zbyt mało znana inicjatywa polska lat II wojny – była strukturą, mającą za zadanie koordynować wysiłek wywiadowczy i cywilny obywateli Europy Zachodniej (z czasem zaś również Skandynawii, Bałkanów czy północnej Afryki) skierowany przeciw okupantom. Zaprojektowana przez I sekretarza Ambasady RP w Paryżu Jana Libracha Akcja miała za cel gromadzenie informacji politycznych i gospodarczych, mały sabotaż i prowadzenie akcji propagandowych. Placówka w Figueira da Foz / Lizbonie była sercem tej akcji; jej dodatkowym celem było utrzymywanie w stanie gotowości środowisk polskiej emigracji zarobkowej we Francji i w Belgii. Polski Londyn miał nadzieję przeprowadzić w tych środowiskach werbunek po inwazji wojsk anglosaskich na kontynent.

I to jednak nie wystarczyło Kowalewskiemu, który, wykorzystując swoje przedwojenne kontakty, podjął za zgodą Londynu prowadzenie rokowań w sprawie zawieszenia broni bądź wystąpienia z koalicji z III Rzeszą z trzema związanymi z nią sojuszami państwami: Włochami, Rumunią i Węgrami. Udało się nawiązać kontakty z marszałkami Antonescu i Horthym, z byłym szefem dyplomacji włoskiej Dino Grandim… Koniec tej inicjatywie położyła dopiero konferencja w Casablance, to wówczas Churchill i Roosevelt przystali na podsuniętą przez Stalina koncepcję „Wojny aż do bezwarunkowej kapitulacji”, znacznie lepiej gwarantującej sowiecką ekspansję w Europie. Kowalewski został odwołany z placówki w Lizbonie na osobiste żądanie Stalina, przekazane na ręce Churchilla: czy w tragicznych latach 1943–1944 mogło istnieć większe wyróżnienie dla polskiego dyplomaty niż wyprowadzić z równowagi przywódcę Związku Sowieckiego? 

Takie emocje Stalina oznaczały jednak dla pułkownika Jana Kowalewskiego konieczność pozostania po wojnie na emigracji. W Londynie wydawał tygodnik poświęcony krajom, zagarniętym przez komunizm („East Europe and Soviet Russia”), współpracował z prasą amerykańską i emigracyjną. Ogłosił fragmenty wspomnień w paryskich „Zeszytach Historycznych”. Z całą pewnością jednak większością kolosalnej wiedzy – o początkach polskiej sowietologii, budowaniu systemu sojuszy II RP czy tajnych negocjacjach z przywódcami satelickich państw Osi – nie podzielił się z nikim. Wiedział, że nie istnieją szyfry nie do złamania.